CIERPLIWOŚĆ : Stoicka idea cierpliwości (karteri,a), pokonanej samej w sobie, dla siebie i sfinalizowanej w sobie, różni się od chrześcijańskiej idei cierpliwości (u`pomonh,), która opiera się na boskiej łasce i pomocy - chociaż w odniesieniu do koncepcji cierpliwości w języku greckim, w przeciwieństwie do tego, co nastąpiło później w języku łacińskim, nie odpowiadała ona jednemu konkretnemu terminowi. Stoicyzm jednak wpłynął na koncepcję chrześcijańską i czasami w epoce patrystycznej był czynnikiem wprowadzającym koncepcję niecierpiętliwości (avpa,qeia). Ignacy z Antiochii był jednym z pierwszych Ojców Kościoła, którzy mówili o cierpliwości. Dla Ignacego termin ten oznacza bycie silnym "aż do samego końca w cierpliwości Jezusa Chrystusa", a ten koniec należy rozumieć jako męczeństwo. Hermas odnosił się do niej niemal wyłącznie jako do makroqumi,a i rozpoznawał ją jako jedną z czterech dziewic na rogach wieży, którą jest kościół ; poświęcił też całą piątą zasadę cierpliwości: "jest to świadectwo obecności Ducha, przed diabelskim gniewem , nadzorującego wszystkie przykazania , duże, silne, pogodne i radosne" . W klasycznym świecie łacińskim Cyceron oferuje nam definicję cierpliwości: patientia est honestatis aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium voluntaria ac diuturna perpessio . Różne stanowiska zajmowane przez łacińskich Ojców nie były zbyt dalekie od tej idei. Tertulian metodycznie badał cierpliwość w swoim dziele De patientia, podkreślając jej boskie pochodzenie i wyjaśniając jej naturę, zastosowanie i owoce. Św. Cyprian w swoim traktacie De bono patientiae, że cnocie tej powinny towarzyszyć dwie inne: pokora i miłość bliźniego. Z tego powodu filozofowie nie byli w stanie poznać prawdziwej cierpliwości . Patientia est quae nos deo et commendat et seruat: ipsa est quae iram temperat, quae linguam frenat, quae mentem gubernat, pacem custodit, disciplinam regit, libidinis impetum frangit, guzis uiolentiam comprimit, incendium simultatis extinguit, coercet potentiam diuitum, inopiam pauperum refouet, tuetur in uirginibus beatam integritatem, in uiduis laboriosam castitatem, in coniunctis et maritatis indiuiduam caritatem ("Cierpliwość jest tym, co nas poleca i chroni w Bogu: łagodzi gniew, powstrzymuje język, panuje nad umysłem, utrzymuje pokój, rządzi dyscypliną, przełamuje atak nadmiernych pragnień, tłumi przemoc zamieszanie, gaśnie ogień nienawiści, powstrzymuje władzę bogatych, zaspokaja potrzeby biednych, strzeże błogosławionej prawości w dziewicach, pracowitej czystości w wdach i indywidualnej miłości w małżeństwach i małżeństwach"; ). Dla Lactantiusa cierpliwość jest malorum quae aut inferuntur aut accidunt cum aequanimitate perlatio ; oznacza znosić zło ze spokojem. Znaczenie tej cnoty jest tak wielkie, że łączą się z nią wszystkie cnoty ludzkie. Św. Augustyn zaproponował kilka wyjaśnień cierpliwości: interiorem motum frenare, et quod habes commune cum pecore non tamquam pecus in omnia relaksare (Sermo 8); tolerantia malorum pro iustitia (cierpienie zła dla sprawiedliwości); szczerze mówiąc aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium uoluntaria ac diuturna perpessio . Głównym przykładem cierpliwości jest Bóg: patiens est dominus; peccas i parcit; adhuc peccas, adhuc parcit, et adhuc addis . A powodem tej cierpliwości jest wieczność: Deus autem patiens est, quia aeternus est, et nouit diem iudicii sui, ubi omnia Exinat . Greccy autorzy patrystyczni nie pozostawili żadnego traktatu o cierpliwości. Jedynie Klemens Aleksandryjski napisał protreptyk o cierpliwości, którego krótki fragment pozostał. W Stromata podaje definicję: "obok odwagi jest cierpliwość [u`pomonh,], którą Grecy nazywają karteri,a, wiedza o rzeczach, które trzeba znosić lub nie znosić". Jest to cnota gnostyka, tego, który osiągnął doskonałość i jest kojarzona z avpa,qeia . W tradycji greckiej, w licznych homiliach i komentarzach egzegetycznych, Hiob był często przedstawiany jako przykład u`pomonh,.

CYPR

I. Historia i sobory - II. Archeologia.

I. Historia i sobory. Cypr (Ku,proj), który miał kwitnącą kolonię żydowską (Józef Flawiusz, Ant. Iud. XVI, 129), został po raz pierwszy ewangelizowany przez chrześcijan uciekających przed prześladowaniami w Jerozolimie po męczeństwie Szczepana (Dzieje Apostolskie 7:59-60). Barnaba, hellenistyczny Żyd, pochodził z Cypru, z rodziny lewickiej (Dzieje Apostolskie 4:36). W pierwszej podróży misyjnej (44-49) Paweł, Barnaba i Marek ewangelizowali wyspę od Salaminy do Pafos, rezydencji prokonsula Sergiusza Pawła, w obecności którego Paweł z pseudo-prorokiem Bar-Jezusem (Dzieje Apostolskie 13:4-12). Po tzw. Soborze Jerozolimskim (49), na początku drugiej podróży misyjnej (49-52), Barnaba odłączył się od Pawła i powrócił na Cypr (Dzieje Apostolskie 15:39). Po epoce apostolskiej mamy tylko legendarne informacje o Janie Marku, Barnabie i Heraklidesie, domniemanym pierwszym biskupie Cypru, wyświęconym przez Pawła i Barnabę. Wiemy na pewno, że za czasów Dioklecjana niektórzy palestyńscy chrześcijanie zostali wygnani na Cypr i że w Nicei (325) trzech cypryjskich biskupów podpisało się (H. Gelzer, Patrum Nicaenorum nomina, Lipsk 1898). W latach 399-401, na prośbę Teofila, patriarchy Aleksandrii, Epifaniusz, arcybiskup Salaminy, zwołał sobór na Cyprze, na którym zakazano czytania dzieł Orygenesa, chociaż sam Orygenes nie został wyraźnie potępiony. Był to klimat późnych sporów Orygenesa z IV w., w które zaangażowany był Jan Chryzostom; Epifaniusz zaprosił inne episkopaty do zorganizowania synodów w tym samym celu. Na początku V w. metropolici Antiochii - stolicy diecezji wschodniej - rościli sobie prawo wyboru metropolity Cypru; papież Innocenty I (415) poparł Antiochię, podczas gdy sobór Efeski (431) milcząco uznał autokefalię Kościoła Cypru. Kwestia ta pojawiła się ponownie za czasów cesarza Zenona (474-491) i została rozstrzygnięta na korzyść Cypru dzięki odkryciu przez metropolitę Antyma z Salaminy grobu apostoła Barnaby. 29 maja 643 r. Sergiusz, biskup Konstancji, zwołał synod prowincjonalny (drugi sobór Cypru) swoich sufraganów, aby potępić monoteletyzm. Dekret potępiający został wysłany do papieża Teodora (642-649) wraz z towarzyszącym mu listem uznającym prymat stolicy Rzymu. Pod wpływem najazdów z 632 r. Cypr został ostatecznie podbity przez Arabów. Bizantyjska rekonkwista rozpoczęła się w połowie IX w. i zakończyła w połowie X w., kiedy Cypr znalazł się pod panowaniem Komnenów.

II. Archeologia. Pomimo prób podporządkowania kościelnego Antiochii, wyspie udało się zachować niezależność. Ostatnie wykopaliska odsłoniły kilka kościołów. Salamina, obecnie Salamis, jest jednym z najważniejszych ośrodków wyspy. Stare wykopaliska ujawniły bazylikę chrześcijańską z IV w., św. Epifaniusza, jedną z największych w Lewancie (Gunnis, Historic Cyprus, 425); pierwotnie z siedmioma nawami, odnowioną za czasów Justyniana. Bazylika w Kampanopetrze pochodzi z początku VI w. W pobliżu Famagosty, w Sykadzie, znaleziono część marmurowego ołtarza mensa z pozostałościami greckiej inskrypcji datowanej na V w. Również na wschodzie archeolodzy w Yalusa all′Agia Trias znaleźli kościół z V-VI w., zniszczony w VII w., z geometrycznymi mozaikowymi podłogami. Na północy wyspy, w Chrysokawie, niedaleko Kyrenii, archeolodzy znaleźli chrześcijański cmentarz (Karageorghis, Arcydzieła, 1). Dalej na zachód Soloi odkrył wczesnochrześcijańską bazylikę z podłogami z geometrycznej mozaiki i opus sectile. W centrum, na wschód od Nikozji, w klasztorze św. Spirydiona w Tremetuschii znaleziono mozaikową podłogę starego kościoła chrześcijańskiego z inskrypcją biskupa Cartariusa. Na południe od Nikozji, niedaleko Politiko, w klasztorze św. Herakleidesa znaleziono mozaikowe nawierzchnie z V-VI w., których geometryczne wzory obejmowały węzeł Salomona. Na południu, w Amatus, niedaleko Limassol, znaleziono stary kościół, pogrzebany przez wieki, po północnej stronie drogi, a bazylikę z mozaikami w nekropolii na wschodzie. Kurion ma rzymskie budowle z mozaiką przedstawiającą Achillesa, łaźnie zbudowane w czasach chrześcijańskich z mozaikami i pozostałości trójnawowej bazyliki chrześcijańskiej z mozaikową podłogą i baptysterium po stronie północnej. Na zachodzie Pafos ma pozostałości kościoła z okresu patrystycznego, z geometrycznymi mozaikami, w dzielnicy Panagia Limeniotissa ("dama portu"). Zbudowany w V wieku, został zniszczony w 653 roku . W pobliżu filaru św. Pawła znajduje się stara bazylika z mozaiką. W Peyia, w bazylice św. Jerzego, znaleziono pozostałości wcześniejszej bazyliki z mozaikową posadzką, niedawno ułożoną na nowym podłożu. W bazylice św. Jerzego znajduje się ciekawy ołtarz utworzony z dwóch bizantyjskich kapiteli. Dwa cypryjskie kościoły zachowały ścienne mozaiki z motywami religijnymi. W kościele Panagia Kanakaria w pobliżu Lytrankomo, w absydzie zachowały się szczątki Matki Boskiej z dzieckiem i aniołami. Kiedyś przypisywane IX w. , po porównaniu z podobnymi dziełami datowane są obecnie na VI w. . Materiały ze starego kościoła zostały ponownie wykorzystane w obecnym kościele z XII w. Kościół Panagia Angeloktistos w Kiti, z mozaiką przedstawiającą Matkę Boską z dzieckiem i archaniołami Michałem i Gabrielem trzymającymi glob, jest lepiej zachowany. Kiedyś przypisywane IX lub XII w., porównanie z mozaikami z Ravenny sugeruje datowanie na VII w. Chrześcijańskie malowidła zachowały się w Salaminie w cysternie przekształconej w kościół: figura Pana i napis wzywający świętych Epifaniusza i Barnabę (Karagheorghis, Arcydzieła, 11-12). Na posadzkach łaźni w Kurionie należy zwrócić uwagę na figury Ktisis (stworzenie) i Febusa, symbole Chrystusa, oraz napis pewnego Eustoliosa, w którym wspomniany jest Chrystus. Ruchome przedmioty z okresu chrześcijańskiego obejmują serię dziewięciu srebrnych płyt przedstawiających sceny z opowieści o Dawidzie (patrz Pierides, Biżuteria), znalezione w Lapithos i datowane na lata 610-630 (Fobelli, "Piatti argentei"), a także sześciokątną srebrną kadzielnicę z przedstawieniami Jezusa Chrystusa, Matki Boskiej i świętych. Peter, Paul, James i John (Stylianou, Painted Churches, 28-29). Wtedy, tak jak i teraz, na Cyprze istniały fabryki ceramiki; niektóre lampy terakotowe z IV w., znalezione w Salaminie i gdzie indziej, mają szczególne formy z krzyżami .

CYRIAKUS: Święty, patriarcha Konstantynopola (styczeń/marzec 596-29 października 606). Kapłan i ekonomista Hagia Sophia, powołany na następcę Jana IV. Negatywnie zareagował na uzurpację Fokasa (23 listopada 602), mordercy Maurycego, którego wdowę Cyriak chronił po uzyskaniu gwarancji prawowierności i pokoju od Fokasa. Nie zachował się żaden jego akt patriarchalny. Z protestów Grzegorza Wielkiego wiemy, że w swoich listach do papieża (597) przyjął i bronił tytułu patriarchy ekumenicznego. Inne listy (602) są wymienione w Żywocie św. Teodora z Sykeonu. Zbudował kościół poświęcony Theotokos w miejskiej dzielnicy "Diaconissa". Upamiętniony 30 października w bizantyjskiej Synaksaria, 27 października w Mart. Rzym.

CYRIAKUS z Al-Bahnasa (Oxyrhynchus): Cyriakus był biskupem Al-Bahnasa, prawdopodobnie w VIII w., ale jego działalność można datować również na XIV/XV w. Mamy osiem homilii napisanych pod jego imieniem, w tym cztery rozprawy o Maryi, zachowane w języku arabskim (dwie o ucieczce do Egiptu, trzecia o żalu Dziewicy przy grobie syna, czwarta ważna dla mariologii o wniebowzięciu, z silnymi elementami anty-doketystycznymi); przypisuje mu się etiopskie męczeństwo Piłata, w którym Piłat i jego żona Prokla są przedstawieni jako święci; etiopska anafora pod jego imieniem nie jest autentyczna.

CYRIL CELER (początek IV w.): Biskup Laodycei Combusta (Frygia), na początku panowania cesarza Konstantyna zbudował duży kościół. Zachował się jego napis: "Zostałem mianowany biskupem z woli Boga wszechmogącego i sprawowałem urząd biskupi przez 25 lat z wielką sławą, i odbudowałem od fundamentów cały kościół i wszystkie ozdoby wokół niego, składające się ze stoa i tetrastoa, malowideł, mozaik, fontann i zewnętrznej bramy, i zadbałem o całą jego konstrukcję z kamienia, jednym słowem, ze wszystkim, i będąc bliskim odejścia z tego świata, zrobiłem sobie sarkofag i podstawę, na której musi być umieszczony, dla sławy kościoła i mojej rodziny".

CYRYL z Aleksandrii (370/380-444): Urodził się w Aleksandrii gdzieś między 370 a 380 rokiem, wstąpił do zakonu i mógł spędzić jakiś czas jako mnich. Był bratankiem potężnego biskupa Teofila, któremu towarzyszył w 403 roku na Synodzie w Dębie, który zdetronizował Jana Chryzostoma, a którego zastąpił jako biskup Aleksandrii 17 października 412 roku. Odziedziczył po swoim wuju władzę i ambicje, a także jego energię, zdolności polityczne, surowość wobec wrogów i brak skrupułów. Dopiero w 417 roku zdecydował się, z przyczyn politycznych, na ponowne przyjęcie imienia Chryzostoma do dyptyków swojego kościoła. Polityka przemocy, którą zainicjował przeciwko poganom i heretykom, spowodowała między innymi zamordowanie słynnej filozofki platońskiej Hypatii przez bandę fanatycznych mnichów. Wybór Nestoriusza, przedstawiciela rywalizującej stolicy Antiochii, na biskupa Konstantynopola nie mógł mu się podobać; więc wykorzystał okazję, jaką dały mu protesty wywołane nieostrożnymi wypowiedziami Nestoriusza na temat chrystologii, i skrytykował go (429) w różnych listach, w tym niektórych do samego Nestoriusza. Apel obu stron do papieża Celestyna (430) zakończył się rzymskim potępieniem Nestoriusza. Obarczony zadaniem przekazania decyzji Rzymu Nestoriuszowi, Cyryl uzupełnił ją o słynne 12 anathematów, serię twierdzeń chrystologicznych sformułowanych w kategoriach nie do przyjęcia dla żadnego Antiochenijczyka. Odwołanie Nestoriusza do cesarza Teodozjusza II doprowadziło do zwołania soboru powszechnego w Efezie na wiosnę 431 r. Cyryl, wykorzystując opóźnione przybycie Antiochenesów, rozpoczął postępowanie 22 czerwca, nie czekając na nich i szybko uzyskał potępienie Nestoriusza. Przybywając cztery dni później, biskupi Antiochenesów, prowadzeni przez Jana z Antiochii i przychylni Nestoriuszowi, potępili działania Cyryla i samego Cyryla. Teodozjusz początkowo ogłosił, że zarówno Nestoriusz, jak i Cyryl zostali zdetronizowani i uwięzieni; jednak Cyrylowi udało się powrócić do Aleksandrii, do której wkroczył triumfalnie 30 października. Później uznał za stosowne pojednanie z Antiochenesami, z którymi zawarł Pakt Unii (433); pozostawili Nestoriusza jego losowi, a Cyryl wycofał anatemę. Następne lata spędził broniąc i wyjaśniając swoją doktrynę chrystologiczną przed rywalami i przyjaciółmi nieprzekonanymi co do słuszności jego działań. Około 438-440 roku przyłączył się do ataków na Diodora z Tarsu i Teodora z Mopsuestii, oskarżanego o bycie prekursorem Nestoriusza, ale wycofał się w obliczu protestu Jana z Antiochii. Zmarł 27 czerwca 444 roku. Cyryl napisał wiele, a wzrost kontrowersji nestoriańskiej dzieli jego twórczość na dwie części: początkowo poświęcił się głównie egzegezie pism świętych i pisał przeciwko arianizmowi; gdy kontrowersja się rozpoczęła, bezpośrednio i pośrednio spolaryzowała całą jego działalność, w tym jego twórczość literacką. Posiadamy również ok. 20 jego homilii i ok. 100 listów. Zachowane dzieła egzegetyczne Cyryla dotyczące ST to: Adoracja i uwielbienie Boga w Duchu i Prawdzie, w 17 księgach w formie dialogu interpretujące fragmenty Pięcioksięgu w odniesieniu do Chrystusa, nie w porządku systematycznym, ale zgodnie z linią rozumowania mającą na celu wykazanie, że prawo Mojżeszowe jest zniesione w literze, ale nie w duchu, ponieważ zostało wypełnione w Chrystusie. Ten sam materiał jest systematycznie objaśniany w 13 księgach Glafyry. Nie zbiór wybranych fragmentów, ale ogólne interpretacje, to Komentarz do Izajasza i Komentarz do Proroków Mniejszych. kateny cytują wiele fragmentarycznego materiału na temat Psalmów, Pieśni nad Pieśniami, Przysłów itp., nie zawsze na pewno autentycznego. W NT przetrwał w całości tylko Komentarz do Jana; Komentarz do Łukasza, systematyczny zbiór homilii, jest w dużej mierze niekompletny. Z kateny otrzymujemy również wiele fragmentów na temat Mateusza i Listów Pawła. Cyryliańska interpretacja ST opiera się na tradycyjnym chrystologicznym odczytaniu tekstu, tj. postrzeganym jako prorocza lub symboliczna antycypacja (typos) Chrystusa i Kościoła, i jest rozwijana poprzez tradycyjnie aleksandryjskie kryteria: rozróżnienie kilku poziomów interpretacyjnych (dosłownego, typologicznego i moralnego); odwołanie się do innych greckich tłumaczy i do hebrajskiego tekstu w celu uzupełnienia LXX; wykorzystanie etymologii hebrajskich imion, liczb, zwierząt itp. jako podstawy dla alegorii. W przeciwieństwie do Orygenesa i Didymosa, Cyryl powstrzymuje się jednak od interpretowania niemal każdego szczegółu ST jako prefiguracji i antycypacji Chrystusa. Stwierdza on więcej niż raz, że nie cały ST upoważnia do tego typu interpretacji: Mojżesz jest postacią Chrystusa, ale nie wszystko w nim nadaje się do przeniesienia typologicznie na Chrystusa . Cyryl daje również o wiele więcej miejsca na dosłowną interpretację tekstów prorockich, niż pozwalali na to jego poprzednicy: dla nich ST był interesujący tylko dlatego, że przepowiadał, w mniej lub bardziej ukrytej formie, Chrystusa; dla Cyryla jednak historyczne koleje losu Izraela były interesujące same w sobie, niezależnie od ich chrystologicznego odniesienia. W Komentarzu do Proroków Mniejszych znajduje się wiele opracowań historii Izraela i sąsiednich ludów jako celu samego w sobie, bez żadnych implikacji typologicznych. Cyryl w swojej egzegezie wziął pod uwagę krytykę Antiochenczyków wobec nadmiernego alegoryzmu Aleksandryjczyków i wolał ograniczyć ten typ interpretacji do fragmentów lepiej do niego dostosowanych. To samo podejście jest stosowane w jego Komentarzu do Jana, tj. w tekście, który szczególnie zaprasza do symbolicznej interpretacji, w którym Cyryl, oczywiście nie wyrzekając się symbolicznej interpretacji, przyznaje również bardzo dużą część interpretacji dosłownej, z wyraźnym zainteresowaniem doktrynalnym wymiarem tekstu ewangelii. W dziedzinie doktrynalnej, przed 429 r., Cyryl poświęcił swoją uwagę walce z arianizmem, którego duchy wydawały mu się wciąż żywe, w dwóch obszernych dziełach o podobnej treści: Skarbie o Świętej i Współistotnej Trójcy oraz O Świętej i Współistotnej Trójcy, to drugie jest dialogiem. Doktryna trynitarna wyłożona tutaj była tą, która została kanonizowana przez długi spór IV w., co świadczy o akceptacji przez Aleksandryjczyków trynitarnej formuły Kapadocjan: jednej boskiej ousia wyrażonej w trzech hipostazach. Z ostatniej fazy twórczości Cyryla pochodzi odosobnione dzieło, O świętej religii chrześcijan przeciwko księgom bezbożnego Juliana, o niepewnej dacie (pomiędzy 433 a jego śmiercią), w którym szczegółowo obala dzieło Przeciwko Galilejczykom napisane ponad 70 lat wcześniej przez cesarza Juliana Apostatę, potwierdzając w ten sposób aktualność księgi i trwałą żywotność pogaństwa. Księgi 1-10, które obalają księgi 1-3 Juliana, oraz fragmenty ksiąg 11-20 przetrwały. Pierwotne rozmiary dzieła nie są znane z całą pewnością. Fakt, że Cyryl obala Juliana za pomocą licznych cytatów z jego tekstu, pozwala nam dowiedzieć się czegoś również o tym dziele. Najwcześniejsza działalność Cyryla przeciwko Nestoriuszowi zawarta jest w kilku listach, z których trzy zostały wysłane do samego Nestoriusza: drugi (Ep. 4) zawiera kompletne i zrównoważone wyłożenie chrystologii Cyryla i został zatwierdzony nie tylko w Efezie (431), ale także w Chalcedonie (451); trzeci (Ep. 17) zawiera 12 anathematów, które przedstawiają tę chrystologię w zradykalizowanej formie w celach polemicznych. Ale w 430 Cyryl opublikował pięć ksiąg Przeciwko Nestoriuszowi, w których bardzo szczegółowo obalił doktryny swego rywala; i odpowiedział Andrzejowi z Samosaty i Teodoretowi z Cyrus na obalenie jego anathematów listem Przeciwko biskupom wschodnim i Listem do Euoptiusza. Będąc w więzieniu po soborze, napisał Wyjaśnienie 12 anathematów na ten sam temat. Od samego początku rozumiał, jak ważne jest posiadanie po swojej stronie cesarza lub przynajmniej niektórych członków rodziny cesarskiej i dworu: wyjaśnia to trzy teksty: O prawdziwej wierze, pierwszy skierowany do Teodozjusza II, drugi i trzeci do żony i sióstr cesarza, w 430 r. Po powrocie do Egiptu powstała Obrona przed cesarzem, w której uzasadniał swoje działania przed i w trakcie soboru. Scholia de incarnatione unigeniti z okresu po 431 r., w której Cyryl wyjaśnił sposób zjednoczenia dwóch natur w Chrystusie, bez pomieszania, ale także bez podziału, przetrwały w całości tylko w łacińskim tłumaczeniu. Mamy tylko fragmenty, choć liczne, Przeciw Diodorowi i Teodorowi, napisane ok. 438 r. jako część kampanii rozpętanej przez nieprzejednanych anty-nestorianów przeciwko tym dwóm wielkim doktorom antiocheńskim, oskarżonym o wyprzedzenie dywizjonistycznej chrystologii Nestoriusza. Należy również zwrócić uwagę na Przeciwko tym, którzy nie chcą przyznać, że Święta Dziewica jest Matką Boga, a Chrystus jest Jeden, a także, wśród wielu listów poświęconych kontrowersji i jej następstwom, Ep. 39 do Jana z Antiochii, w którym Cyryl raduje się z pojednania z 433 r., Ep. 45 i 46 do Sukcensusa i Ep. 40 do Akacjusza z Meliteny, w którym broni swojej chrystologii przed jej krytykami, kładąc szczególny nacisk na jedność natury Chrystusa. Duch, który ożywia chrystologię cyryla, to podejście logos/sarx, tradycyjne dla Aleksandrii od ostatnich dekad III w. Chociaż Cyryl, po potępieniu tego podejścia chrystologicznego w osobie Apolinarego, bardzo uważał, aby wydobyć integralność (duszy i ciała) ludzkiej natury Logosu, widział zjednoczenie zasadniczo w kategoriach prymatu natury boskiej nad naturą ludzką, która jest tylko jej biernym narzędziem. Tak więc Cyryl znajduje się na drugim krańcu chrystologii antiocheńskiej, która ceniła autonomię ludzkiej natury Chrystusa do tego stopnia, że uczyniła ją drugim podmiotem obok boskiego Logosu: dla Cyryla oznaczało to podzielenie Chrystusa. Tak więc mocno podkreślił jedność podmiotu w zjednoczeniu, w tym sensie, że istnieje tylko jedna hipostaza ("osoba"), Logos, która przyjęła całe i kompletne człowieczeństwo. (Cyryl zawsze niechętnie, z pewnymi wyjątkami, definiował człowieczeństwo przyjęte przez Chrystusa jako naturę.) Rzeczywiście, Cyryl stopniowo stawał się coraz bardziej nieufny wobec tradycyjnej terminologii homo assumptus, która mówiła o przyjętym człowieczeństwie, w które odziany był boski Logos, ponieważ wydawało mu się, że przedstawiała zjednoczenie w zbyt zewnętrznej formie; wolał mówić, za J 1,14, o Logosie, który stał się człowiekiem. Tym bardziej odrzucał pewne typowe wyrażenia antiocheńskie, które przedstawiały ciało Chrystusa jako świątynię, w której bóstwo uczyniło swoje mieszkanie. Cyryl zawsze jasno określał, że w zjednoczeniu cechy (idi?mata) człowieczeństwa i boskości nie są mylone, chociaż na mocy zjednoczenia możemy orzekać o jednym to, co jest właściwe dla drugiego, tj. możemy powiedzieć, że Bóg cierpiał i umarł, gdy właściwie mówiąc, umarło tylko jego człowieczeństwo (communicatio idiomatum). Wielokrotnie przedstawiał przykład zjednoczenia duszy i ciała w człowieczeństwie jako przykład w jakiś sposób odpowiedni do opisania zjednoczenia człowieczeństwa i boskości w Chrystusie. Jednak jego terminologia nie zawsze była spójna, częściowo z powodu wymogów politycznych: czasami mówił o dwóch naturach w Chrystusie, boskiej i ludzkiej, ale jego preferowaną terminologią, zwłaszcza po 433 r., była pojedyncza natura wynikająca ze zjednoczenia, którą definiował jako "zjednoczenie natury, naturalne zjednoczenie" . Przyzwyczajony do szerokiego odwoływania się do wcześniejszych teologów, zwłaszcza do Atanazego, aby poprzeć swoje stwierdzenia, podsumował swoją myśl w formule: "Pojedyncza natura wcielonego Logosu", którą uważał za Atanazego, gdy w rzeczywistości była to natura Apolinarego. Przyznaje, że musimy mówić o dwóch naturach, ale tylko przed zjednoczeniem, tj. tylko teoretycznie, ponieważ w chwili zjednoczenia natura wynikowa jest tylko jedna, natura wcielonego Logosu, w którym cechy, całe i niezmieszane, człowieczeństwa i boskości trwają zjednoczone w jednym podmiocie. Cyryl był w istocie ojcem monofizyckiej chrystologii i słusznie monofizyci zwrócili się do niego jako do najwyższego autorytetu.

CYRYL Jerozolimski (ok. 315-ok. 387) : Cyryl urodził się, przypuszczalnie, ok. 315 r. w Jerozolimie. Był tam kapłanem; w 348 r. zmarł biskup Maksym, a Cyryl został wyświęcony na biskupa przez Euzebianów Akacjusza z Cezarei i Patrofila ze Scytopolis, zamiast kapłana Herakliusza, którego umierający Maksym najwyraźniej wyznaczył na swojego następcę. Po sporze z Akacjuszem, z powodów doktrynalnych, ale głównie dlatego, że Cyryl chciał ustanowić niezależność swojej stolicy od metropolii Cezarei, został zdetronizowany na soborze w Jerozolimie w 357 r. Kiedy Euzebianie podzielili się (357-358) na kilka grup, Cyryl poparł homoiuszy, którzy go na soborze w Seleucji (359). Ale w 360 r. Sobór Konstantynopolitański, który był świadkiem triumfu Akacjusza i homoian, ponownie go zdetronizował. Powróciwszy na swoją stolicę po śmierci Konstancjusza (362), został ponownie wygnany w wyniku pro-ariańskiej polityki Walensa, albo w 367 r., albo kilka lat później. Powrócił w 378 r. i wziął udział w Soborach Konstantynopolitańskich w 381 i 382 r., z których ten drugi potwierdził ważność jego święceń biskupich, które zostały zakwestionowane. Zmarł prawdopodobnie 18 marca 387 r. Cyryl pozostawił serię 24 katechez, wygłoszonych albo gdy był jeszcze księdzem, albo bezpośrednio po wyborze na biskupa. Pierwsza jest wprowadzająca (prokatecheza); następne 18 (2-19) skierowane są do ph?tizomenoi, tj. tych, którzy mają zostać ochrzczeni w nadchodzące Wielkanocne i skupiają się głównie na szczegółowej interpretacji wyznania chrzcielnego używanego w Jerozolimie. Numery 20-24, zwane katechezami mistagogicznymi, skierowane są do nowo ochrzczonych i wyjaśniają znaczenie sakramentów, które właśnie przyjęli (chrzest, bierzmowanie, Eucharystia) oraz liturgii Mszy. Te ostatnie katechezy są przypisywane przez rękopisy albo Cyrylowi, albo jego następcy Janowi, albo obu razem; współcześni uczeni nie są zgodni w tej kwestii. Seria katechez dostarcza nam wielu ważnych informacji na temat katechumenatu i liturgii używanej w Jerozolimie. O Cyrylu mamy także homilię na temat J 5,5 (uzdrowienie paralityka) i list do cesarza Konstantyna, opisujący pojawienie się świetlistego krzyża na niebie nad Jerozolimą 7 maja 351 r. Reputacja Cyryla ucierpiała bardzo z powodu jego wyboru promowanego przez Euzebiuszów i późniejszych wydarzeń ,i był uważany za pro-ariańskiego, który stopniowo przechodził do obozu ortodoksyjnego . W rzeczywistości w zróżnicowanej koalicji euzebiuszowskiej z ok. 350 r. reprezentował tendencję najbliższą nicejskiej ortodoksji, chociaż unikał używania homoousios albo z roztropności, albo, co bardziej prawdopodobne, dlatego, że uważał to za otwarte na sabelianizm. W rzeczywistości Cyryl nie ograniczył się do odrzucenia radykalnego stanowiska ariańskiego, które wywodziło Syna z niczego, ale wyraźnie stwierdził, że Chrystus jest prawdziwym Synem Bożym, z natury, a nie przez adopcję, naprawdę zrodzonym z Ojca i podobnym do Niego we wszystkim. Jako jedyny w grupie Euzebiusza wyraźnie stwierdził, że Syn jest współwieczny (aidios) z Ojcem. W polemice z Sabelianami i z Marcellusem z Ancyry, Cyryl ma jasną ideę osobistej egzystencji Syna, który wraz z Duchem Świętym uczestniczy w boskości Ojca. Potwierdza jedność Boga na podstawie klasycznych fragmentów J 10:30 i 14:9-10 i widzi ją dynamicznie, na sposób wschodni, jako jedność woli i jako harmonię. Potwierdza również osobistą odrębność Ducha Świętego od Ojca i Syna oraz Jego pełną boskość. Tak więc u Cyryla można dostrzec jedynie kilka śladów tradycyjnego przednicejskiego subordynacjonizmu. To podejście doktrynalne, nie nicejskie, ale bardzo dalekie od prawdziwego arianizmu, wyjaśnia, dlaczego początkowo przyłączył się do ruchu homoiusowego, a później przeszedł, wraz z wieloma homoiusami, do szeregów nicejskich na podstawie interpretacji homoousios przedstawionej przez Sobór Antiocheński z 363 r. (w którym nie uczestniczył), a następnie przez Bazylego z Cezarei.

CYRYL Jerozolimski (pseudo) (VII-VIII w.): Przypisywana Cyrylowi Jerozolimskiemu jest jednorodna grupa koptyjskich homilii, napisanych prawdopodobnie między VII a VIII w.: O męce, O nowejniedzieli, O zmartwychwstaniu, O świętym krzyżu i O Maryi Dziewicy (dwie wersje), ważne świadectwo tradycji wniebowzięcia Maryi. Homilie te zostały opublikowane przez H.Hyvernet, Bibliothecae Pierpont Morgan codices coptici photographice expressi, Rzym 1922; E.A.W. Budge, Miscellanous Coptic Texts, Londyn 1915; A. Campagnano, Mediolan 1980; Encomion di Maria Maddalena, R.G. Coquin, G. Gordon: BIFAO 90 (1990) 169-212. Nadal nieopublikowana jest Homilia na Środę Po Wielkanocy . Istnieje również inna homilia w języku arabskim i etiopskim o pomocy udzielonej Maciejowi przez Maryję, gdy był w więzieniu. Wreszcie, również pod imieniem Cyryla znajduje się zbiór homilii w języku gruzińskim: O objawieniu krzyża w czasach Konstantyna; O odkryciu gwoździ krzyża; O odkryciu krzyża; O milczeniu Zachariasza; O Pięćdziesiątnicy .

CYRYL ze Scytopolis (ok. 525-po 557): Urodzony w Scytopolis (obecnie Beit Szean), stolicy Palestyny II, w 543 r. udał się do Jerozolimy, aby być obecnym przy poświęceniu nowej bazyliki Theotokos zbudowanej przez Justyniana, odwiedzić miejsca święte i wstąpić do klasztoru. Za radą Jana Hezychasty (patrz Jan Milczący) i po niejednoznacznym doświadczeniu w pierwszym klasztorze, wstąpił do laury Eutymiusza w 544 r. i pozostał tam do 555 r. Był wówczas częścią grupy prawosławnych mnichów, którzy udali się, aby zająć Nową Laurę po wygnaniu Orygenistów. W 557 r. udał się do Wielkiej Laury Sabas, gdzie pozostał aż do swojej śmierci. Sławę zawdzięcza serii biografii mnichów z pustyni Judzkiej, które napisał częściowo na podstawie dowodów archiwalnych, a częściowo na podstawie opowieści mnichów, którzy znali bohaterów lub ich pierwotne kręgi (w szczególności Cyriaka dla Eutymiusza i Jana Hezychasty dla Saby). Dla tych, do których mógł się jeszcze zbliżyć, pisał ich żywoty, dodając własne osobiste świadectwo. Cyryl wykazuje cechy szczerego, godnego zaufania historyka, co widać zwłaszcza po jego trosce o precyzję w chronologii wydarzeń. Musimy jednak wiedzieć, jak uwolnić istotne elementy historyczne ze stylu, który odzwierciedla prawa literatury hagiograficznej tamtych czasów. Dzięki niemu mamy dokładną wiedzę o życiu laurów Palestyny w V i VI wieku, wraz z dokładnymi informacjami o patriarchacie Jerozolimy między czwartym a piątym soborem powszechnym i o drugim kryzysie orygenistycznym, co pokazuje go jako zdecydowanego przeciwnika mnichów, którzy podążali za Ewagriuszem. Pod względem długości i treści, dwa najważniejsze żywoty to żywoty Eutymiusza (zm. 473) i Saby (zm. 532), odpowiednio inspiratora i organizatora chalcedońskiego monastycyzmu na pustyni Judzkiej. Pozostałe pięć jest znacznie krótszych: Jan Hezychast (zm. po 557), Cyriak z laury Souka (zm. 557), Teodozjusz (zm. 529), biskup Teognios (zm. 552) i biskup Abrahamios (współczesny). Dzieło Cyryla było dość popularne w świecie bizantyjskim. Mamy tłumaczenia w gruziński, arabski, syryjski, paleosłowiański i łaciński.

CYRILLONA (Qurillona): Kodeks Biblioteki Brytyjskiej, dodatek 14591, s. 54-67 i 72-83, zachowuje sześć interesujących tekstów poetyckich, zatytułowanych następująco: (1) O ustanowieniu Eucharystii; (2) O obmyciu stóp; (3) O Paschy Pana naszego autorstwa Mar Qurillona; (4) O biczach autorstwa Qurillona; (5) O Zacheuszu; (6) O ziarnie pszenicy. Tylko nr 3 i 4 noszą imię Qurillona, ale kryteria stylistyczne i treść pozwalają nam wnioskować, że całość zawarta w rękopisie londyńskim można przypisać syryjskiemu poecie (choć Griffin [13-23] nie zgadza się co do O ziarnie pszenicy). Aluzja w O biczach do najazdu Hunów (395) pozwala nam również datować go na okres między ostatnią ćwiercią IV w. a pierwszą ćwiercią V w. Pewien Absamya, siostrzeniec Efrema z Nisibis według Kroniki Edessy i Kroniki kościelnej Barhebrajosa, układał poematy lub kazania na temat najazdu Hunów: kilku krytyków podtrzymywało identyfikację tych dwóch, zakładając, że Absamya przyjął imię Cyrillona podczas święceń kapłańskich. Niedawno zaproponowano hipotezę, że ostatni poemat, który przedstawia paralele zarówno z Grzegorzem z Nyssy, jak i z innymi tekstami Cyrillony, był w rzeczywistości dziełem późniejszego redaktora. Obrazy i język religijny ściśle przypominają te z prozy i tekstów poetyckich z IV w., w szczególności Efrema z Nisibis.

CYRUS z Aleksandrii (zm. 642): Patriarcha. Jako biskup Fasi (Sebastopolis), w 626 r. przyłączył się do monoteletyzmu Sergiusza z Konstantynopola, stając się pionkiem w planie Sergiusza i Herakliusza na rzecz jedności religijnej. Został mianowany bizantyjskim patriarchą Aleksandrii w 631 r., pełniąc również funkcje prefekta Egiptu i gubernatora wojskowego, aby skuteczniej tłumić monofizytyzm. W 633 r. zwołał sobór w Aleksandrii, ogłaszając akt unii pod 9 nagłówkami (Kephalaia) oparty na monoteletyzmie. W 640 r., podczas arabskiego natarcia na Egipt, Herakliusz oskarżył go o zdradę stanu i zdetronizował. Przywrócony do władzy w 641 r., w listopadzie tego roku wynegocjował kapitulację Aleksandrii. Zmarł 21 marca 642. Oprócz Kephalaia posiadamy trzy listy Cyrusa do Ergiusa

CYRUS z Edessy (połowa VI w.): Lekarz nestoriański, uczeń Mara Aby i Tomasza z Edessy. Studiował w szkole Nisibis, nauczał w Seleucia-Ktezyfon i prawdopodobnie w Al-Hira. Z jego dzieł mamy tylko sześć traktatów na temat tyluż celebracji liturgicznych, które kontynuują dwa traktaty Tomasza z Edessy i w których możemy dostrzec silny wpływ stanowisk Teodora z Mopsuestii.

CYRUS z Panopolis (zm. ok. 457): Urzędnik wschodniego imperium, poeta. Urodzony w Panopolis w Egipcie, wyróżnił się przedwcześnie jako autor poematów epickich i epigramatów. Dzięki cesarzowej Eudoksji, miłośniczce poezji, mógł wywrzeć pewien wpływ na Teodozjusza II; w 435 r. był praefectus urbis Constantinopolitanae, następnie praef ectus praetorio Orientis, a w końcu konsulem w 441 r. Ukończył mury miejskie Konstantynopola, zbudował kościół Marii Theotokos i nadzorował rozwój miasta. Był pierwszym prefektem, który wydał swoje orzeczenia w łacinie i grece. Oskarżony o aspiracje do korony i bycie złym chrześcijaninem, Cyrus stracił swoje stanowisko i został mianowany biskupem, wbrew swojej woli, Kotyaeum we Frygii. Udało mu się uspokoić mieszkańców tego miasta, znanego z fanatyzmu, homilią bożonarodzeniową składającą się zaledwie z dwóch zdań . W Cotyaeum ułożył również epigramat do Daniela Słupnika (Anthologia Graeca 1, 99). Po pewnym czasie został zmuszony do opuszczenia biskupstwa przez nowe oskarżenie. Do śmierci żył z dochodów prywatnych jako właściciel ziemski.

CYRUS z Tyany (VI w.): VII-wieczne greckie florilegium Doctrina Patrum zawiera dwa fragmenty listu do biskupów miafizytów Juliana i Sewera, przypisywane Cyrusowi, biskupowi Tyany. Praca,miaphysite in tendence, została napisana prawdopodobnie między 508 a 511 rokiem, kiedy obaj adresaci przebywali w Konstantynopolu, chronieni przez politykę cesarza Anastazjusza. W liście z lat 519-520, napisanym przez Sewera z Antiochii do biskupów kapadockich Proklusa i Euzebiusza i zachowanym w syryjskiej kolekcji Atanazego z Nisibis (red. Brooks), biskup potępia pewnego Cyrusa i wzywa adresatów do porzucenia ich sofistycznych błędów. Jeśli odnosi się do tego samego Cyrusa, musiał zmodyfikować swoje przekonania chrystologiczne.

CORICIUS (Cori,kioj) (VI w.): Grecki sofista, współczesny Justynianowi; uczeń Prokopiusza, którego zastąpił na stanowisku dyrektora szkoły w Gazie w Palestynie. Napisał "wiele dzieł... fikcyjne (plazmatyczne) rozprawy, panegiryki, monodie, epitalamia i antyheretyckie rozprawy". Focjusz chwali ponadto przejrzystość i naturalność jego stylu, jego poczucie religijne i szacunek dla sacrum, ale uważa, że włączenie przez niego "pogańskich bajek i opowieści, nawet gdy traktuje o świętych tematach" jest nie na miejscu. Wśród jego opisów (evkfra,seij) i pochwał - gatunku literackiego, w którym Korycjusz, według Focjusza, "przewyższył samego siebie" - należy odnotować wątpliwą pochwałę biskupa Marcjana z Gazy (ok. 530-550), zawierającą dokładne opisy kościołów św. Sergiusza i św. Szczepana w tym mieście. Ułożył również pochwałę pogrzebową swojego nauczyciela Prokopiusza.

CORIPPUS, Flavius Cresconius (VI w.): Poeta epicki urodzony w pierwszej dekadzie VI w., prawdopodobnie w pobliżu Kartaginy. Po byciu gramatykiem i komponowaniu Georgik na wzór Wergiliusza, w 533 r. przeniósł się do Kartaginy, gdzie ok. 550 r. skomponował Iohannis seu de bellis Lybicis, poemat epicki w 8 księgach po 6667 wersów, o wojnie Rzymian z Wandalami z Afryki. Poemat został zainspirowany Eneidą Wergiliusza, np. w przedstawieniu magister militum Jana Troglity, zdobywcy Maurów; jako źródło historyczne nie jest mniej ważny niż Bellum vandalicum Prokopiusza. Sukces tego poematu doprowadził do powołania Corippusa jako scriniariusa lub notariusza na dworze Justina II w Bizancjum, gdzie ostatecznie popadł w niełaskę i zmarł w ubóstwie, być może krótko przed 568 rokiem. W Bizancjum Corippus skomponował, na wzór Klaudianu, poemat In laudem Iustini minoris w 4 księgach na cześć cesarza. Należy go uznać za prawdziwy panegiryk, chociaż jego ton i motywy epickie wykraczają poza klasyczny model ustalony przez retora Menandra. W tych dziełach widoczne jest naśladownictwo klasycznych poetów, ale obecne są również echa Juvencusa, Prudencjusza, Seduliusza i innych autorów chrześcijańskich, podobnie jak chrześcijańskie idee i motywy, takie jak częsta modlitwa do Boga, np. Jana do Jezusa , Justyna do Stwórcy i cesarzowej Zofii do Marii , a w księdze IV Panegiryku wyrażenie dogmatów Trójcy i wcielenia zgodnie z Credo nicejskim. Wpływ Corippusa odnotowano u Venantiusa Fortunatusa, Eugeniusza z Toledo i Aldhelma.

CORPUS : Termin corpus na określenie grupy pism na ten sam temat był już używany przez starożytnych. Cassiodorus używał go na określenie zbioru listów, papież Gelasius na określenie całości ksiąg Biblii . D. Gothofredus (1583) zastosował go do swojego wydania Codex Justinianis, Corpus iuris civilis. Słowo to zostało rozszerzone na inne dziedziny: poetów łacińskich, bizantynologię, inskrypcje. Przyjęły je (zamiast Bibliotheca) wielkie nowożytne zbiory patrystyczne: Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Wiedeń 1866; Corpus scriptorum Christianorum Orientalium, Paryż, następnie Lowanium; Corpus Christianorum, Turnhout 1953. Od XVI w. pojawiły się pierwsze zbiory i "biblioteki" Ojców, początkowo zawierające pomniejszych autorów i dzieła, więksi autorzy mieli własne edycje. Wymienimy w porządku chronologicznym następujące pozycje: Bibliotekę Bazylejską z 1528 r., autorstwa J. Sicharda, zatytułowaną Antidotum contra diversas omnium fere saeculorum haereses, a następnie Bibliotekę Patrum w Zurychu, pod red. C. Gesneriusa i J. Simlerusa, 1572, głównie chrystologiczną. W 1575 r. ukazała się Bibliotheca Patrum Parisiensis, w 8 tomach pod red. Margarina de la Bigne i uporządkowana tematycznie: była odpowiedzią na Centuries of Magdeburg i była wielokrotnie przedrukowywana i uzupełniana. Przedsiębiorstwo Margarina zostało przekształcone przez Bibliotheca Patrum Coloniensis z 1618 r., w 14 tomach w porządku chronologicznym, każdy tom odpowiada wiekom autorów. Podwojona objętość, stała się Maxima Bibliotheca Patrum, Lyon 1677, w 27 tomach od I do XVI wieku. W latach 1765-1781 Bibliotheca Veterum Patrum została opublikowana w 14 tomach przez A. Gallanda; była punktem orientacyjnym, odtwarzającym dla Greków grecki tekst. Migne porzucił tytuł Bibliotheca (który zarezerwował dla własnego przedsięwzięcia) i przyjął Cursus (używany już dla innych zbiorów); po raz pierwszy w historii wydawniczej opublikował w swoim korpusie wszystkie dzieła wszystkich pisarzy, większych i mniejszych, zapewniając opera omnia, w tym spuria, w 221 tomach dla Patrologia Latina (1844-1864) i 161 tomach dla Patrologia Graeca (1857-1866).

COSMOCRATOR/KOSMOKRATOR.: Już w Ewangelii Jana władca świata materialnego jest utożsamiany z zasadą zła ("teraz władca tego świata zostanie wyrzucony"; "nadchodzi władca tego świata"). Św. Paweł wiąże ciemność z mocami rządzącymi światem, przedstawiając je jako wrogów, z którymi walczą ludzie ("Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału, lecz przeciw zwierzchnościom, przeciw władzom, przeciw rządcom tej ciemności"). Orygenes ma na myśli ten fragment Pawła, gdy mówi o świetle logosu (lo,goj) sięgającym w ciemność: "dotarło do siedziby zwierzchności [kosmokra,torej]". W gnostycyzmie, walentynianie utożsamiają "władcę tego świata" (nazywanego księciem tego świata - a;rcwn - jak w Ewangelii Jana, lub kosmokratorem - kosmokra,twr - pod wpływem cytowanego powyżej fragmentu Pawła) z diabłem i wiążą go ściśle z duchami zła, wywołanymi przez żal (lu,ph) Sofii (Sofi,a), eonu wygnanego z pleromy oraz Epifaniusz); biblijny demiurg, istota psychiczna zrodzona przez Sofię, przebywa w siódmym niebie, czyli Hebdomas (e`bdoma,j), podczas gdy kosmokrator (kosmokra,twr), stworzony przez demiurga, zamieszkuje niższe części materialnego wszechświata (zob. Epifaniusz, tamże). Bazylides mówi o dwóch książętach (arcontej) świata materialnego, stworzonych przez Panspermię: wielkim księciu (me,gaj arcwn), który mieszka w ósmym niebie (o` ovgdoa,j) , i drugim księciu, niższym od pierwszego, architekturze i bezpośrednim zarządcy całego świata materialnego, który mieszka w Hebdomach

CRIMEN laesae romanae religionis: W prawie rzymskim termin crimen, w ścisłym znaczeniu, oznaczał przestępstwo o szczególnym ciężarze, karane publicznie po publicznym oskarżeniu. Konkretnie, crimen laesae romanae religionis było wykroczeniem przeciwko religii rzymskiej, jej wierzeniom i zwyczajom. Dla chrześcijan ten crimen, który zwykle polegał na odmowie publicznego uznania i praktykowania tradycyjnej religii - utożsamianej z oficjalną religią civitas - był uważany za niedopuszczalne świętokradztwo i szedł w parze z oskarżeniem ich o ateizm. Liczne poświadczenia znajdują się w pismach apologetycznych z II i III w. Tertulian poświęca temu oskarżeniu szczególną uwagę (Apolog. 10,1-28,1).

CRIMEN maiestatis imminutae: Zbrodnia przeciwko wielkości i suwerenności narodu rzymskiego, uosobionego w pierwszych wiekach przez cesarza. Chrześcijanie narażali się w ten sposób na przestępstwo maiestatis, przewidziane przez obowiązujące prawo (lex de maiestate), gdy odmówili złożenia przysięgi na genium Caesaris lub wzięcia udziału w sollemnia Caesaris. Często pojawiały się oskarżenia wraz z oskarżeniami Crimen Religiis: Deos. . . non colitis et pro imperatoribus sacrificia non penditis. Wiele przykładów tego możemy przeczytać w czynach i namiętnościach męczenników.

CUBICULARIUS: W świecie rzymskim termin ten oznaczał osobę przypisaną do sypialni (cubiculum) osób, zazwyczaj o wysokiej randze politycznej i społecznej. Szczególnie ważny był cubicularius z domu cesarskiego, który nadzorował osobistą służbę cesarza i cały personel domowy jego cubiculum, stanowiąc w praktyce najbardziej zaufaną straż przyboczną princepsa. (W późnym cesarstwie na czele tej służby stał praepositus sacri cubiculi.) Osoby wymienione w inskrypcjach chrześcijańskich musiały być cubicularii dworu cesarskiego lub jakiejś rodziny szlacheckiej. Obowiązki cubicularius przypisane do osoby papieża nie mogły się znacznie różnić od obowiązków cesarskiego cubiculariusa. Nie wiemy, kiedy ta służba została ustanowiona; tylko że ministerium cubiculi pontificalis było sprawowane przez świeckich aż do czasów Grzegorza Wielkiego (590-604), który zastąpił ich duchownymi lub mnichami, aby mogli oni korzystać z kontaktu z prywatnym życiem papieża . W Ordo Romanus I to cubicularii noszą pontyfikalne ozdoby i krzesło, na którym papież będzie siedział w zakrystii kościoła stacyjnego. Custodes qui dicuntur cubicularii mieli zupełnie inną funkcję: zostali ustanowieni - jak wiemy z Liber pontificalis - przez Leona Wielkiego (440-461) w celu opieki nad grobami apostolskimi (super sepulcra apostolorum). Osoby te, wybierane ex clero romano i porównywalne do mansionarii, które opiekowały się i utrzymywały czczone groby (w pobliżu których często mieszkały), są często poświadczane przez epigrafię, częściowo odnoszącą się do cubicularii dwóch bazylik apostolskich: Ostiense i Watykanu , częściowo odnoszącą się do tituli urbani i innych, pozamiejskich, bazylik martyrologicznych, na które ta usługa została najwyraźniej rozszerzona . Dwie inskrypcje mozaikowe w Grado wspominają cubicularii, których dokładną funkcję trudno ustalić (strażnicy relikwii, pracownicy jakiejś szlacheckiej rodziny lub administracji cywilnej?).

CUMMIAN (zm. 662): Jego imię własne (Cuumian, Cuimíne, Cumméne), różnie zapisywane (Cuiminus- Cuminus-Cummianus), nie jest łatwo zidentyfikować. Był prawdopodobnie opatem w Durrow w południowej Irlandii, ale uważa się również, że był opatem Cummenus Albus w Ionie (co nie wydaje się prawdopodobne). Można go również zidentyfikować z Cuimmíne Fota (Cummianus Longus), który zmarł w 661 r. Jego imię zostało wchłonięte przez legendarny cykl Guaire Aidni, co czyni go obieżyświatem. Mógł być opatem Clonfert (ok. 590-662). Niektóre teksty można wymienić pod nazwiskiem Kummianina: list adresowany do opata Segienusa z Iony i pustelnika Beccanusa (Beccána), aby skłonić kościoły celtyckie do przyjęcia rzymskiej daty Wielkanocy (De controversia paschali), napisany ok. 632/633; nalega na jedność kościoła w kwestii daty obchodów Wielkanocy. Jemu lub innemu Kummianinowi (mnichowi w Irlandii, który później mieszkał w Bobbio w 1. połowie VIII w.) przypisuje się Liber poenitentialis lub Poenitentiale (seu Iudicia) Cummeani, w którym autor dokonuje przeglądu głównych wad i pokut za nie. Hymn Celebra, Iuda, in sanctorum apostolorum, przypisywany mu, jest przywołaniem w 22 dystychach imion apostołów, ewangelistów i niektórych innych świętych. Przypisuje się mu także Commentarius in evangelium secundum Marcum i De figuris apostolorum .

CURSUS PUBLICUS: Rzymianie byli wielkimi budowniczymi dróg, które początkowo miały cel wojskowy, ale później stały się niezbędnym narzędziem rządzenia imperium, przemieszczania ludzi i towarów oraz rozpowszechniania wiadomości, książek i kultury. W okresie republiki istniała prywatna usługa tabellarii (Hemerodromoi) utrzymywana przez ważnych ludzi, również do użytku rządu. Z Augustem rozpoczął cursus publicus (evectio) dla całego imperium, tj. cesarska usługa transportu osób publicznych i towarów , a zatem tylko do użytku rządowego. Nie miała ona żadnego związku z publiczną usługą pocztową ani z przemieszczaniem się osób prywatnych, ale zapewniała infrastrukturę dla urzędników i personelu, którzy podróżowali po całym imperium: tysiące stationes (lub mniejszych mansiones), zlokalizowanych w odległości ok. 12 km wzdłuż rzymskich dróg, oferujących konie, muły lub inne zwierzęta oraz powóz. Do jego używania wymagana była dyplomata , ale nadużycia były częste; nie liczył się dignitas osoby, tylko oficjalne pozwolenie. Cursus funkcjonował kosztem prowincjałów lub sojuszników, którzy musieli zapewnić hospitalitas i środki transportu dla urzędników, ich urzędników i żołnierzy. Zamiast diplomata (później zwanego evectio) płacono pewną sumę pieniędzy (viaticum) na pokrycie kosztów transportu; administracja i armia czasami korzystały z innych środków transportu, ale zawsze na koszt prowincji. Od III w. nastąpiła zmiana: dwory podróżne, fakt istnienia wielu cesarzy, wzrost biurokracji, przepisy i centralizacja administracji doprowadziły do reformy za Dioklecjana, polegającej na szybszym cursus velox i cursus clavularius do transportu towarów, co stawało się coraz ważniejsze w IV w. Zaangażowanie lokalnych społeczności stało się bardziej uciążliwe wraz z systemem munera. Teraz zamiast tabellarii (lub frumentarii) znajdujemy posłańców i szpiegów (agentes in rebus, curiosi); liczba stationes (mansiones, mutationes) wzrosła wszędzie, a co za tym idzie, wzrosła szybkość cursus velox. Itinerarium Burdigalense, pielgrzym, który udał się do Jerozolimy z Bordeaux, daje wyobrażenie o nowym stanie systemu. Dioskor napisał do Augustyna z Kartaginy, prosząc o pilną odpowiedź: "Mój brat Zenobiusz został mianowany dyrektorem kancelarii cesarskiej (magister memoriae) i wysłał mi, wraz z kosztami podróży, zezwolenie na podróż z wykorzystaniem usług państwowych" (et misit nobis evectionem cum annonis). Sam Augustyn, gdy został mianowany retorem w stolicy cesarskiej, był dumny z faktu, że przyznano mu możliwość korzystania z cursus publicus, aby udać się do Mediolanu (impertita etiam evectione publica). Starożytne późnocesarskie źródła literackie, epigraficzne i prawne świadczą o trosce władz o regulację i utrzymanie tej usługi. Początkowo cesarstwo gwarantowało usługę i upoważniało określone osoby oraz przekazywanie towarów i wiadomości na koszt administracji. W IV wieku jednak cursus publicus należał do rządu, który sam nim zarządzał. Nie było transportu morskiego wyłącznie dla pasażerów, którzy musieli korzystać ze statków towarowych. Cesarstwo korzystało również z prywatnego transportu komercyjnego, na podstawie umowy (naulum). usługa tabellarii (Hemerodromoi) utrzymywana przez ważnych ludzi, również do użytku rządu. Z Augustem rozpoczął się cursus publicus (evectio) dla całego imperium, tj. cesarska służba transportu osób publicznych i dóbr , a zatem tylko do użytku rządowego. Nie miała ona związku z publiczną służbą pocztową ani z przemieszczaniem się osób prywatnych, ale zapewniała infrastrukturę dla urzędników i personelu, którzy podróżowali po imperium: tysiące stationes (lub mniejszych mansiones), zlokalizowanych w odległości ok. 12 km wzdłuż rzymskich dróg, oferujących konie, muły lub inne zwierzęta oraz powóz. Do korzystania z niej wymagany był dyplomata , ale nadużycia były częste; dignitas osoby nie miały znaczenia, tylko oficjalne pozwolenie. Cursus funkcjonował kosztem prowincjałów lub sojuszników, którzy musieli zapewnić hospitalitas i środki transportu dla urzędników, ich urzędników i żołnierzy. Zamiast diplomata (później zwanego evectio) płacono pewną sumę pieniędzy (viaticum) na pokrycie kosztów transportu; administracja i armia czasami korzystały z innych środków transportu, ale zawsze na koszt prowincji. Od III w. nastąpiła zmiana: dwory podróżne, fakt wielu cesarzy, wzrost biurokracji, przepisy i centralizacja administracji doprowadziły do reformy za Dioklecjana, polegającej na szybszym cursus velox i cursus clavularius do transportu towarów, coraz ważniejszym w IV w. Zaangażowanie lokalnych społeczności stało się bardziej uciążliwe wraz z systemem munera. Teraz zamiast tabellarii (lub frumentarii) znajdujemy posłańców i szpiegów (agentes in rebus, curiosi); liczba stationes (mansiones, mutationes) wzrosła wszędzie, a co za tym idzie, wzrosła szybkość cursus velox. Itinerarium Burdigalense, pielgrzym, który udał się do Jerozolimy z Bordeaux, daje wyobrażenie o nowym stanie systemu. Dioskor napisał do Augustyna z Kartaginy, prosząc o pilną odpowiedź: "Mój brat Zenobiusz został mianowany dyrektorem kancelarii cesarskiej (magister memoriae) i wysłał mi, wraz z kosztami podróży, zezwolenie na podróż z wykorzystaniem usług państwowych" (et misit nobis evectionem cum annonis). Sam Augustyn, gdy został mianowany retorem w stolicy cesarskiej, był dumny z faktu, że przyznano mu możliwość korzystania z cursus publicus, aby udać się do Mediolanu (impertita etiam evectione publica). Starożytne późnocesarskie źródła literackie, epigraficzne i prawne świadczą o trosce władz o regulację i utrzymanie tej usługi. Początkowo cesarstwo gwarantowało usługę i upoważniało określone osoby oraz transfer towarów i wiadomości na koszt administracji. W IV wieku jednak cursus publicus należał do rządu, który zarządzał nim sam. Nie było transportu morskiego wyłącznie dla pasażerów, którzy musieli korzystać ze statków towarowych. Cesarstwo korzystało również z prywatnego transportu komercyjnego, na podstawie umowy (naulum). Po raz pierwszy biskupi mieli przywilej korzystania z cursus publicus, aby udać się na sobór w Arles w 314 r. (list do Elaphiusa dla biskupów afrykańskich, przez Numidię, Mauretanię, Hiszpanię; również w odniesieniu do powrotu, jest wzmianka o niektórych biskupach donatystów, którzy powrócili do Afryki, Maier 188: w tym przypadku drogą morską, wliczając posiłki). Euzebiusz z Cezarei donosi o liście cesarza Konstantyna do biskupa Syrakuz, wezwanego na sobór w Arles: mógł zabrać ze sobą dwie osoby niższej rangi (tj. prezbiterów: Bardy) i trzech sług (paidas); podobnie w celu uczestnictwa w soborze Nicejskim w 325 r. Cesarz Konstancjusz, aby zachęcić do udziału w soborze w Rimini, udostępnił transport, którego wielu ortodoksyjnych biskupów odmówiło w obronie swojej niepodległości: biskupi Illyricum, Włoch i Afryki, Hiszpanii i Galii: quibus omnibus annonas et cellaria dare imperator praceperat. Biskupi Akwitanii, Galii i Wielkiej Brytanii odmówili, ponieważ: indecens visum: repudiatis fiskalnibus, propriis sumptibus vivere maluerunt. Tres tantum ex Britannia inopia proprii publico usi sunt, cum oblatum a caeteris collationem respuissent, sanctius putantes fiscum gravare quam singulos . Sewer chwali postawę tych biskupów, choć byli biedni i nie mając innych środków, skorzystali z pomocy rządu. Ammianus Marcellinus krytykuje także użycie cursus publicus: ut catervis antistum iumentis publicis ultro citoque discurrentibus per synodos, quos apelujący, dum ritum omnem [Constantius] ad suum trahet conatur arbitrium, rei vehculariae succideret nervos . Jeśli chodzi o rodzące się zjawiska pielgrzymki chrześcijańskiej, to do początków IV w. nie zauważamy żadnych różnic w porównaniu z normalnymi środkami podróżowania. Peregrinatio Egeriae pozwala nam dostrzec pewne zmiany zachodzące w zakwaterowaniu, przynajmniej podczas samej podróży. Rezydencje nie cieszyły się dobrą opinią, więc duchowieństwu nie wolno było w nich przebywać; utworzono w ten sposób specjalne struktury mające na celu pomoc pielgrzymom i duchowieństwu. Powstała Hospitia, zwł. w miastach takich jak Rzym i Jerozolima, które były celami pielgrzymek (deversoria peregrinorum). Kontakty kościelne również odbywały się drogą cursus publicum. Po Soborze w Serdica w 343 r. akty rozesłano na Zachodzie, aby uzyskać podpisy nieobecnych; ich lista znajduje się w rękopisie Archiwum w Weronie: subskrypcje były zgodne z kolejnością, w jakiej zostały zebrane, wzdłuż zwykłej drogi, po której następował cursus publicus . W okresie "wczesnego średniowiecza" zauważa się zmianę: wraz ze stopniowym wycofywaniem się władz cywilnych wzrosła rola kościoła oraz struktur kościelnych i klasztornych, które prawie wyłącznie zastępowały miejsca odpoczynku i gościnności wzdłuż sieci dróg, nawet po drastycznym zmniejszeniu wolumenu wymiany i przemieszczania się osób. Upadek imperium na Zachodzie doprowadził również do rozpadu cursus, nawet jeśli niektóre istotne struktury pozostały; na Wschodzie trwało to dłużej, o czym świadczy Kodeks Justyniana.

CUTHBERT, święty (Cuthbertus, ok. 634-20 marca 687): Święty, biskup Lindisfarne (Szkocja). Pochodzący z Nortumbrii, wstąpił do życia monastycznego w 651. Przebywał w Melrose, Ripon i Lindisfarne, gdzie został przeorem i, zgodnie z decyzjami Soboru w Whitby, przyjął rzymską Wielkanoc (664). Przeszedł na emeryturę i zaczął żyć w pustelni na wyspie Farne (675), gdzie poszukiwali go pielgrzymi z całej Anglii. Został wybrany biskupem, najpierw Hexham, a następnie Lindisfarne, i opatem klasztoru na trzy lata przed śmiercią. W ostatnich latach swego życia ciężko pracował, głosząc kazania i nawracając miejscową ludność. Jest upamiętniany 20 marca jako patron Anglosasów i podróżników morskich. Od 999 r. jego relikwie przechowywano w katedrze w Durham, ale sanktuarium zostało zniszczone podczas reformacji, a jego zawartość rozproszona: do dziś znajdują się tam relikwiarz, kilka mebli i krzyż. Cuthbert napisał regułę monastyczną (zaginioną). Mamy kilka biografii Cuthberta: Vita Cuthberti anonimowego współbrata i dwie Bedy, jedną prozą, inną starszą wierszem . Beda poświęca znaczną uwagę zarówno roli Cuthberta jako pastora, jak i jego licznym cudom i wizjom (Rosenthal), podkreślając jego cierpienia jako świadectwo wiary (Foley), zgodnie z myślą Grzegorza Wielkiego.

CYPRIAN, poeta (IV-V w.) : Heksametryczna parafraza pierwszych 7 ksiąg ST została po raz pierwszy zredagowana w latach 1852-1888 przez J.B. Pitrę, z wyjątkiem poematu o Genesis, dla którego ukończył edycję Morela, Sirmonda i Martène′a. Pitra przypisał poematy Juvencusowi na podstawie inskrypcji dwóch kodeksów oraz powinowactw językowych i metrycznych. W 1891 r. R. Peiper opublikował je dla Corpus Vindobonense pod tytułem Cypriani Galli Poetae Heptateuchos, kończąc w ten sposób odwieczny problem jego ojcostwa i jedności - poprzedni krytycy mieli tendencję do oddzielania pierwszej księgi (Genesis) od pozostałych sześciu. Najlepsze rękopisy poświadczają imię autora, Cyprian, ale nie uzasadniają imienia Gallus, prawdopodobnie pochodzącego od miejsca, w którym dzieło zostało napisane, i jego językowych osobliwości. Peiper, odrzucając poprzednią identyfikację poety z Cyprianem, uczniem Cezariusza z Arles i biskupem Tulonu (zm. 546), ustalił kompozycję Heptateuchos między 397 a 450; dzieło naśladuje Klaudian i jest naśladowane przez Mariusza Klaudiusza Wiktoriusza, Aldhelma (VII w.) i Bedę (VII-VIII w.). Następnie Brewer utożsamił poetę Cypriana najprawdopodobniej z Cyprianem prezbiterem, odbiorcą Ep. Hieronima. 140, który żył w północnej Italii między 360 a 430 rokiem. Poemat, w którym Cyprian podąża, za Juvencusem, historyczno-gramatyczną wersyfikacją Pisma Świętego bez poetyckich lub teologicznych ambicji, składa się z 5250 wersetów, podzielonych w następujący sposób: Rdz 1498, Wj 1330, Lev 309, Lb 777, Pwt 288, Joz 585, Sdz 760. W przeciwieństwie do innych poetów parafrazujących Cyprian nie używa proemów; gardzi dygresjami lub ornatusami; jest trzeźwy i zwięzły w swoich opisach (tylko 72 wersy opisują stworzenie i raj, a 6 potop); oszczędnie stosuje rzadkie wyrażenia i neologizmy; latynizuje imiona biblijne (np. Noelus, Sethus, Lodus itp.) i starannie unika wszelkich odniesień do mitologii klasycznej. Pomimo częstych nieregularności prozodyki i metryki, jego wersyfikacja jest dość elegancka i zawiera kilka wersetów o wykwintnym kunszcie. Używa on falecejskich jedenastosylab w wersyfikacji Pieśni Mojżesza, która chwali Boga za cudowne przejście przez Morze Czerwone (Wj 507-542), Izraelitów przy studni Beer (Lb 557-568) i umierającego Mojżesza (Pwt 152-178). Ta umiejętność metryczna zapobiega przypisywaniu nieudolności braku swobody w parafrazie. Zamiast tego musimy to uznać za celowe powstrzymanie się od jakiejkolwiek formy ozdobności, rodzaj "monastycznego attyzmu" (Fontaine). Cyprian ma szeroką wiedzę o chrześcijańskich poetach Prudencjuszu i Paulinusie, a także poganach, zwłaszcza. Wergiliusz, z którego korzysta w całości i w wielu klauzulach, czasami je opracowując (jak np. w Rdz 597: magnificusque senex frigus captabat in umbra, co odtwarza Buc. 1,51f. Fortunate senex . . . / . . . frigus captabis opacum), i którego colores przyjmuje zwłaszcza w opisach natury. Używa wersji biblijnego tekstu sprzed Wulgaty, a w niektórych przypadkach wraca bezpośrednio do LXX (parafraza Rdz 234-237, np. Rdz 6,2, w tekście LXX [angeloi] i w tekście Vetus [angeli], ale nie w tekście Wulgaty [filii]). W egzegezie Cyprian preferuje dosłowne znaczenie. To upodobanie i jego brak zainteresowania alegoryczną i teologiczną egzegezą mogą wykluczyć, że Cyprian był duchownym; mógł być świeckim i retorem z rodziny chrześcijańskiej.

CYPRIAN, prezbiter (IV-V w.): Osobisty przyjaciel i korespondent Hieronima którego Ep. 140 odpowiada na prośbę Cypriana o proste, jasne wyjaśnienie Ps 89[90]. Hieronim chwali Cypriana jako tego,który rozmyśla nad prawem Bożym dniem i nocą. Ten list, napisany ok. 414 r., jak woli F. Cavallera , lub 418 r., gdy wciąż szalała walka antypelagiańska, zawiera jasne oświadczenie o potrzebie łaski do wykonywania dobrych uczynków (patrz rozdz. 5 i 21). Ten Cyprian może być tym samym co Cyprian poeta

CYPRIAN z Antiochii: Stare martyrologie nie znają żadnego Cypriana, biskupa Antiochii. Od IV w. krążyły o nim opowieści: jego Nawrócenie, Spowiedź i Męka należą do gatunku fikcji hagiograficznej w opozycji do pogańskiej mądrości. Magik, który sprzedaje duszę diabłu i dziewczyna zwyciężająca nad uwodzicielem to tematy powszechnego folkloru, powtarzające się w Fauście. Spowiedź, rozszerzenie Nawrócenia i Męki, odpowiada na potrzebę dokończenia opowieści. Fakt, że legenda ta była znana Grzegorzowi z Nazjanzu , Prudencjuszowi , Eudoksji ( i występuje w języku greckim, łacińskim, syryjskim, arabskim, koptyjskim, etiopskim i paleosłowiańskim, można przypisać mentalności tamtych czasów. Jego kult jest z kolei owocem jego legendy. Od Bedy Cyprian i Justyna pojawiają się we wszystkich martyrologiach 26 września, w Synaksaria 2 października. Rzym twierdził, że posiada jego relikwie.
c
CYPRIAN z Kartaginy (zm. 258)

I. Życie i twórczość - II. Charakter i działalność - III. Męczeństwo i kult.

Według P. Monceaux Cyprian był "jedną z najwspanialszych postaci biskupich, jakie oferuje historia chrześcijaństwa" (Hist. litt. Afr. Chr. 2, 237). Biskup Kartaginy w latach 249-258, zginął jako męczennik podczas prześladowań Waleriana.

I. Życie i dzieła. Życie Cypriana można prześledzić tylko w takim stopniu, w jakim odzwierciedla się w jego twórczości. Jego biografia sporządzona przez diakona Poncjusza jest nie tyle historią, co panegirykiem. Akty jego męczeństwa są jedynym dokumentem, który zbliża się do tego, co faktycznie się wydarzyło. Rekonstrukcja lat poprzedzających jego biskupstwo pozostaje hipotetyczna. Ale z jego listu Ad Donatum (ok. 246) dowiadujemy się nie tylko, że jego nawrócenie było niedawne, ale także o powodach tego nawrócenia. Jego biograf wspomina o roli, jaką odegrał w tym kapłan Caecilian. Również z jego pierwszych lat przynależności do chrześcijaństwa (246-249) pochodzą dwa dzieła, które potwierdzają lekturę Cypriana: Quod idola dii non sint, notatki marginalne do Tertuliana i Minucjusza Feliksa, oraz Testimonia ad Quirinum, florilegium cytatów biblijnych uporządkowanych według tematów. Szybko został księdzem, ale już wcześniej zrzekł się dziedzictwa właściciela ziemskiego. W 249 r. został wybrany na biskupa miasta, co wzbudziło zazdrość kandydatów, których jego niespodziewana nominacja pokonała. Jego pierwszym dziełem jako biskupa wydaje się być De habitu virginum, być może napisane w związku z epizodem, który stanowi podstawę Ep. 4. Dzieło to jest z pewnością wzorowane na Tertulianie, ale jako osoba o wyrafinowanych uczuciach i pasterz przemawiający z autorytetem. Traktaty De oratione dominica (250), De lapsis, De unitate ecclesiae (początek 251 r.) i bez wątpienia De zelo et livore (251/252) zostały opublikowane w smutnych dniach prześladowań Decjusza, w klimacie sporów i schizm wynikających z pojednania apostatów. Podczas gdy De oratione dominica zaczyna się od De oratione Tertuliana, ale w nowym wymiarze eucharystycznym i eklezjologicznym, De lapsis definiuje procedury ich pojednania, w sposób i terminy później sformalizowane przez Sobory Kartaginy i Rzymu z 251 r. De unitate jest pierwszym traktatem o kościele; w nim Cyprian przytacza zasady jego jedności i widzi w kolegium apostolskim fundament jego struktury, ustanowiony przez Chrystusa. Rozdział 4 istnieje w dwóch wersjach. Najstarsza, według powszechnej opinii, jest ta, która opowiada się za prymatem Rzymu; druga, zajmująca przeciwne stanowiska, byłaby rewizją dokonaną przez samego Cypriana w czasie kontrowersji wokół chrztu. De zelo et livore zachowałoby echo kontrowersji, jakie wywołali przeciwko niemu w czasie schizm w Kartaginie jego pechowi rywale do episkopatu. Zaraza z 252 roku, z jej szeregiem nieszczęść publicznych, dała początek trzem kolejnym traktatom: De mortalitate, De opere et eleemosynis, Ad Demetrianum. Pierwszy z nich jest najbardziej oryginalnym dziełem Cypriana: nie jest jedynie napomnieniem do chrześcijańskiego stoicyzmu, przedstawia teologię śmierci, postrzeganej jako wezwanie Boga, accersitio dominica. Jeśli chodzi o jałmużnę, nie jest ona tylko pilną potrzebą w tak katastrofalnych czasach, ale obowiązkiem, ponieważ w biednych służymy Bogu, a "Bóg jest przed naszymi własnymi dziećmi". W Ad Demetrianum sprzeciwia się i rozwiązuje obiekcje, z którymi Augustyn zetknąłby się w Państwie Bożym: obecne zło jest karą Bożą, nie z powodu chrześcijaństwa, ale za zbrodnie i prześladowania pogan. Podczas gdy chrześcijanie postanawiają "odwzajemnić się miłością zamiast nienawiści; za męki i cierpienia zadane nam, pokazujemy wam drogę zbawienia". De bono patientiae opiera się na De patientia Tertuliana bardziej bezpośrednio niż jakiekolwiek inne dzieło Cypriana. Wspomniane na końcu listu do Jubaianusa (Ep. 73,26), musi pochodzić z 256 r., czasu sporu o chrzest. Ostatnim dziełem Cypriana może być napomnienie do męczeństwa Ad Fortunatum, które z pewnością wiąże się z prześladowaniem, prawdopodobnie Waleriana w latach 257-258. Składa się z wyboru fragmentów biblijnych na temat obowiązków chrześcijan w czasie prześladowań. Niektórzy utożsamiliby jego adresata z biskupem Thuccabor, który uczestniczył w soborze 1 września 256 r. (Sent. epp. 17). Wreszcie, to w listach Cypriana człowiek ten pojawia się najwyraźniej. Obejmują one cały okres jego biskupstwa i pozwalają na ustalenie pewnych punktów odniesienia w chronologii jego życia i działalności, od początku prześladowań Decjusza do ostatnich dni jego życia (zm. 14 września 258 r.).

II. Charakter i aktywność. Charakter Cypriana został w pełni ukształtowany w jego nawróceniu: pozostał w celibacie i oddał swój majątek na służbę kościołowi i ubogim; przy wielu okazjach był hojny wobec potrzebujących (Ep. 62, 76); okazywał najwyższą wielkoduszność swemu katowi. Jego nawrócenie miało również charakter intelektualny: oprócz listu Ad Donatum, gdzie przy każdym zdaniu retor wychyla się spod konwertyty, jego twórczość literacka pokazuje, że całkowicie wyrzekł się literatury świeckiej. Miał teraz tylko dwóch nauczycieli, ale znał ich dogłębnie: Biblię i Tertuliana, którzy stanowili jego codzienną lekturę; samo to porzucenie było dla niego rodzajem ascezy. Ale to, co jego współcześni chwalili w nim, to prawość jego myśli, stanowczość jego nauczania, szlachetność jego charakteru, jego hojność i dostępność dla innych, jego wierność chrześcijańskiemu zobowiązaniu i obowiązkom biskupa, wszystko to ostatecznie uwieńczone męczeństwem . Jego działalność rozgrywała się przede wszystkim podczas prześladowań Decjusza, z których, podobnie jak Dionizy z Aleksandrii, uciekł przez ucieczkę. Ze swojej kryjówki nadal kierował swoją wspólnotą, nakazując jej pomagać więźniom, grzebać zmarłych i prowadzić rejestr męczenników. Gdy prześladowania stały się bardziej dotkliwe, a odstępstwa się mnożyły, a spowiednicy w więzieniu zaczęli niesłusznie promować pojednanie apostatów, Cyprian zalecał cierpliwość i pokutę lapsi, przypominał spowiednikom o szacunku należnym autorytetowi biskupa i odkładał rozwiązanie problemu na czas po prześladowaniach. Później nie zmienił swojego stanowiska w tej sprawie, z wyjątkiem przyspieszenia ponownego przyjęcia pokutujących lapsi w niebezpieczeństwie śmierci. Zamiast przywrócić spokój, decyzja biskupa nie spodobała się ani apostatom, ani spowiednikom; przyłączyli się do pięciu księży, którzy od początku przyjęli wybór Cypriana z niechęcią. Promowali schizmę i zostali ekskomunikowani. Podobne trudności wystąpiły w Rzymie, gdzie wybór Korneliusza doprowadził do schizmy Nowacjana. Tymczasem około Wielkanocy 251 roku prześladowania ustały, a wkrótce potem w Kartaginie odbył się sobór powszechny całej Afryki, który rozstrzygnął kwestię lapsi zgodnie z propozycją Cypriana. Schizma Kartaginy została szybko wchłonięta, podczas gdy schizma Nowacjana rozprzestrzeniła się na cały kościół. W tej trudnej sytuacji poparcie Cypriana dla jego rzymskiego kolegi Korneliusza i jego następcy Lucjusza było niezachwiane. Sytuacja pogorszyła się za czasów papieża Szczepana. Już kwestia zdetronizowanych biskupów hiszpańskich (Ep. 67), a następnie Marcjana z Arles (Ep. 68), spowodowała tarcia między Rzymem a Kartaginą; spór o chrzest uczynił różnice między tymi dwoma mężczyznami publicznymi. Na jakich warunkach heretycy i schizmatycy, którzy otrzymali chrzest poza kościołem katolickim, powinni być do niego ponownie przyjęci? W Rzymie taki chrzest był uważany za ważny, a na tych, którzy powrócili do wspólnoty, nakładano jedynie ręce, ale w Kartaginie chrzest heretyków był uważany za nieważny, a ci, którzy zostali ochrzczeni przez heretyków lub schizmatyków, byli ponownie chrzczeni. Praktyka ta stała się tradycją w Afryce po Agrypinie (ok. 220). Dwa kościoły mogły nadal żyć w harmonii z różnymi zwyczajami, jak w przeszłości. Nie było to jednak możliwe, ponieważ Stefan uważał za swój obowiązek przekonać biskupów afrykańskich do swojego punktu widzenia. Kiedy Cyprian dowiedział się, że biskup Rzymu ingeruje w wewnętrzne sprawy kościołów afrykańskich, uznał to za cios dla swojego autorytetu. Ale było coś więcej: Stefan wydawał się zbyt szeroko interpretować prymat Rzymu, wyrażony w rozdz. 4 De unitate Cypriana. Trafnie rzecz ujmując, biskup Kartaginy przepisał omawiany fragment, pomijając milczeniem prymat Piotra. Obie strony chwyciły za broń i szukały zwolenników: Cyprian znalazł jednego w Firmilianie, biskupie Cezarei w Kapadocji, człowieku stanowczym i namiętnym. Tymczasem sobory następowały po sobie w Afryce, mające na celu wzmocnienie i potwierdzenie jedności afrykańskiego kościoła: ten z 1 września 256 r. pokazał, że jest on jednomyślny w sprawie stanowisk Cyryla. Czy osiągnęliby punkt wzajemnej ekskomuniki, gdyby Opatrzność nie przyniosła pokoju, biorąc papieża Stefana do siebie? Nie możemy tego wiedzieć, ale spór o chrzest między Stefanem a Cyprianem z pewnością pokazuje, że cieszyli się równym autorytetem moralnym w oczach swoich współczesnych. Pokazuje również, jak daleko Cyprianowi udało się wykuć jedność swojego kraju, tj. jednomyślność afrykańskich kościołów. Ten episkopat, rozproszony w czasie prześladowań Decjusza, był zjednoczony wokół swojego przywódcy w czasie prześladowań Waleriana - i był częściowo gotowy pójść za nim na męczeństwo. Nie ma wątpliwości, że był to wynik wpływu Cypriana.

III. Męczeństwo i kult. Akty męczeństwa Cyryla odzwierciedlają etapy prześladowań. 30 sierpnia 257 r. Cyprian, wezwany przed prokonsula, został powiadomiony o reskrypcie cesarskim, na podstawie którego biskupi musieli brać udział w pogańskich ceremoniach, ale uznał to za niezgodne z jego wyznaniem wiary chrześcijańskiej - niezgodność nie tylko przypadkową, ale i niezbędną, więc jego postanowienie było ostateczne. Został wygnany na rok i podczas wygnania napisał swoje ostatnie listy . Jego przedostatni list cytuje reskrypt cesarski, który nasilił prześladowania: natychmiastowa egzekucja biskupów, kapłanów i diakonów; utrata rangi przez rzymskich senatorów, szlachciców i rycerzy, konfiskata ich dóbr i skazanie na śmierć, jeśli będą upierać się przy swoim stanowisku; wygnanie i konfiskata dóbr dla matron; dla żołnierzy konfiskata dóbr i niewolnictwo. List odnosi się do egzekucji Sykstusa II, 6 sierpnia 258, więc musiał zostać napisany w sierpniu. Cyprian, który wkrótce potem wrócił do Kartaginy, został ponownie aresztowany 13 września i ścięty następnego dnia w agro Sexti. Został pochowany niedaleko, na cmentarzu prokuratora Makrobiusza Kandydianusa, przy drodze Mappalii. Jego kult był natychmiastowy. Pod koniec wieku, według Passio Maximiliani, chrześcijanie byli chowani w pobliżu jego grobu. W następnym wieku jego imię pojawia się w rzymskim Depositio martyrum, a jego święto obchodzono 14 września na cmentarzu Kaliksta. W czasach Augustyna w Kartaginie istniały trzy sanktuaria na jego cześć: mensa Cypriani na miejscu jego egzekucji, bazylika w Mappalibus nad jego grobem i memoria w pobliżu morza. Augustyn wielokrotnie wygłaszał kazania na jego cześć. Jego kult jest poświadczony w Hiszpanii za czasów Prudencjusza; na Wschodzie stał się bohaterem romansu hagiograficznego (Cyprian z Antiochii). W epoce karolińskiej jego relikwie zostały przeniesione, a od tego okresu jego święto było powszechnie obchodzone.

CYPRIAN z Tulonu (zm. przed 549): Urodzony w Marsylii lub Arles ok. 475 r., był uczniem i naśladowcą Cezariusza z Arles. Jako biskup Tulonu brał udział w licznych soborach gallikańskich (od soboru w Arles w 524 r. do soboru w Orleanie w 541 r.), na których dyskutowano kwestie dotyczące łaski i predestynacji. Po śmierci Cezariusza otrzymał zlecenie napisania jego biografii od Cezaria, drugiej przeoryszy żeńskiego klasztoru założonego przez Cezariusza w Arles. Dzieło, w dwóch księgach, jedno z najważniejszych dzieł gallikańskiej hagiografii, zostało napisane przy pomocy współpracowników (dwóch biskupów Firminusa i Viventiusa, prezbitera Messianusa i diakona Stefana), ale wykazuje jednolity plan i solidną harmonię strukturalną. Cyprian jest również autorem listu do Maksyma, biskupa Genewy, w którym broni się przed oskarżeniem o teopaschizm. Zmarł przed 549 r. (data Soboru Orleańskiego, w którym uczestniczył jego następca Palladiusz). Czczony jako święty i współpatron miasta Tulon, jego święto przypada na 3 października.

CLINICUS: Od greckiego kli,nh ("łóżko"), klino,j oznaczało zarówno wykwalifikowanego lekarza, jak i osobę chorą przykutą do łóżka; w języku chrześcijańskim zaczęło oznaczać również tych, którzy zostali ochrzczeni w poważnym niebezpieczeństwie śmierci . Wielu wolało odkładać chrzest, albo dlatego, że brakowało im odwagi do nawrócenia, albo z powodu surowości pokuty za poważne grzechy ; wiele inskrypcji dotyczy zmarłych neofitów . Z tego powodu Ojcowie nalegali, aby nie opóźniać chrztu. Chrzest clinici, choć uważany za ważny, popadł w znaczną niełaskę, ponieważ przyjmowano go tylko w niebezpieczeństwie, ponieważ był udzielany przez wlanie, a nie zanurzenie, i z powodu skąpego przygotowania baptizand; musiał być później uzupełniany przez włożenie rąk przez biskupa i naukę religii (Sobór w Laodycei, kan. 47). Ogólnie rzecz biorąc, clinici nie mogli przyjmować święceń, ponieważ chrzest przyjmowany w nagłych wypadkach był uważany za przeszkodę.

CHLODWIG, król (466-511): Syn Childeryka, króla jednego z plemion Franków salickich, wówczas osiedlonych w północno-wschodniej Galii, objął władzę w 482 r. w wieku 16 lat. Jego baza operacyjna mogła początkowo znajdować się w Tournai, gdzie pochowano jego ojca. W 486 r. w Soissons pokonał rzymskiego Syagriusza, króla Galii Lugdunensis i części Belgica Secunda, a zaraz potem rozszerzył swoje panowanie między Sommą a Loarą, ustanawiając swoją rezydencję w Paryżu. Pod wpływem swojej żony Klotyldy, Burgundki wiary nicejskiej, i Remigiusza, metropolity Reims, zbliżył się do chrześcijaństwa,a po pokonaniu Alemanów pod Zülpich (Tolbiac) obiecał - w sanktuarium św. Marcina w Tours - przyjąć chrzest. Naśladując Flawiusza Teodoryka, ostrogockiego króla Włoch, który w 497roku został uznany przez nowego cesarza, Anastazjusza I, Chlodwig stoczył zwycięską wojnę z ariańskim wizygockim królem Alarykiem II i z pomocą Burgundów Gundobad (których pokonał w 500 roku) pokonał go pod Vouillé (w pobliżu Poitiers) w 507 roku. Po tym zwycięstwie i podboju Tuluzy, po powrocie (wiosną 508 roku) Chlodwig zatrzymał się w Tours i tam otrzymał inwestyturę jako patrycjusz od tych, których wysłał Anastazjusz. W noc Bożego Narodzenia prawdopodobnie tego samego roku (lub w 497 roku, zgodnie z tradycyjną datą), Chlodwig został ochrzczony, być może w Paryżu, gdzie zebrali się Remigiusz i jego biskupi sufragani. Wkrótce po tym ochrzczona została również jego siostra Albofleda, która wkrótce potem zmarła. Jego siostra Audofleda została wydana za mąż za Flawiusza Teodoryka. Prawdopodobnie pod koniec panowania Chlodwiga, pierwsza formuła (klasa A rękopisów) Lex Salica - zbioru zwyczajów narodowych Franków i innych germańskich komponentów królestwa Chlodwiga - została napisana z rzymskimi wpływami, ale także na wzór nieco wcześniejszej kodyfikacji burgundzkiej. Pod patronatem Chlodwiga odbył się synod w Orleanie w 511 r., który ustanowił (kan. 4) obowiązek zatwierdzenia święceń kapłańskich przez króla i lokalną władzę cywilną. Po śmierci Chlodwiga królestwo zostało podzielone między jego synów (Teuderyk, Chlodomer, Childebert, Chlotar). Jego córka Klotylda poślubiła, być może po 526 r., Wizygota Amalaryka, syna Alaryka II i wnuka Teodoryka.

CODEX APIARII CAUSAE (lub Gesta de nomine Apiarii).: Z okazji sporu dotyczącego sprawy Apiariusa, afrykańskie biskupi ułożyli dwa zbiory reguł. Pierwszy, jak się wydaje, został ułożony bezpośrednio po soborze z maja 419 r. (dwie sesje: 25 i 30 maja) i wysłany do Rzymu (i przeszedł do włoskich zbiorów: Teatina, Sanblasiana itd.); drugi, bardziej kompletny, został napisany w listopadzie, aby uzasadnić stanowiska afrykańskich biskupów. Ten drugi zbiór obejmował Gesta (Akty) soboru, autentyczne kanony Nicei przetłumaczone na łacinę w Konstantynopolu przez Atticusa oraz listy Cyryla Aleksandryjskiego i samego Atticusa. Ze względu na swoją wielkość, zbiór ten natychmiast przeszedł zmiany i okaleczenia, przechodząc do Hispana. Później, w 424 r. według Muniera, sporządzono trzeci zbiór, aby bronić praw kościołów afrykańskich przed roszczeniami Rzymu; trafił on do Collectio Frisingensis, gdzie redaktor próbował złagodzić wypowiedzi przeciwko autorytetowi papieskiemu. Z tego zbioru korzystał Dionizy Mały

CODEX JUSTINIANUS: Zbiór dekretów cesarskich wydanych w 528 r. na polecenie Justiniana (527-565), który powierzył je dziesięcioosobowej komisji wysokich urzędników i prawników (w tym Tribonian, magister officiorum i Teofil, profesor prawa w szkole Konstantynopola), której przewodniczył Jan z Kapadocji. Komisja wykorzystała trzy wcześniejsze kompilacje praw: Codex Gregorianus (ok. 291), Codex Hermogenianus (z prawami Dioklecjana z lat 291-294) i Codex Theodosianus, odrzucając wszystko, co było bezużyteczne lub przestarzałe, eliminując powtórzenia i sprzeczności oraz nadając tekstom prostotę i przejrzystość. Codex Justinianus został opublikowany 7 kwietnia 529 r. (dzieło nie przetrwało; mamy tylko - dzięki papirusom - listę rubryk i dekretów księgi), ale wkrótce został wyprzedzony przez obfite ustawodawstwo cesarza; w 530 r. nakazał on nową edycję (Codex repetitae praelectionis), opublikowaną w połowie grudnia 534 r. Oprócz dwóch wydań kodeksu, w 533 r. weszły w życie Digesty (zbiory fragmentów z prac prawników) i Institutiones (elementarne zasady prawa do stosowania w szkołach, mające zastąpić klasyczne zasady Gajusza): Justynian zamierzał, aby różne zbiory stanowiły całość. Po odzyskaniu Italia, trzy kompilacje zostały tam wysłane do publikacji, a w 554 roku, wraz z Sanctio Pragmatica pro petitione Vigilii, nakazano również promulgację kolejnych Novellae wydanych na Wschodzie w latach 535-540. Najstarsze prawo Kodeksu Justinianus sięga Hadriana (VI, 23,1), najpóźniejsze do listopada 534 roku (rok publikacji). Kodeks jest podzielony na 12 ksiąg, a księgi na tytuły, w których dekrety są uporządkowane chronologicznie, z informacjami o cesarzach, którzy je wydali, adresatach, do których były adresowane, i dacie wydania. Kompilatorzy zbioru zostali upoważnieni do wprowadzania dogodnych zmian w tekstach praw poprzednich cesarzy: porównanie z odpowiednimi tekstami Kodeksu Theodosianus i z wstawionymi w nie interpolacjami jest ważne dla rekonstrukcji techniki i kryteriów, które zainspirowały zbiór; tam, gdzie porównanie jest niemożliwe, jak w przypadku praw poprzedzających Konstantyna, musimy odwołać się do zwykłych kryteriów krytyki formy i treści. Prawa są reprodukowane w języku, w którym zostały napisane, czyli prawie w całości po łacinie. Pierwsza księga poświęcona jest argumentom religijnym i zaczyna się od Cunctos populos, prawa Teodozjusza wydanego w Tesalonikach w 380 r.

CODEX THEODOSIANUS:Oficjalny zbiór praw cesarskich od Konstantyna (312) do Teodozjusza II (438, rok publikacji, mający wejść w życie 1 stycznia 439). Skompilowany w celu odpowiedzi na potrzebę pewności prawnej (o którą wnioskowano np. w anonimowym traktacie z końca IV w. De rebus bellicis), należy postrzegać go jako wyraz precyzyjnej inicjatywy kancelarii dworu Konstantynopola, mającej dwa cele: (1) zebranie wszystkich dekretów cesarskich, od Konstantyna do Teodozjusza II włącznie, w kodeksie charakteryzującym się różnicami istniejącymi między różnymi prawami , a zatem swego rodzaju czystym spisem materiału; (2) zapewnić, oprócz wykładu praw, integrację iura, tj. przedstawić dialog między działalnością regulacyjną cesarzy a twórczą interpretacją jurysprudencji, z deklarowanym celem stworzenia magisterium vitae, systematycznego wykładu systemu prawnego rozpatrywanego jako działalność edukacyjna i instruktażowa dla poddanych cesarskich. Pierwszy program z 429 r. był zasadniczo porażką, a w 435 r. Teodozjusz II rozpoczął nową inicjatywę , pozornie autonomiczną i skromniejszą od pierwszej, która przewidywała uporządkowanie dekretów według treści wyrażonej w ich tytułach i instruowała autorów zbioru, aby byli zwięźli i jasni, tj. ograniczali teksty do tego, co istotne, wyjaśniając ich treść, aby uczynić je użytecznymi w praktyce: związek między tymi dwoma programami należy być może rozumieć jako ponowne wykorzystanie, w różnych celach, materiału zebranego w wyniku postanowień z 429 r. W zachowanej formie Kodeks Teodozjański podzielony jest na 16 ksiąg, a księgi na tytuły wyrażające treść, ułożone według rosnącej kolejności chronologicznej oryginalnych tekstów, z których tylko fragmenty są podawane, a nie całe prawo, z inscriptio na początku (cesarz lub cesarze, którzy wydawali prawo i adresaci) i subscriptio na końcu (miejsce i data wydania). Czasami inskrypcje lub subskrypcje są błędne. Często oryginalny tekst został rozebrany i umieszczony pod różnymi tytułami zgodnie z rozpatrywanymi argumentami. Brak wstępów w podanych fragmentach sprawia, że nie wiemy, dlaczego prawo zostało wydane i jakie cele prawodawca miał nadzieję osiągnąć. Ponadto, poza ich oryginalnym kontekstem, dekrety cesarskie nabierają innego znaczenia historycznego niż w momencie ich wydania. Znaczna część kodeksu została przyjęta do Lex Romana Visigothorum lub Breviarium Alaricianum (kompilacji zamówionej przez Alaryka w 506 r. do użytku obywateli rzymskich na terytorium Wizygotów), a później do Codex Justinianus. Pozostawał w mocy we wschodnim cesarstwie aż do uchylenia przez publikację Codex Justinianus (529), a w Italii aż do podboju przez Justyniana w 554. Tekst nie zachował się w całości (wiele z niego jest znane z Lex Romana Visigothorum): najpoważniejsze luki znajdują się w pierwszych pięciu księgach; ponadto do interpolacji przepisanych redaktorom w programach musimy dodać glosy i parafrazy wstawione do tekstu w trakcie jego przekazywania w późniejszych rękopisach właściwego kodeksu i Lex Alaryka. Niektóre problemy o charakterze kościelnym są zawarte w różnych miejscach: I, 27 de episcopali definitione; IV, 7 de manumissionibus in ecclesia; V, 3 de bonis clericorum et monachorum; IX, 45 de his, qui ad ecclesias confugiunt; znak gotowości do rozważenia, na poziomie prawa normatywnego, nowych problemów reprezentowanych przez triumf Kościoła jako rzeczywistości społecznej i ustanowionej instytucji. W szczególności cała ostatnia księga, XVI, poświęcona jest stosunkom między cesarstwem a Kościołem katolickim. Pozycja tej księgi w kompilacji i jej szczególny charakter są kwestionowane przez uczonych: czy jest to jedynie dodatek, nieistotny dla oceny kryteriów inspirujących zbiór, czy też zawiera ona własną wewnętrzną logikę uzasadniającą jej strukturę, wybór tematów odpowiadających ówczesnej rzeczywistości politycznej i prawnej? Najnowsza literatura ma tendencję do postrzegania jej jako dowodu zainteresowania cesarstwa jednością religijną, decydującego o wsparciu udzielanym przez państwo Kościołowi, o ile oznaczało to gwarancję pokoju religijnego i obywatelskiego w społeczeństwie. W porównaniu z kodeksem Justyniana, który rozpoczyna się ustawodawstwem kościelnym , wzmacniającym znaczenie wiary katolickiej poprzez uznanie prawnej autonomii wszelkiego ustawodawstwa jej dotyczącego, kompilatorzy Kodeksu Teodozjańskiego - choć w pełni świadomi historycznej rzeczywistości instytucjonalnego Kościoła - umieścili tę nową rzeczywistość w normatywnym modelu, który był zgodny z konstytucyjną strukturą państwa: uznanie Kościoła jako instytucji zostało zatem dokonane w powiązaniu z wymogami społeczeństwa obywatelskiego i we współpracy - nawet na poziomie ustawodawczym - z jego strukturami.

COGITOSUS (Toimtenach), mnich (VII w.): Irlandzki mnich, któremu ok. 650 r. wspólnota klasztoru Kildare (Cell Dara), do którego prawdopodobnie należał, powierzyła napisanie Żywotu św. Brygidy, założycielki i pierwszej przeoryszy tego klasztoru. Dzieło to, napisane w języku hiberno-łacińskim, należy do najwcześniejszych dowodów irlandzkiej hagiografii, obok Collectanea Tírechána o św. Patryku, Życia św. Patryka Muirchú i Życia św. Kolumbana Adamna. Złożone i sporne są relacje między Żywotem skompilowanym przez Cogitosusa a innymi hagiograficznymi dziełami o irlandzkiej dziewicy, w szczególności dwoma anonimowymi Żywotami, jednym w języku łacińskim (Vita prima Brigitae) i drugim w staroirlandzkim (Bethu Brigte), które wydają się pochodzić, podobnie jak to napisane przez Cogitosusa, z wcześniejszego dzieła hagiograficznego. Jeśli chodzi o jego związek z kontynentalną hagiografią, wykazano jego świadome włączenie do już skonsolidowanego gatunku literackiego, wraz z jego świadomą oryginalnością, ukazaną zwłaszcza w prologach. W tym sensie Cogitosusa można zasadnie uznać za ojca irlandzkiej hagiografii, prymat uznany przez jego ucznia Muirchú w prologu Vita sancti Patricii. Klasztor w Kildare był fundacją monastyczną zarówno mnichów, jak i mniszek, którzy mieszkali w różnych częściach klasztoru; przeorysza, począwszy od założycielki Brygidy, miała pozycję wybitną.

COLLATIO ALEXANDRI ET DINDIMI: Fałszywa wymiana listów między Aleksandrem Wielkim a Dindimusem, królem braminów, napisana w IV-V w. w tym samym czasie co między Seneką a św. Pawłem. Relacje Aleksandra z hinduskimi mędrcami były otoczone legendą przez pogańskich i chrześcijańskich filozofów. Collatio Alexandri et Dindimi jest powiązane lub inspirowane przez Comm. Palladii i Dindimus de Bragmanibus . Jego pięć listów ma formę kontrowersji filozoficzno-religijnych: (1) Aleksander prosi o informacje o braminach. (2) Dindimus objaśnia prostotę i czystość swojego ludu. Oskarża pogan i chwali ubóstwo jako źródło wolności i życia w zgodzie z naturą. (3) Aleksander krytykuje braminów za ich rozumienie praw człowieka. (4) Dindimus wyjaśnia powrót braminów do nieba i ich odrzucenie uwodzenia. (5) Aleksander chwali wolność, kulturę i relatywizm.

COLLATIO CUM DONATISTIS: Konferencja w Kartaginie rozpoczęła się 1 czerwca 411 r. pod przewodnictwem trybuna cesarskiego, notariusza Marcellinusa, w łaźniach Gargiglianus. Była to kulminacja serii wysiłków, najpierw Augustyna , a następnie całego Kościoła katolickiego w Afryce Północnej, aby zmusić donatystów do konfrontacji, która mogłaby zadecydować, która strona ma większe prawo do bycia "Kościołem katolickim w Afryce Północnej". Po niepowodzeniu inicjatywy katolickiej (25 sierpnia 403 r.; Gesta Collationis III, 174), edykty cesarskie z 12 lutego 405 r. potępiły donatystów jako heretyków. W następnym roku delegacja donatystów udała się do Rawenny i najwyraźniej zaakceptowała pomysł konferencji . Projekt opóźniły cztery lata konfliktów politycznych (upadek Stilichon) i wojen w Italii, ale latem 410 roku delegacja katolicka na dwór cesarski uzyskała zgodę Honoriusza na konferencję. 14 października 410 roku cesarz wysłał osobisty list do Marcellinusa, w którym nakazał mu zwołanie konferencji w ciągu czterech miesięcy, aby położyć kres "daremnemu błędowi i jałowemu rozłamowi donatystów" (Gesta Collationis I, 4,1). Jednak późniejszy edykt z 19 stycznia 411 roku dał Marcellinusowi więcej miejsca na bezstronność (Gesta Collationis, I, 5). Niemniej jednak, gdy w końcu się otworzyła, początkowe prawdopodobieństwo było zdecydowanie przeciwko donatystom, którzy nie bez powodu wątpili w bezstronność komisarza . Obie strony wysłały na tę okazję wszystkie swoje siły, donatyści przyprowadzili 285 biskupów, a katolicy 286 . Sprawozdania z pierwszych dwóch posiedzeń (1 i 3 czerwca) przetrwały w całości, ale druga część Acta, dotycząca trzeciej i decydującej sesji z 8 czerwca, zaginęła, poza nagłówkami dyskusji. Podczas procedury każda ze stron była reprezentowana przez sześciu actores lub delegatów, którzy mieli pozwolenie na przedstawienie dowodów dokumentacyjnych na poparcie swojej sprawy. Pierwsza sesja była całkowicie zajęta badaniem uprawnień biskupów. Najpierw wystąpili katolicy, a potem donatyści, aby udowodnić swoją tożsamość ku zadowoleniu komisarza i delegatów po obu stronach. Każdy musiał zadeklarować, czy ma wrogów, a wszystkie uwagi były spisywane przez stenografów i podpisywane przez mówcę. Druga sesja nigdy się nie rozpoczęła, ponieważ donatyści skarżyli się, że protokoły z poprzedniej sesji nie są jeszcze gotowe i domagali się odroczenia. O świcie 8 czerwca konferencja zebrała się ponownie. W trakcie debaty, pomimo wysiłków Petiliana z Konstantyna (który przemawiał 150 razy), katolicy stopniowo zyskiwali przewagę. Zdołali przedstawić dokumenty pokazujące, że Caecilian został uniewinniony z zarzutu konsekracji przez biskupa-tradytora, a zatem schizma nigdy nie miała żadnego uzasadnienia. Katolicy dodali, że byli w komunii z innymi kościołami na całym świecie i wreszcie, że donatystyczne traktowanie schizmy Maksymiana było sprzeczne z ich ciągłą odmową powrotu do unii z katolikami. Augustyn odegrał znaczącą rolę w przekształceniu ostatniego dnia debaty na korzyść katolików. Marcelin sformułował swoją decyzję na korzyść katolików 26 czerwca, a 30 stycznia 412 r. kościół donatystów został oficjalnie zakazany. Jego duchowieństwo zostało wygnane, liczba jego zwolenników znacznie zmniejszona, a cały jego majątek został skonfiskowany na rzecz katolików. Akta konferencji mają wielką wartość jako autentyczny opis sytuacji rywalizujących kościołów północnoafrykańskich na początku V w. i rzucają interesujące światło na procedury administracyjne rządu rzymskiego na Zachodzie.

COLLATIO LEGUM: Zbiór praw mojżeszowych i rzymskich, porównany w celu pokazania większej starożytności tych pierwszych, a zatem prawdy chrześcijaństwa, które się do nich odnosi, wbrew roszczeniom do większej starożytności wysuwanym przez pogańską naukę prawa. Tekst biblijny jest cytowany zgodnie z nieznaną w inny sposób wersją LXX; prawa rzymskie są zaczerpnięte z prac starożytnych prawników (ps.-Pawła, ps.-Ulpiana, Modestinusa, Papiniana i Gajusza, Kodeksu Gregoriańskiego i Kodeksu Hermogenianum) oraz dekretów cesarskich. Jego 16 rozdziałów dotyczy każdego problemu legislacyjnego, zazwyczaj karnego: musiało to stanowić księgę I dzieła, która prawdopodobnie zawierała inne (patrz Hincmar z Reims, De div. Loth. et Tetb., interr. XII, resp.: PL 125, 697B). Zbiór znany jako Lex Dei lub Mosaicarum et Romanarum legum collatio, został prawdopodobnie skomponowany pod koniec IV lub na początku V w. Jego autor jest nadal nieznany, pomimo licznych hipotez (w tym Ambrose i Ambrosiaster). Postawiono również hipotezę, że dzieło zostało skomponowane w kontekście żydowskim na początku IV w.

COLLYRIDIANI: Epifaniusz nazywa tę sektę w rodzaju męskim, mówiąc, że jej zwolennicy ofiarowali Maryi dwukrotnie pieczony chleb zwany collira . Później wyjaśnia , że była to żeńska sekta działająca w Arabii pod koniec IV w., która czciła Dziewicę jako bóstwo i raz w roku komunikowała się z chlebem ofiarowanym jej na ołtarzu.

COLMANUS (Colmán) (VII w.)

I. Mnich z Iony, a później biskup Lindisfarne - II. Irlandzki poeta(-ci).

I. Mnich z Iony, a później biskup Lindisfarne. Jest więcej niż jeden Irlandczyk o tym imieniu, o którym mamy informacje i kilka kompozycji. Pierwszym jest Colmanus, mnich z Iony, a później biskup Lindisfarne, wyspy na wschodnim wybrzeżu Morza Północnego. Bede wspomina o nim w Ecclesiastical History of the English People , w związku z kontrowersją dotyczącą przestrzegania Wielkanocy (i innych zasad życia kościelnego), w której ci, którzy przestrzegali rzymskiej praktyki, sprzeciwiali się tym, którzy przestrzegali celtyckiej. Na synodzie w Whitby (664) Colmanus poparł tradycję celtycką, która sięgała do przestrzegania kwartodecymalnego tradycji Janowej, przeciwko Wilfridowi, który promował przestrzeganie rzymskie. Synod zakończył się zwycięstwem strony "rzymskiej"; Colmán opuścił Brytanię i powrócił do Irlandii na małą wyspę Inisboufinde, gdzie założył dwa klasztory dla mnichów, których ze sobą przywiózł, jeden dla Szkotów i jeden dla Anglików (w Muigéo). Dyskursy irlandzkiego biskupa, o których donosi Beda, są ważnym dowodem na rzecz tożsamości kulturowej lokalnych kościołów. Bischoff uważa tego Colmanusa za autora Listu do Feradacha, zachowanego w brukselskim rękopisie z IX w. (Dilectissimo et eruditissimo filio Feradacho Colmanus), w którym wspomniano o "krytycznej pracy tekstowej" wykonanej przez wspólnotę, mającej na celu korektę posiadanych przez nich rękopisów na podstawie multa . . . scripta librorum exemplaria, które ad nos a Romanis... pervenerint. W szczególności Carmen paschale Seduliusza Scotta była przedmiotem szczegółowych notatek tekstowych.

II. Irlandzcy poeci. Irlandzcy poeci Colmanus (wydaje się, że mogło być co najmniej dwóch o tym samym imieniu) pracowali najprawdopodobniej w IX w. Dwa rękopisy przekazują dwa krótkie poematy na cześć św. Brigidy z Kildare, pierwszy przypisywany Colmanusowi neposowi Cracavistowi, który skomponował go w Rzymie; drugi Colmanusowi episcopusowi. Były Colmanus przypisuje się również skomponowanie krótkiego poematu adresowanego do przyjaciela o tym samym imieniu, który miał powrócić do Irlandii, ich wspólnej ojczyzny, podróżą morską przedstawioną jako pełną niebezpieczeństw . Poemat jest skomponowany w dobrej łacinie, okraszony wspomnieniami nie tylko o Wergiliuszu, ale także Owidiuszu, Lukanie i starożytnych poetach chrześcijańskich.

COLUMBA, opat (521-597): Irlandzki założyciel klasztorów (Derry, Durrow) i ewangelizator Piktów i Szkotów. Jego gaelickie imię brzmiało Crimthann, po łacinie Columba. Starożytna hagiografia porównywała go do Patricka i Brygidy. Z królewskiej rodziny U? Néill był uwikłany w konflikty polityczne i w 563 musiał opuścić Irlandię: więc pracował w Szkocji, konwertytując i tworząc rozległą organizację monastyczną (podobną do tej, którą założył na wyspie Iona). Poeta (hymn Altus prosator) i obrońca pierwszych celtyckich artystów oraz słynny "skryba", nazywany był apostołem Kaledonii, ponieważ po jego śmierci w 597 duża część Szkocji została nawrócona. Informacje o nim znajdują się w Adamnanus′s Vita Columbae.

COMPUTI (apokryficzny): W VI i VII w. na Zachodzie pojawiły się kontrowersje dotyczące obliczania daty Wielkanocy. Główną przyczyną różnic był fakt, że ani zastąpienie Supputatio romana vetus przez computus Victoriusa z Akwitanii (Computus, Ecclesiastical), ani tego ostatniego przez stół wielkanocny Dionizego Exiguusa, nie miało miejsca w tym samym czasie w różnych kościołach. Nawet corsus wielkanocny Victora czasami podawał różne daty dla Graeci i Latini (np. w 577 i 590); Tymczasem kościoły celtyckie zachowały Supputatio romana vetus do VII w., ustalając równonoc wiosenną na 25 marca i akceptując 25 marca i 21 kwietnia jako krańcowe granice Wielkanocy, od 14 dnia księżyca (prawdopodobnie pokrywającego się z 14 Nisan) do 20. W tym klimacie computi mnożyły się na poparcie różnych stanowisk i pozostają charakterystycznym elementem wczesnośredniowiecznej kultury, w której dane astronomiczne mieszają się z alegorycznymi interpretacjami Pisma Świętego, polemikami i apologią broniącą osobliwych tradycji liturgicznych i duchem pseudonaukowych badań. Jednym z najbardziej autorytatywnych tekstów był Tractatus de ratione Paschae, przypisywany przez jedną z wersji Atanazyemu, a częściej Marcinowi z Bragi, ale w rzeczywistości dzieło anonimowego V-wiecznego Iberyjski informatyk o znacznych zdolnościach do refleksji teologicznej; prawdopodobnie zainspirowane nim są fałszywe Akta Soboru w Cezarei, znane również jako Epistula Synodica, przypisywane Teofilowi z Cezarei, skomponowane między 2. połową VI w. a początkiem VII w., prawdopodobnie w Brytanii, ale być może w Hiszpanii lub Afryce; Bede (De temporum ratione) cytuje je jako wiarygodne źródło. Celtyckiego pochodzenia są ps.-Anatoliusza De ratione Paschae , Disputatio de ratione paschali przypisywane biskupowi Morinusowi z Aleksandrii i dwa Epistolae przypisywane Cyrylowi z Aleksandrii

COMPUTUS DE PASCHA: Przekazany wśród dzieł Cypriana, Computus de Pascha został skomponowany w 5 roku panowania cesarza Gordiana (243) przez anonimowego komputistę, prawdopodobnie Afrykańczyka, sądząc po tekście biblijnym, którego użył. Zaproponował tabelę wielkanocną korygującą błąd Hipolita z Rzymu (patrz Computus, Ecclesiastical), którego 16-letni cykl był o trzy dni poza fazą z odpowiadającym mu cyklem lat słonecznych; twierdził, że błąd wynikał z obliczenia ruchów księżyca, zaczynając od pierwszego dnia stworzenia, ustalonego na 25 marca, zamiast wzięcia 28 marca, dnia stworzenia księżyca. Oparł swoją korektę bardziej na swojej egzegezie fragmentów biblijnych niż na obliczeniach astronomicznych i odwołał się do nauczania biblijnego. Poza tym był wierny tablicy Hipolita.

COMPUTUS, ECCLESIASTYCZNY: Wysiłek wielu chrześcijańskich pisarzy, aby zaoferować pewną podstawę do obliczenia daty Wielkanocy doprowadził do powstania i rozwoju kościelnego computus, który można nazwać nauką techniczną, matematyczną i astronomiczną, mającą na celu dokładne ustalenie daty równonocy wiosennej. Obliczenia te okazały się szczególnie trudne, ponieważ należało wziąć pod uwagę zarówno rok słoneczny, jak i księżycowy. Data Wielkanocy jest ustalona zgodnie z kalendarzem księżycowym: obchodzona jest w niedzielę bezpośrednio po pierwszej wiosennej pełni księżyca; ale jest ruchoma zgodnie z kalendarzem słonecznym, ponieważ rok księżycowy jest krótszy od roku słonecznego o ok. 11 dni i 6 godzin. Aby ta różnica długości między rokiem słonecznym a księżycowym nie spowodowała, że dzień pierwszej wiosennej pełni księżyca (14 Nisan według kalendarza żydowskiego) przesuwałby się w nieskończoność w stosunku do kalendarza słonecznego, do roku księżycowego należy dodawać "embolizmiczny" (tj. "dodany") miesiąc w regularnych odstępach czasu. Ale to wstawienie przesuwa korespondencję między 1/14 Nisan a dniami kalendarza słonecznego; konieczne było zatem zidentyfikowanie cyklu lat słonecznych i księżycowych, który pozwalał na cykliczne powtarzanie się dat Wielkanocy w tej samej kolejności i w te same dni. Ponadto w powstałej "tabeli wielkanocnej" wstawienie miesięcy zatorowych powodowało, pod koniec cyklu, dalsze przesunięcie między cyklem lat księżycowych a cyklem lat słonecznych, które musiało zostać skorygowane przez okresowe zwiększenie epaktu. Przez "epakt" rozumiano nadmiar dni roku słonecznego w stosunku do roku księżycowego lub wiek księżyca 1 stycznia każdego roku. Okresowe zwiększenie epaktu nazywano saltus lunae. Tablice wielkanocne tradycji rzymskiej wskazywały również concurrentes, tj. konwencjonalne liczby używane przez informatyków do określania, w którym dniu tygodnia rozpoczyna się każdy rok. 1. Pierwszy systematyczny komputus wielkanocny został zaproponowany przez Hipolita z Rzymu w jego dziele Apodeixis chronon tou pascha, którego tablica wielkanocna została wyryta na podstawie posągu znalezionego w Rzymie w 1551 r. Computus opiera się na 16-letnim cyklu; zaczynał się od 222 r. i podawał daty Wielkanocy na następne 112 lat. Hipolit nie zezwalał na świętowanie Wielkanocy przed 16. dniem księżyca, więc jeśli 14 Nisan przypadał w sobotę, Wielkanoc musiała być obchodzona nie następnego dnia, ale osiem dni później. Hipolit był przekonany, że po 16-letnim cyklu daty Wielkanocy powrócą w tej samej kolejności i w tych samych dniach kalendarza słonecznego; w rzeczywistości pod koniec pierwszego cyklu występuje już przesunięcie o trzy dni między rozpatrywanym rokiem księżycowym i słonecznym. Aby zatuszować błąd Hipolita, w 243 roku anonimowy łacińskojęzyczny afrykański komputista zaproponował nowy komput (Computus de Pascha) z uproszczoną korektą błędu Hipolita: przesunął daty księżycowe zaproponowane przez Hipolita o trzy dni, przyjmując za punkt wyjścia dla swoich obliczeń nie 25 marca, datę stworzenia świata, ale 28 marca, datę stworzenia księżyca. Kilka dekad później nowy cykl wielkanocny został zaproponowany przez afrykańskiego komputistę Augustalisa, który jako pierwszy przyjął cykl 84-letni. Tablica wielkanocna Augustalisa obejmowała lata 213-312 i została przyjęta przez kościoły afrykańskie oraz Kościół Rzymu, ze wskazaniem dodatkowych dni odpowiadających rokowi przestępnemu co 14 lat. Prawdopodobnie w 298 r. cykl Augustalisa został zastąpiony w Rzymie przez supputatio romana vetus, również oparty na cyklu 84-letnim; nie zezwalał on na świętowanie Wielkanocy przed 25 marca (tradycyjna rzymska data równonocy wiosennej) ani po 21 kwietnia i różnił się od tablicy Augustalisa tym, że wymagał saltus lunae co 12 (a nie 14) lat. 2. Kościoły wschodnie, od drugiej połowy III w., podążały za komputusem wielkanocnym zaproponowanym przez Anatoliusza z Laodycei, który wykorzystał 19-letni cykl opracowany w 432 r. p.n.e. przez Ateńczyka Metona. Anatoliusz ustalił datę równonocy wiosennej na 22 marca i, nie dopuszczając obchodzenia Wielkanocy przed równonocą, zaproponował 22 marca i 25 kwietnia jako krańcowe granice Wielkanocy. Tablicę wielkanocną Anatoliusza kontynuował Teofil z Aleksandrii pod koniec IV w., a następnie jego następca Cyryl. 3. W ciągu IV w. rozbieżności między rzymskim computusem a aleksandryjskim computusem były znaczne, tak że nie raz (w 333, 346, 349, 350, 357, 360, 387) kościół rzymski proponował inne daty Wielkanocy niż wschodnie. Poprawka wprowadzona do supputatio romana vetus w 343 r., zgodnie z którą równonoc została ustalona na 21 marca zgodnie z nowym aleksandryjskim computus, a granice wielkanocne ustalono na 22 marca i 21 kwietnia, od 16 do 22 dnia księżyca, nie wystarczyła do przezwyciężenia rozbieżności. Ponieważ spory wielkanocne trwały nadal w V w., papież Leon I powierzył zadanie nowego computus Wiktoriuszowi z Akwitanii: połączył on 19-letni cykl księżycowy stosowany w Aleksandrii z 28-letnim cyklem słonecznym, tworząc okres wielkanocny trwający 532 lata, po którym granice wielkanocne powracały w tej samej kolejności i w tych samych dniach kalendarza; jako granice wielkanocne Wiktor zaproponował 22 marca i 24 kwietnia; miał saltus lunae co 6/7 lat 19-letniego cyklu. Ale rozbieżności między rzymskim computusem a aleksandryjskim computusem trwały, ponieważ Rzym nie pozwalał na świętowanie Wielkanocy przed 16. dniem księżyca, podczas gdy Aleksandria zezwalała na to 15. dnia; Rzym ustalił 22 marca i 24 kwietnia jako granice Wielkanocy, ale Aleksandria ustaliła 22 marca i 25 kwietnia. W 525 r., na prośbę primicerius notariorum papieża Jana I (Bonifacius, primicerius), uczony mnich scytyjski Dionizjusz, zwany Exiguus, czyli "Mały", ułożył tablicę wielkanocną od 532 r. (w którym zakończyła się tablica aleksandryjska ułożona przez Cyryla) do 626 r., w oparciu o 19-letni cykl aleksandryjski; jako skrajne granice nowiu Wielkanocy, Dionizy ustalił 8 marca i 5 kwietnia, a odpowiadające im pełnie księżyca na 21 marca i 18 kwietnia, tak że skrajne granice Wielkanocy stały się 22 marca i 25 kwietnia, ponieważ Dionizy pozwolił, aby Wielkanoc była obchodzona 15. dnia księżyca. Computus Dionizego zatriumfował nad supputatio romana vetus i computus Wiktoriusza w ciągu VII w. i stał się normatywny dla średniowiecza. Ale supputatio romana vetus przetrwał znacznie dłużej na marginalnych obszarach zachodniego chrześcijaństwa, co doprowadziło do VII-wiecznych sporów wielkanocnych między Rzymem a kościołami Irlandii i Brytanii.

CONCORDIA: Kiedy kolonia rzymska została założona ok. 42 r. p.n.e. na skrzyżowaniu Via Postumia i Via Annia na miejscu poprzedniego vicus, rzymska penetracja regionu trwała od wieków. Bezpośrednim celem założenia Iulia Concordia było osiedlenie weteranów na żyznym terytorium i początkowo dzieliła ogólne warunki dobrobytu i pokoju. W ostatnich latach imperium strategiczne znaczenie Concordii stale rosło i stała się siedzibą arsenału wojskowego specjalizującego się w produkcji sagittae, zgodnie z informacjami w Notitia Dignitatum z V w., potwierdzonymi przez sporą liczbę inskrypcji. Wykopaliska w pobliżu kościoła parafialnego św. Szczepana i romańskiej baptysterium odsłoniły ważny wczesnochrześcijański kompleks, który rzuca światło na niejasny okres chrześcijańskich początków terytorium i sam jest oświetlony przez słynny adres in declaratione ecclesiae , obecnie przypisywany przez J. Lemarié′a Chromatiusowi z Akwilei (388-408). Łacińskie i greckie inskrypcje wycięte z sarkofagów mieszanego cmentarza pozwalają nam zrekonstruować złożone środowisko społeczno-kulturowe, w którym pierwsza wspólnota chrześcijańska zaopatrywała się w stabilne instytucje diecezjalne i budynki kościelne. Duża prostokątna bazylika odkryta niedawno pod kościołem parafialnym wydaje się być tą poświęconą przez Chromatiusa in honorem sanctorum, z relikwiami apostołów (Jana ewangelisty, Andrzeja, Tomasza), a także Łukasza i Jana Chrzciciela, pomiędzy 389 a 400 rokiem, kiedy - według jego słów - ornata est igitur Ecclesia Concordiensis et munere sanctorum et basilicae constructione et summi sacerdotis officio. Potwierdzeniem ich obecności na terenie zespołu są świadectwa epigraficzne dotyczące pochówków uprzywilejowanych ad sanctos, m.in. na sarkofagu Faustiniany famula Christi, który poleca jej grób pamięci świętych (sanctorum memoriae), oraz na sarkofagu prezbitera Maurentiusa, który spoczywa ante limina domnorum apostolorum. Bazylika ta, zbudowana w strefie zewnętrznej wzdłuż murów Augusta, obok trójkomorowego grobowca na południu i dwóch ogrodzeń cmentarnych na wschodzie, jest powszechnie uznawana za wczesnochrześcijańską katedrę Concordii; kazanie Chromacjusza nie potwierdza, ale też nie wyklucza wprost, identyfikacji poświęconej przez niego bazyliki z katedrą, a ostatnie dane archeologiczne wydają się potwierdzać tę identyfikację. W każdym razie jest to katedra cmentarna zbudowana na terenie nekropolii, co rodzi cały szereg problemów i hipotez: niemniej jednak pogrzebowe wykorzystanie tego obszaru nie wydaje się wykluczać tutaj, jak gdzie indziej, funkcji biskupiej bazyliki, poświęconej świętym złożeniem relikwii zgodnie z obrzędem, który był coraz częściej używany od czasów Ambrożego. Niestety, nie znamy nazwy sanctus vir konsekrowanego jako pierwszy biskup przez Chromacjusza i mamy tylko kilka imion jego następców. Najazd Attyli w 452 r. i powódź w 589 r., opłakiwane przez Pawła Diakona, zadały śmiertelny cios dobrobytowi miasta; po zajęciu Longobardów (615-618) siedziba biskupia została przeniesiona do Caorle, pod panowanie bizantyjskie.

CONSENTIUSZ (zm. po 420): Wczesny teolog z V w. Nie wiadomo, czy był świeckim, księdzem czy mnichem. Prawdopodobnie pochodził z Tarraconensis lub południowej Galii. Osiedlił się na Balearach, gdzie w ścisłym związku z Augustynem i Patroklusem z Arles pisał o Trójcy i przeciw Pryscylianistom, Pelagianom i Żydom, oprócz swoich listów. Naszym głównym źródłem informacji o Consentiuszu są listy, na które Augustyn odpowiada w 410 r. na temat relacji między dwiema naturami w Chrystusie i między trzema osobami boskimi . Consentius udał się również do Hippo, aby spotkać się z Augustynem, ale nie mógł, ponieważ ten ostatni był nieobecny z powodów zdrowotnych . Augustyn, poinformowany przez Consentiusa o teoriach Dictiniusa - którego znał z Fronto - zadedykował Contra Mendacium Consentiusowi (420). Mamy trzy listy Consentiusa (420): jeden dotyczy kwestii trynitarno-chrystologicznych. Pozostałe dwa, niedawno odkryte przez J. Divjaka , podejmują problem pryscylianizmu i rzucają światło na historię kościoła Tarraconese i Baleary; między innymi dostarczają nam informacji o osobach związanych z pryscylianizmem oraz o Agapiuszu, Asteriuszu, Frontonie, Leonasie, Leoncjuszu, Maksymianie i Karpariuszu, Patroklusie, Paulinie z Diaki, Strzelcu, matronie Sewerze, kapłanie Sewerze, biskupach Sewerze i Syagriuszu, Tycjanie i mnichu Ursycjuszu.

CONSOLATIO: Consolatio przychodzi naturalnie osobie, która nie chce porzucić przyjaciela lub krewnego, który doznał nieszczęścia. Istnieje wiele wydarzeń, które mogą przynieść żal i smutek: choroba, śmierć, powodzie, trzęsienia ziemi, zrujnowane majątki itp. Modele consolatio, które zajmują się każdym z tych nieszczęść, są różne w zależności od sprawy, która ma być rozwiązana. Im bardziej łzawa sytuacja, tym większa potrzeba odpowiedniej i spontanicznej formy wyrazu. Największym ze wszystkich nieszczęść, pozostawiającym nas oszołomionymi, jest śmierć, wyłom, który generuje traumę i zamieszanie. Dla stoików śmierć jest jedną ze zmian kosmicznych, podobnie jak opadanie liści (Sen., Ep. 104, 1), naturalnym procesem świata . Nie powinniśmy przywiązywać zbyt dużej wagi do śmierci, ale musimy się na nią przygotować . Chrystus zawsze leży u podstaw chrześcijańskiego consolatio, w napięciu, które determinuje inne wartości treści i formy. Starożytne chrześcijańskie consolatio ma dwa punkty odniesienia: De mortalitate Cypriana, na temat epidemii, która szalała w Kartaginie w 256 r., i Carm. 31 Paulina z Noli. Dzieło Cypriana osiąga szczyt artystycznej prozy w harmonijnym rozwijaniu coli i przecinków, uświadamiając nam rytm i melos; poemat Paulina brzmi najbardziej poetycko w późnej starożytności. Cyprian nie może zrozumieć tych, którzy prosząc o wypełnienie woli Bożej, nie wiedzą, jak umrzeć . Zaraza, łagodząc strach przed śmiercią, zbawiennie budzi w duszach wiernych pragnienie męczeństwa. Staje się także szkołą męstwa i pozwala nam zobaczyć, czy zdrowi są dostępni dla chorych, czy krewni mają wspólne uczucia do siebie, czy panowie litują się nad swoimi niewolnikami, czy lekarze nie porzucają chorych, którzy błagają o pomoc, czy gwałtownicy są w stanie powstrzymać się, czy złodzieje zaprzestają swoich zgubnych działań i czy bogaci dają biednym . Ten, kto chce osiągnąć mieszkanie Chrystusa w niebiańskiej chwale, nie powinien żałować i płakać, ale radować się, gdy zbliża się dzień Jego odejścia. Oczekują go chór apostołów, szereg radosnych proroków, mnóstwo męczenników ukoronowanych chwałą, triumfujące dziewice i miłosierni, którzy poświęcili się dla biednych . W Carmen. 31, Paulinus z Noli pragnie, poprzez swoje consolatio, być blisko Pneumatiusa i Fedelisa, którzy stracili swojego 8-letniego syna Celsusa. Szuka oryginalnych modeli, które wymykają się powszechnym klasyfikacjom i na zawsze ustala kanon chrześcijańskiego consolatio. W kilku wersetach porusza temat krótkiego ziemskiego życia Celsusa. Chrystus wzywa z nieba, a człowiek nie może być smutny, ale radosny; musi wyrzucić wszelki smutek ze swego serca, jeśli nie chce być niewdzięczny . W napomnieniu Paulinusa do czytelników, aby opłakiwali swoje grzechy i oddali się Chrystusowi w oczekiwaniu na życie wieczne, ideał miłości bliźniego wyłania się jako prawdziwa pomoc, jaką możemy dać ubogim. Swoje nawrócenie do ubóstwa przypisuje św. Feliksowi . Jako jeden z ubogich Chrystusa czuje się bardziej zaszczycony niż wtedy, gdy był rzymskim senatorem. Jego piękne domy i żyzne ziemie - których już nie posiadał, rozdając je ubogim - były niczym w porównaniu z tym, co ma teraz z Chrystusem w stanie błogosławionego ubóstwa. Ponownie w liście pocieszeniowym Paulinusa do Pammachiusza o śmierci jego żony Pauliny, najwyższe odniesienie dotyczy dzieł miłosierdzia. Zaproszenie przez Pammachiusza ubogich z Rzymu do Bazyliki św. Piotra, aby ofiarować im jedzenie, wydaje się obrazem Chrystusa. Pammachiusz wykonuje zatem nie ludzką pracę, ale Bożą, ożywiając blade ciała głodnych i odziewając zmarzniętych . Wydaje się, że Paulinus niemal traci z oczu Pammachiusza, aby rozważyć duchowe wartości miłosierdzia, prawdziwe refrigerium Pauliny. Ten sam temat ewangelicznego ubóstwa przenika całe consolatio Carmen. 31. Świadcząc o tym sam, a zatem przekonująco, miłość staje się dla niego wzorem życia chrześcijańskiego, osoby dobrowolnie ubogiej z miłości do Chrystusa, dla której królestwo niebieskie jest otwarte. Bogacz w ewangelii, odmówiwszy jałmużny biednemu Łazarzowi, został skazany na ogień wieczny . Paulinus widzi w boskiej sprawiedliwości, która przywraca biednym to, co bogacze mu zabrali, spójność trudną do wyjaśnienia ludzkim językiem. Biedak jest na łonie Abrahama, bogacz w ogniu wiecznym . Paulinus napomina Pneumatiusa i Fedelisa, aby głęboko odczuwali cierpienia biednych i korzystali z ich dóbr z życzliwą pobożnością. Jeśli Pneumatius i Fedelis chcą na zawsze cieszyć się swoim drogim Celsusem, muszą tak postępować, aby zostać dopuszczeni do tego samego niebiańskiego mieszkania, co ich syn . W miłości do ubogich mamy nierozerwalną więź z Chrystusem, a ktokolwiek przeżył swoje ziemskie życie w Chrystusie, ujrzy w Nim życie wieczne . Smutek Pneumatiusa i Fedelisa jest nadmierny; jest grzechem; ci, którzy żyją w Bogu, nie płaczą. Zwraca na to uwagę zdaniem: impia pietas animam lugere beatam po którym następuje kolejne: gaudentem deo flere nocens amor est , Te zdania są jak stopnie consolatio; Celsus cieszy się w niebiańskim świetle tym, czego żyjący nie mogą sobie nawet wyobrazić. Jeśli Pneumatius i Fedelis będą troszczyć się o biednych, mogą być na zawsze zjednoczeni ze swoim Celsusem. To łańcuch, który wiąże ich w jeszcze bliższym pokrewieństwie w królestwie niebieskim. Wielu wczesnych autorów chrześcijańskich, greckich i łacińskich, używało consolatio, ale żaden nie był w stanie osiągnąć jasnych linii świętych Cypriana i Paulinusa. U tych Ojców gatunek consolatio oznaczał jakościowy skok w rozważaniu dzieł miłosierdzia jako o największej wartości dla sądu pozagrobowego. Z tej perspektywy nawet Grzegorz z Nazjanzu nie przyczynił się do rozwoju tego gatunku literackiego, ponieważ eulogia uciekła mu; to samo należy powiedzieć o Grzegorzu z Nyssy. Pierwszy, dla Bazylego Wielkiego, a drugi, dla Makryny, przyjmują inne teologiczno-duchowe treści, które tworzą inne formy, które odchodzą od consolatio. Ambroży zaleca, aby siostry zmarłego cesarza Walentyniana nigdy o nim nie zapomniały, ale zawsze miały go w swoich sercach i umysłach. W De excessu fratris sui Ambroży mówi, że nigdy nie będzie mógł zapomnieć Satyrusa, ponieważ zawsze dźwigał jarzmo tego życia razem. Hieronim również, pisząc swój list pocieszający do Pauli po śmierci jej córki Blesilli, pozostaje całkowicie skupiony na Blesilli, ponieważ nigdy więcej nie zobaczy dziecka takiego jak ona. Ale tutaj przejmują kontrolę scholastyczne elementy pocieszające, które nas nie dotyczą, ponieważ nie są ściśle istotne dla chrześcijańskiego consolatio jako określonego gatunku literackiego we własnym imieniu, z własnymi właściwymi cechami. Oprócz niektórych częściowych studiów i powtarzających się artykułów słowników i encyklopedii, w ostatnich dekadach brakowało aktualnych i dogłębnych badań, zarówno dla consolatio, jak i dla innych gatunków literackich występujących u Ojców.

CONSTANTIA (zm. 330): Flavia Julia Constantia, córka Constancjusza Chlorusa i Theodory, pasierbica Maksymiana, a więc przyrodnia siostra Constantina I. Poślubiona Licyniuszowi w 313 r. w Mediolanie; wyznawczyni arianizmu, utrzymywała bliskie stosunki z Euzebiuszem z Cezarei i samym Ariuszem, którego sprawę wstawiała się u Konstantina. List Euzebiusza do Konstancji potępiający kult obrazów został przedstawiony na Soborze Nicejskim w 787 r. na poparcie stanowiska ikonoklastycznego.

CONSTANTIA lub Constantina (zm. 354) : Córka Konstantyna I i Fausty, starsza siostra Konstantina II; najpierw poślubiła Hannibalianusa, syna przyrodniego brata Konstantyna (zm. 337), a następnie Cezara Gallusa, brata Juliana Apostaty. Zbudowała słynne mauzoleum przy Via Nomentana w Rzymie, do którego przewieziono jej ciało z Bitynii, gdzie zmarła w 354 r. (Ammianus 21,1,5).

CONSTANTIUS tractarian (początek V w.): Autor, być może Arnobiusz Młodszy, Praedestinatusa (napisanego w Rzymie między 432 a 435 r.), szczytowego momentu sporu pelagiańskiego, wymienia pewnego Constantiusa tractatora, który sprzeciwiał się pelagianom (PL 53,6128B). Termin tractator może oznaczać zarówno kaznodzieję, jak i osobę komentującą teksty biblijne. Prosper wspomina również Constantiusa, który był wicepremierem, a następnie servus Christi (mnichem), który sprzeciwiał się pelagianom w Rzymie (MGH, AA 9,468) i cierpiał z ich rąk w 418 r. Imię Constantius było wówczas częste. Według De Bruyna, antypelagiański Konstantyn mógł być autorem anonimowego komentarza do listów Pawłowych, napisanego między 396 a 405 rokiem i odkrytego przez Frede w budapeszteńskim rękopisie.

CONSULTATIONES ZACCHAEI ET APOLLONII: G. Morin chciał przypisać to dzieło Firmicusowi Maternusowi (połowa IV w.), ale podobieństwa do Sulpicjusza Sewera i oczekiwanie natychmiastowego końca świata sugerują późniejszą datę. Z pewnością poprzedza koniec V w., ponieważ Eugeniusz, biskup Kartaginy od 483 r., cytuje go . Księga I odpowiada na pogańskie zarzuty wobec wiary chrześcijańskiej. Księga II podąża za prawdziwą doktryną o Trójcy i Duchu Świętym, ostrzegając przed udaizmem i pewnymi herezjami. Ostatnia księga, zagłębiając się jeszcze bardziej w życie chrześcijańskie, jest obroną życia monastycznego. Pod wpływem Tertuliana i Laktancjusza autor przedstawia religię chrześcijańską jako prawo wymagające zarówno wiedzy o Bogu, jak i prawego działania. Szczególnie godne uwagi jest rozróżnienie między życiem wspólnym humiliores a doskonałym życiem mnichów. Consultationes Zacchaei et Apollonii to jedyny starożytny dialog, który oferuje syntezę wiary chrześcijańskiej w formie pytań i odpowiedzi.

CONTRA ORIGENEM DE VISIONE ISAIAE.: To krótkie dzieło, zachowane w łacinie i odkryte przez A.M. Amellego w 1901 r., obala interpretację podaną przez Orygenesa dotyczącą wizji Izajasza w Iz 6. Krytyka jest liczna i wyrażona w sposób jednoznaczny, zwłaszcza przeciwko postrzeganiu przez Orygenesa dwóch serafinów jako Syna i Ducha; podobnie jak Hieronim, autor rozumie, że Orygenes uczynił ich stworzeniami. Amelli widział w tym dzieło Hieronima, napisane w Konstantynopolu w 381 r., kiedy przebywał u Grzegorza z Nazjanzu: ale Hieronim nie mógł napisać go w czasie, kiedy nadal wielce podziwiał Orygenesa. Dietsche przypisywał je Didymosowi, przerobione przez Teofila z Aleksandrii i przetłumaczone przez Hieronima: ale nie widzimy powodu, aby wprowadzać "orygenistycznego" Didymosa. Większość autorów (Diekamp, Altaner, Chavoutier) przypisuje dzieło Teofilowi, a tłumaczenie Hieronimowi po 393 r.

CHRISTUS PATIENS: Ten dramat w swobodnie skonstruowanych trymetrach jambicznych, wzorowany na Eurypidesie i uważany za "chrześcijańską tragedię par excellence" (Tuilier), jest centonem. Przez długi czas uważano go niemal jednomyślnie za późne bizantyjskie (XII wiek), obecnie przypisuje się je z dobrym powodem Grzegorzowi z Nazjanzu. W sposób typowy dla starożytnego teatru akcja rozwija się w dramatycznej trylogii: męka i śmierć Chrystusa, pochówek, zmartwychwstanie. Analiza dzieła wydobywa ortodoksję autora, wyraźnie anty-apolinarystyczną, i jego zdolność do wyrażania odrębnych spekulatywno-teologicznych stanowisk w dramatycznym języku. Oprócz Chrystusa najbardziej prominentnym protagonistą jest Maryja, jego matka, heroicznie uczestnicząca w zbawczej ofierze Syna. Opracowanie, w tonie apologetycznym, gatunku literackiego i tekstów starożytności pogańskiej, Christus Patiens jest "adaptacją i dziełem myśliciela, teologa i artysty" (Tuilier).

CHRODOBERT, książę (zm. 674): Biskup Tours od 653 (lub 664) do 674. Wiemy o nim niewiele: mógł być referendarzem Dagoberta I w 630 i wysokim urzędnikiem dworskim. Audoniusz z Rouen wysłał mu szkic Vita Eligii z Noyon, aby go poprawił, wraz z listem, z którego wynikało, że ci trzej byli przyjaciółmi. Chrodobert napisał również list do przeoryszy Boby, zajmując się przypadkiem cudzołożnej zakonnicy, powołując się na ustawodawstwo kościelne (prawdopodobnie Sobór Orleański z 541 r.) i auctoritas Pisma Świętego. List jest ważnym dowodem nie tylko na zwyczaje tamtych czasów, ale także na "prehistorię", przed VIII w., kultu Marii Magdaleny we Francji.

CHROMATIUS z Akwilei (335/340-407): Od ok. 370 r. członek duchowieństwa Akwilei, jednego z najważniejszych węzłów komunikacyjnych między Wschodem a Zachodem. Jako bliski współpracownik biskupa Waleriana wziął udział w lokalnym synodzie w 381 r., kierowanym przez Ambrozja, który potępił tzw. zachodni arianizm (Illyricum). Biskup Akwilei od 387 r., był bardzo aktywny duszpastersko i pracował na rzecz pokoju w kościele, np. w sporze między swoim starym przyjacielem Rufinem i Hieronimem oraz w sprawie Jana Chryzostoma. Przed śmiercią w 407 r. doświadczył terroru inwazji gotyckiej. Pisemny depozyt jego kazań, który ujrzał światło dzienne dopiero w 1975 r., obejmuje ponad 40 kazań i 61 homilii na temat Ewangelii Mateusza. W tekstach egzegetycznych Chromacjusz wykazuje głęboką znajomość Biblii i tradycji afrykańskiej. Homilie na temat Mateusza nie zostały ułożone do użytku liturgicznego, ale do formacji duchowej w kręgach ascetycznych. Wydaje się, że są pod wpływem ps.-Jerome′a, Expositio quattuor evangeliorum. Od czasu odkrycia znacznego dziedzictwa literackiego Chromacjusza, przeprowadzono wielebadań nad nim, jego metodą egzegetyczną i jego odniesieniami do liturgii Akwilei.

CHRONICON PASCHALE: Nazwa powszechnie nadawana dokumentowi zatytułowanemu w jedynym MS "Epitome of the years from Adam... to the 20th year of the reign of Heraklius... and of the Heraklius, new Constantine, his son in 18th of the reign, third indict" (= 630). Prolog (1. połowa VII w.) zajmuje się teologicznymi podstawami ustalania daty Wielkanocy zgodnie z tradycją aleksandryjską i decyzjami Soboru nicejskiego i, przeglądając różne cykle świąteczne, zapowiada matematyczną metodę, aby prawda teologiczna pokrywała się z dokładnością historyczną, jako dowód harmonii między wiarą a historią. Następnie następują tabele chronologiczne, zaopatrzone w notatki historyczne, od stworzenia świata do roku 628 (dzieło, przepisane w więcej niż jednym miejscu, jest w ten sposób okaleczone). Obliczenia są oparte na olimpiadach, fasti konsularnych i indykacjach. Anonimowego autora należy uznać za twórcę tak zwanej ery proto-bizantyjskiej.

CHRONOGRAPHUS ANONYMUS: Pod koniec XIX wieku znany egiptolog W. Golenischev nabył ilustrowany papirus od antykwariusza z Gazy; papirus, prawdopodobnie skopiowany w klasztorze Górnego Egiptu w pierwszej połowie V wieku, zawiera chronographus anonymous. Praca ta wykazuje silne podobieństwo do greckiego modelu Barbarus Scaligeri. Niestety mamy tylko krótki fragment, zawarty na jednym arkuszu ilustrowanego papirusu , oryginalnego greckiego Barbarus Scaligeri; niemniej jednak, na podstawie tekstu i ilustracji obecnych w obu papirusach, zauważono zaskakujące podobieństwo między tymi dwoma dziełami. Przedstawienia świętych i murów Konstantynopola w greckim fragmencie Barbarusa są podobne do opisów miesięcy; miejsc i postaci ze Starego Testamentu; cesarzy, królów i patriarchów; oraz Jana Chrzciciela i Chrystusa w papirusie Golenischeva. Ponadto, exemplum Barbarusa miało około sześćdziesięciu stron długości, podobnie jak tekst papirusu Golenischeva. Na podstawie tego pokrewieństwa można postawić hipotezę, że bezpośrednim źródłem Chronographus anonymous była zaginiona kronika aleksandryjska, do której odnosił się również oryginalny tekst Barbarusa.

CHRONOGRAFIA - CHRONOLOGIA: Termin chronografia oznacza narrację historyczną w porządku chronologicznym, a rzadziej badanie chronologii. Chronologia wskazuje (1) dyscyplinę, która rozważa wydarzenia historyczne w ich relacjach czasowych i stara się ustalić ich dokładne położenie w sekwencji czasu, (2) porządek czasowy, w którym zachodzą poszczególne fakty, oraz (3) dzieło, które opowiada o wydarzeniach, używając kryterium następstwa czasowego. Rozróżnienie znaczenia tych dwóch słów w językach współczesnych pomoże nam lepiej zrozumieć sposób, w jaki chrześcijanie pierwszych wieków postrzegali zarówno porządek, jak i doktrynę czasu. Jednym z najstarszych dowodów jest dowód Teofila z Antiochii. W księdze 3 Ad Autolycum (24-28), napisanej wkrótce po 180 r., autor, podążając za metodą żydowskich apologetów, zamierza wykazać starożytność religii chrześcijańskiej, a w szczególności świętych ksiąg otrzymanych z synagogi. W tym celu przedstawia chronologię historii świata od stworzenia do śmierci Marka Aureliusza (180), na łuku czasu obliczonym jako 5695 lat, 6 miesięcy i 15 dni. Z chrześcijańskiego punktu widzenia pięć ksiąg Kronik (Cronografi,ai) Sekstusa Juliusza Afrykańskiego, napisanych po 221 r. i zachowanych jedynie we fragmentach, musiało mieć ogromne znaczenie. W nich wydarzenia biblijne i wydarzenia z historii greckiej i żydowskiej zostały ułożone równolegle, od stworzenia do czwartego roku Heliogabala (221). Podążając za już ustaloną opinią, uważał, że świat będzie trwał 6000 lat, zanim jego ostateczna faza - która będzie tysiącleciem panowania Chrystusa - i że w momencie narodzin Chrystusa minęło 5500 lat. W tym samym okresie i na podstawie podobnych obliczeń, Hipolit napisał swoje Kroniki (Cronikw/n bi,blioi), które wydają się być inspirowane pracą Juliusza i chronologiczną sekcją Stromata Klemensa z Aleksandrii. Ciekawe jest, że Hipolit również napisał swoje dzieło w odpowiedzi na eschatologiczne i millenarystyczne oczekiwania, wzbudzone w różnych wspólnotach chrześcijańskich właśnie przez takie obliczenia chronologiczne. Na początku IV w. (lub być może wcześniej) Euzebiusz z Cezarei napisał swoją Kronikę: choć zaginioną, możemy ją zrekonstruować z ormiańskiego tłumaczenia z VI w., łacińskiej wersji Hierome′a i wielu fragmentów przepisanych przez późniejszych chronografów. W pierwszej części (Cronagrafi,a) Euzebiusz objaśnia systemy chronologiczne Chaldejczyków, Asyryjczyków, Hebrajczyków, Egipcjan i Greków. W drugiej przedstawia serię synchronicznych tabel (Cronikoi. kano,nej) w równoległych kolumnach, podając najważniejsze wydarzenia historii powszechnej, w tym te z historii świętej, z odniesieniami do różnych computi (lata od Abrahama, którego narodziny ustalono na 2016-2015 p.n.e.; Olimpiady; lata Rzymu, daty dynastyczne). Jego praca wyróżniała się na tle poprzednich dobrą jakością wybranych źródeł, wyraźniejszą wrażliwością filologiczną i historyczną (nie zaczynał już od Adama, ale od historycznie ustalalnych osób i wydarzeń) oraz bardziej ostrożną wizją eschatologiczną (porzucenie millenaryzmu). Mniej niż sto lat później, podczas pobytu w Konstantynopolu ok. 380, Jerome odkrył ją, zrozumiał jej znaczenie i przetłumaczył na łacinę, częściowo ją przepisując i rozszerzając: rzeczywiście, po przetłumaczeniu pierwszej części wprowadził wiele nowych faktów do późniejszych części, zwłaszcza odnoszących się do Zachodu, dla którego jego praca była przeznaczona; uaktualnił również Chronicon do 378, daty śmierci Walensa. W ten sposób rozwinęła się we wczesnej literaturze chrześcijańskiej, zarówno wschodniej, jak i zachodniej, narracja historyczna, w której wydarzenia były rejestrowane po prostu w kolejności sukcesji: podrzędny gatunek literacki, ale taki, który stanowił niezbędny szkielet dla bardziej złożonej narracji historycznej. (Nieprzypadkowo Euzebiusz, na podstawie własnej Chronicon, skonstruował swoją Historia ecclesiastica na wieki po przyjściu Chrystusa.) Późniejsze czasy znalazły więc podstawowe modele, do których mogły się odwołać podczas kompilowania powszechnych kronik i niezbędne punkty odniesienia dla szerokiego zarysowania przeszłości ludzkości (np. Kroniki Sulpicjusza Sewera, Prospera z Akwitanii, Hydacjusza, Marcelina Comesa, a także Kassiodora, Wiktora z Tunnuny, Mariusza z Avenches, Izydora z Sewilli i Bedy, dla Zachodu; a dla Wschodu uniwersalne kroniki Panodora i Annianusa, Hezychiusza z Miletu i Jana z Antiochii lub Jana Malalasa lub Jerzego Syncellusa). W tym momencie musimy lepiej zobrazować charakter i znaczenie wielu starożytnych dzieł de tempore, przypominając ważny zbiór źródeł i aktów, znany jako Chronografia z 354 roku od roku, w którym została ukończona, chociaż niektóre z jej składowych tekstów zostały natychmiast kontynuowane i zaktualizowane. Ta praca, zilustrowana i prawdopodobnie skompilowana przez Furiusza Dionizego Filokala, kaligrafa papieża Damazego, obejmuje szereg różnych elementów historyczno-chronograficznych, z których niektóre mają charakter niechrześcijański: lista konsulów - wiernych i kompletnych - do 354 roku; kanon wielkanocny, obliczony od 321 do 412 roku; lista prefektów Rzymu od 254 do 354 roku, z fasti konsularnymi odnoszącymi się do tego samego okresu; lista rzymskich męczenników, z datą, imieniem i zwykle miejscem, w którym każdy z nich został złożony lub gdzie celebrowano jego stację liturgiczną (Depositio martyrum); lista dni upamiętniających biskupów rzymskich od Lucjusza (254) do Juliusza (352), podająca miejsce, w którym każdy z nich pełnił funkcję liturgiczną (Depositio episcoporum); lista biskupów Rzymu od Piotra do Liberiusza (dla których podano tylko datę konsekracji [352]) (Katalog Liberiański); fasti konsularne, cytowane w dwóch wersjach; powszechna kronika - ułożona w 334 r. - z ciągłym odniesieniem do historii biblijnej (Chronicon Horosii), rewizja i kontynuacja Kroniki Hipolita; kronika rzymskich królów, dyktatorów i cesarzy aż do Licyniusza (zm. 325); oraz opis Rzymu według dzielnic. Przydatność tej księgi dla obywateli, a w szczególności dla odwiedzających Urbs, jest oczywista; nadal ma ona znaczne znaczenie historyczne, erudycyjne, topograficzne i antykwaryczne, i była szeroko stosowana i bardzo popularna wśród wielu starożytnych pisarzy. W pewnym sensie można ją uznać za prekursora średniowiecznych kronik z ich wyraźnym zainteresowaniem drobiazgowym przedstawieniem poszczególnych faktów, co odróżnia je od wspomnianych powyżej kronik uniwersalnych. Do nich musimy się teraz zwrócić, aby ocenić ich wkład w sformułowanie nowej chrześcijańskiej historiografii. Stanowiły one wstępną pracę, która pozwoliła chrześcijańskim historykom wyjaśnić poganom biblijną wizję historii, wykazać starożytność (i nowość) wyznawanej przez nich religii i powiązać fakty historii świeckiej z faktami historia salutis. Ale chrześcijańskie chronografie pozwoliły również nauczycielom kościelnym nakreślić z większą pewnością, szczególnie w odniesieniu do uproszczeń i prymitywów, wzniosły przebieg boskiego opatrznościowego planu dla ludzkości (zobacz dwa przykłady historycznej ekspozycji w De catechizandis rudibus Augustyna. Jak zauważa Momigliano, "W przeciwieństwie do chronologii pogańskiej, chronologia chrześcijańska była również filozofią historii", tak że "konwertyta, porzucając pogaństwo, był zmuszony poszerzyć swój historyczny horyzont: być może po raz pierwszy przyszło mu do głowy, aby myśleć w kategoriach historii powszechnej". Ponadto w tym, co możemy nazwać wizją totalną, koniec świata był również rozważany wraz z wydarzeniami świeckimi. "Chronologia i eschatologia zostały połączone, aby utworzyć jedną całość" . Ta sama matryca dała początek systemom obliczeń chronologicznych powiązanych z nowymi teoriami historiograficznymi. Wymagano zebrania i zilustrowania historii zbawienia, która przebiła się przez horyzonty lokalnych historii, nawet gdy wcieliła się w historycznie określone fakty i wydarzenia. Wystarczy przypomnieć tutaj teorię wieku świata i jej związek z obliczeniami chronologicznymi. Przybierała wiele form, ale miała jeden cel. Biorąc dni stworzenia (Rdz 1:1) za reprezentację czasu świata, wielu starożytnych autorów mówiło o sześciu okresach, po których miał nastąpić siódmy, który dla niektórych autorów był tysiącleciem panowania Chrystusa, dla innych życiem wiecznym (każdy okres trwałby 1000 lat, zgodnie z Ps 90:4: "Tysiąc lat w oczach [Pana] jest jak wczorajszy dzień"). Gdzie indziej podkreślano cztery epoki (bałwochwalstwa, prawa, ewangelii, paruzji) w świetle postępowego i uporządkowanego wymiaru planu Bożego; lub też dwie epoki, zakładając, że ziemskie wcielenie Słowa jest centrum historii. W pierwszych wiekach opracowano jeszcze więcej sposobów obliczania czasu i skanowania okresów historii ludzkości. Wśród nich był ten, który, dobrze znany w świecie pogańskim, wziął swoją nazwę od szczególnie ważnego wydarzenia historycznego. W tym przypadku użyto terminu "era" (od późnołacińskiego ?ra, "liczba", "figura"). Lata liczono od tego wydarzenia, tak aby wcześniejsze lub późniejsze fakty można było uporządkować chronologicznie. Wyrażenie "era Dioklecjana" było szczególnie popularne na Wschodzie: fakty były uporządkowane od początku panowania Dioklecjana (284). Było używane w Egipcie, gdzie szczególnie się ugruntowało, przez Cyryla z Aleksandrii (w jego tablicach wielkanocnych), ale występuje również na Zachodzie, w Ambrożym (Ep. 23) lub później w Bedzie. Od VII w. stało się "erą męczenników", na pamiątkę chrześcijan, którzy cierpieli ostatnie i najokrutniejsze prześladowania za Dioklecjana. Znacznie bardziej znana i trwała była era "chrześcijańska" lub "wulgarna", wprowadzona przez scytyjskiego mnicha Dionizosa Exiguusa (zm. ok. 545). Przy zestawianiu tabeli cykli wielkanocnych, którą stworzył, aby kontynuować dzieło Cyryla Aleksandryjskiego po roku 531, obliczył lata nie od Dioklecjana, ale od narodzin Jezusa Chrystusa (które ustalił, błędnie, na 25 grudnia w roku 753 od założenia Rzymu) - wybór, który wyraźnie wyrażał istotny moment poprzednich modeli. Ten sposób podsumowania chronologii stopniowo się rozpowszechnił, najpierw wśród kronikarzy, następnie w dokumentach publicznych z VII w., w dokumentach cesarskich z IX w., w aktach papieskich z połowy X w. Aby wspomnieć tylko o jednym, "era bizantyjska" cieszyła się znaczną popularnością od VII w. na całym Wschodzie i w południowej Italii. Z grubsza zgodnie z obliczeniami znanymi od najdawniejszych czasów, ustaliła stworzenie świata na 5508 r. p.n.e., czyniąc 5509 r. pierwszym rokiem nowej ery. Metoda datowania zaczynająca się od 38 r. p.n.e. była powszechna w Hiszpanii; stał się powszechny w VI-VII w. w prowincjach zachodnich, za sprawą Wizygotów, którzy używali go również w Afryce i części Gali, którą zajmowali; z tego powodu nazywano go gotykiem, ale jest lepiej znany pod nazwą epoki hiszpańskiej (hiszpańskiej lub Cezara). Używali go Hydatius i Izydor z Sewilli; zniknął w XIII-XIV w.

CHRONOGRAFIA 354: Tytuł nadany obszernemu i luksusowemu ilustrowanemu kodeksowi napisanemu w Rzymie w 354 roku przez kaligrafa papieża Damazego Furiusza Dionizjusza Filokala, który skompilował i zilustrował ponad tuzin istniejących wcześniej dokumentów, z których każdy ma własną historię. Został on zadedykowany przez autora bogatemu chrześcijaninowi o imieniu Walentyn (którego imię pojawia się na frontyspisie). Jego kopię wykonano w okresie karolińskim, z którego wykonano inne w XVI i XVII wieku; bogactwo ilustracji utrudniało zadanie kopiowania. Kodeks można podzielić na dwie sekcje: pierwsza, ilustrowana, zawiera teksty dotyczące rzymskiego życia obywatelskiego (brakuje elementów chrześcijańskich); druga, bez ilustracji, zawiera teksty dotyczące aspektów rzymskiego życia obywatelskiego i chrześcijańskiego. (Zwykle pomija się elementy pogańskie, choć poczyniono pewne odniesienia historyczne i legendarne.) Jego zasadnicza treść obejmuje: (1) listę Natales Caesarum, która zaczyna się od miesiąca stycznia i obejmuje cesarzy, począwszy od Augustusa; (2) sekcję astrologiczną, tj. o znakach zodiaku; (3) oficjalny kalendarz miasta Rzymu: poszczególne miesiące ze wskazaniem dni, rocznic cesarskich, świąt, widowisk, dni szczęśliwych i pechowych, ludi i circenses oraz tydzień astrologiczny; (4) kompletną, dokładną listę konsulów do 354 r., wskazującą rok według systemu warroniańskiego, z pominięciem imion uzurpatorów; (5) tabelę wielkanocną od 312 do 411 r., opartą na 84-letnim cyklu księżycowym Hipolita; (6) lista prefektów miejskich od 254 do 354; (7) Depositio episcoporum na lata 255-335 (od papieża Lucjusza do papieża Sylwestra), tj. dni i miejsca upamiętnienia biskupów Rzymu; do tej listy dodano dwa inne imiona: Marka, 7 października (336), Juliusza, 12 kwietnia (352); (8) Depositio martyrum: lista męczenników upamiętnionych w Rzymie z datą, imieniem i miejscem pochówku lub miejscem, w którym odprawiono stację liturgiczną; Kallistus jest najstarszym odnotowanym męczennikiem, a lista zaczyna się od święta Bożego Narodzenia, 25 grudnia; (9) lista biskupów Rzymu od Piotra do Liberiusza (Katalog Liberiusza) - w przypadku tego ostatniego podano tylko rok konsekracji (352); (10) inne dokumenty, których obecność w oryginale jest niepewna: Notitia regionów miasta Rzymu, kronika powszechna (Liber generationis) i kronika miasta Rzymu (Chronica Urbis Romae).

CHRYSIPPUS (ok. 410-479): Urodzony w Kapadocji, wykształcony w Syrii, wraz z braćmi Kosmasem i Gabrielem udał się do Palestyny ok. 428 r., aby utworzyć pierwszą grupę uczniów, którzy stworzyli laurę św. Eutymiusza. Po tym, jak został jej ekonomem, on i Gabriel zostali wyświęceni na kapłanów Anastasis w Jerozolimie, ok. 456 r.; w 466 r. zastąpił Kosmasa, wówczas metropolitę Scytopolis, jako Staurofylaks (opiekun relikwii Świętego Krzyża). Szczegóły można znaleźć w Cyryl ze Scytopolis′s Life of Euthymius, indeks Schwartza, s. 280. Homilia Chryzypa o Dziewicy była szeroko badana zachowały się jeszcze trzy homilie, o św. Janie Chrzcicielu, św. Michale i św. Teodorze , które pokazują, że był on zwolennikiem Hezychiusza. Jego chrystologia jest chalcedońska, ale nie bardzo mocna

CHRYZOGON, męczennik: Historyczne martyrologie umieszczają tego świętego 24 listopada w Rzymie, rękopisy Mart. hier. w Rzymie lub w Akwilei. Chryzogon był w rzeczywistości męczennikiem z Akwilei; znamy tylko jego imię, chociaż jego kult jest poświadczony bardzo wcześnie w tym mieście. Rzymskie święto, zawarte również w Sakramentarzach Leonina, Gelazjana i Gregoriańskich, prawdopodobnie upamiętnia poświęcenie Titulus Chrysogoni na Trastevere, które istniało już w V w. Założyciel tego rzymskiego titulus został uczyniony męczennikiem poprzez dostosowanie Męki Chryzogona z Akwilei do niego, a 24 listopada stał się datą jego śmierci. Według legendy Anastazji, Chryzogon pouczył tego świętego w wierze i został ścięty w Akwilei za Dioklecjana. Kościoły Rzymu, Rawenny (mozaika S. Apollinare Nuovo) i Mediolanu zaliczają Chryzogona do męczenników kanonu Mszy. W VIII w. król Franków Pepin Krótki uważał Chryzogona za swojego osobistego opiekuna.

CYLICJA

I. Początki chrześcijaństwa - II. Archeologia.

I. Początki chrześcijaństwa. Region położony w południowo-wschodnim narożniku Azji Mniejszej, między Likaonią, Kapadocją i Syrią, włączony do Cesarstwa Rzymskiego w 103 r. p.n.e. Mężczyźni z Cylicji byli wśród Żydów, którzy spierali się ze św. Szczepanem ok. 36-37 (Dz 6,9). Św. Paweł, pochodzący z Tarsu w Cylicji, a ok. 46 r. odwiedzający swoją ojczyznę (Gal 1,21), otrzymał list apostolski z ok. 52 r., który był adresowany między innymi do "braci pogan, którzy są w Cylicji" (Dz 15,23), prowincji, którą Paweł i Sylas przekroczyli ok. 52 "umacniając kościoły" (Dz 15:41). Miejsce deportacji wyznawców wiary , Cylicja liczyła nielicznych męczenników upamiętnianych przez grecką Synaxaria: Atanazy, Bonifacego, Kallinik, Quiricus i Julitta, Kyriainē, Clodius i Domnina, Diomede, Dula, Julian, Hypatius, Marinus, Pelagia, Probus, Taracus i Andronicus, Zosimus, Talleleus, Zenaide i Filonilla, do których musimy dodać ascetów Romanusa, Symeona Stylitesa, Teodozjusza i Talleleusa. W III w. kościoły Cylicji były zaangażowane w schizmę nowacjańską i spór o ważność chrztu udzielanego przez heretyków . W pierwszej połowie V w. prowincja została podzielona na dwie: Cilicia Prima, z Tarsem jako metropolią i sufraganami (Diodor z Tarsu był jej najsłynniejszym synem), i Cilicia Secunda, metropolia Anazarbus (biskup Atanazy jest pamiętny), z ośmioma sufraganami, w tym Mopsuestią, słynną z Teodora. Po okupacji arabskiej w VII w. chrześcijaństwo (hierarchia głównie jakobicka) stopniowo zanikało. Pozostałości starożytnej obecności chrześcijańskiej są nadal widoczne w Tarsie, Anazarbus, Hierapolis, Coricus, Castabala i Flavianopolis. W 423 r. Teodor, biskup Mopsuestii, zwołał sobór w Cylicji, aby potępić Juliana z Eklanum i Pelagianizm: co jest zaskakujące, ponieważ Julian był gościem Teodora, gdy ten pisał osiem ksiąg przeciwko Augustynowi. Ponadto Teodor również zawsze uważał, że śmierć i inne konsekwencje grzechu pierworodnego były właściwe stanowi, w którym Bóg stworzył istoty ludzkie.

II. Archeologia. Cylicja, obecnie w Turcji, graniczyła z Izaurią i była podzielona na dwie części. Miasto św. Pawła, Tars, było stolicą Cylicji Pierwszej. Obecnie nie ma tam żadnych chrześcijańskich zabytków, jedynie pamięć o apostole w rzymskiej bramie noszącej jego imię. Wykopaliska w pobliskim Küzlü Kule odkryły hellenistyczne i rzymskie budowle z rzymskimi inskrypcjami na grobach z IV w. z krzyżami (Goldman, Excavations, 384f.). Pozostałości pięciu kościołów (V-VI w.) znaleziono w Korykos, obecnie Narli Kuyu, z wieloma inskrypcjami . W Cylicji kościoły Secunda znaleziono w Anazarbus, obecnie Anawarza, z mozaikowymi podłogami; w Hierapolis, w Castabala, obecnie Budrum, i we Flavias, obecnie Kars el Bazar (Budde, Mosaiken, II). Pozostałości bazylik chrześcijańskich znajdują się w dwóch miastach w górach Taurus: Mazilik i Akdam (Edwards). Lepsze wyniki uzyskano w Mopsuestii, obecnie Misis: mozaikowe podłogi kościoła, z arką Noego i wieloma zwierzętami oraz scenami z życia Samsona z dydaktycznymi inskrypcjami. Uważa się, że znaleziono martyrium świętych Taracusa, Probusa i Andronika. W pobliżu Mardin, w Deir Za′faran, znajdują się pozostałości kompleksu klasztornego z grobami; w Karylos pozostałości kościołów poza murami, otoczone sarkofagami. Wiele kościołów w Cylicji miało atrium, zapewniające zamknięcie dla kościołów, którego nie można było zamknąć.

CIRCUMCELLIONS: Ruch rewolucyjny wywodzący się z religijnego i agrarnego niezadowolenia w Afryce Północnej, związany z kościołem Donatystów, szczególnie w Numidii i Mauretanii w IV i na początku V w. ("in partibus Numidiae et Mauretaniae"). Ich nazwa pochodzi od circum cellas, tj. tych, którzy mieszkali lub przemieszczali się wokół cellae, czyli sanktuariów męczenników , "skąd czerpali pożywienie" . Niektórzy pisarze katoliccy spoza Afryki odnosili się do nich jako do Cotopitae lub Cutzupitae . Pochodzenie tego terminu jest nieznane, ale może pochodzić z połączenia koptyjskich słów koté, "poruszać się" lub "wędrować" i aouet, "cenobium" . Uosabiali apokaliptycznego męczenniczego ducha kościoła donatystów. Byli postrzegani jako "atlety" (agonistici) i "święci", zawsze gotowi do walki z diabłem, teraz jednak postrzegani jako wierzyciele i właściciele ziemscy, a także przez rzymskich urzędników. Jeśli nie ponieśli śmierci z własnej ręki, samobójstwo, głównie przez skok przez przepaść, było uważane za skuteczną alternatywę . Katoliccy pisarze Optatus z Milevis (ok. 365) i Augustyn opisują ich grabieże. Optatus opisuje, jak ok. 340 r., z powodu działań Axido i Fasira, duces sanctorum, "nikt nie mógł czuć się bezpiecznie w swoich majątkach, obligacja dłużnika [chirographia] straciła swoją moc. W tamtych czasach wierzyciel nie mógł wyegzekwować zapłaty długu". Niewolnicy i panowie musieli zamieniać się miejscami, a panowie musieli biec przed swoimi powozami . Pięćdziesiąt lat później Augustyn maluje podobny obraz ataków circumcellion, tylko że do ich ofiar dołączyli duchowni katoliccy i donatyści nawróceni na katolicyzm . Wędrowali w bandach (turmae), uzbrojonych w pałki zwanych "Izraelami", a ich hasło, Deo Laudes, budziło większy strach niż ryk lwa . Augustyn wskazuje jednak, że ruch ten miał również aspekt religijny. "Pijanym tłumom" (greges ebrios) circcellion towarzyszyli sanctimoniales . Groby "męczenników" circcellion stały się ośrodkami pielgrzymkowymi . Okrąglicy sprzedawali relikwie prawdziwych lub domniemanych męczenników i sami byli uważani za "wyznawców" i "męczenników" . Inni pisarze to potwierdzają. Chociaż sam był donatystą, Tyconius (ok. 380) krytykował ich za przesądy i opisywał ich jako wędrujących od grobu jednego świętego do drugiego dla zbawienia ich dusz . Izydor z Sewilli (zm. 636) określił ich jako "piąty typ mnichów" (Quintum genus [monachorum] est Circumcellionium qui sub habitu monachorum usquequaque vagantur). Szeroko dyskutowano na temat ich możliwej roli ekonomicznej jako robotników dziennych zatrudnionych głównie przy zbiorach oliwek w Numidii (Tengström, Donatisten und Katholiken, 52-56) czy też ich statusu prawnego jako ordo, wskazanego w antydonatystycznym edykcie Honoriusza z 30 stycznia 412 r. Wydaje się jednak, że lepsza jest mniej legalistyczna interpretacja, tj. że ordo jest używane do wskazania definiowalnej grupy, tak jak tagma jest używane do opisywania mnichów, a nie statusu prawnego w społeczeństwie rolniczym. Ruch ten pokazuje, w jaki sposób apokaliptyczne oczekiwania części ludności wiejskiej Afryki Północnej w IV w. znalazły ujście w męczeńskim ideale kościoła donatystów. Przywódcy tego ostatniego początkowo odrzucili circumcellions , ale później ich zaakceptowali, a nawet im przewodzili. Religia schizmatycka była zatem kojarzona z radykalną reformą społeczną. Podczas gdy pamięć o circumcellions przetrwała (patrz Izyd., loc. cit.), nie ma dowodów na odrodzenie się ich aktywności w Afryce w czasach Wandalów lub Bizantyjczyków.

CIRTA (współczesny Konstantyn) : Cirta, obecnie Konstantyn lub Kasantina (stolica departamentu, Algieria), zajmuje strategiczne położenie na płaskowyżu, w zakolu rzeki Rummel (lub Rhumel, starożytna Ampsaga), 139 km na południowy wschód od Hippo. Stolica królestwa Numidyjskiego, za Augusta stała się kolonią rzymską, a następnie stolicą rozległej konfederacji, która obejmowała trzy inne kolonie (Chullu, Milevis i Rusicada). Uległa poważnym zniszczeniom w czasie wojny między Maksentiusem i Domicjanem; została odbudowana przez Konstantyna, od którego pochodzi jej nazwa, w latach 313-314 i stała się stolicą nie tylko Numidii Cirteana, jak było do tego czasu, ale całej zjednoczonej prowincji. Opierała się atakom Wandalów do 454 r.; po bizantyjskim podboju była siedzibą dux Numidiae. Pierwszym pewnym znakiem chrześcijaństwa jest obecność biskupa Krescensa na Soborze w Kartaginie w 256 r. Ofiary prześladowań Waleriana są znane z Passio Iacobi et Mariani: zostali zabrani przed namiestnika Lambaesis, gdzie ponieśli męczeństwo; są odnotowani w inskrypcji wotywnej z VI w. w Konstantynie . Podczas prześladowań Dioklecjana, jego biskup Paweł i subdiakon Sylwan ulegli (traditores). W 307 r. (najbardziej prawdopodobna data) odbyło się spotkanie biskupów w Cirta w celu wyświęcenia Silvanusa (patrz Cirta, Sobór); akty przetrwały w dokumencie z 320 r., protokole z procesu prowadzonego przeciwko biskupowi Silvanusowi przed konsulem numidyjskim Zenofilem. Tekst pokazuje podziały, wzajemne oskarżenia i podejrzenia, które nastąpiły po prześladowaniach. Augustyn nazywa ten dokument Gesta apud Zenophilum ; zawiera on między innymi rodzaj raportu z inwentaryzacji dóbr skonfiskowanych kościołowi podczas prześladowań i mówi nam coś o lokalnym kościele w 303 r., wyborze biskupa w 307 r. i początkach donatyzmu w Cirta. Przez następne 80 lat kościół w Cirta ponownie popadł w zapomnienie, pojawiając się ponownie pod nazwą Konstantyn ok. 400 r., kiedy Petilian był biskupem donatystów, a Profuturus biskupem katolickim, którego następcą w 410 r. został Fortunatus. Augustyn skierował traktaty do obu. Z czasów Wandalów znamy jedynie biskupa Antoninusa Honorata, który za czasów Genzeryka napisał do Arkadiusza list nawołujący do męczeństwa oraz biskupa Wiktora, który wziął udział w soborze zwołanym przez Huneryka w 484 r.

CIRTA, Sobór.: 5 marca 305 r. w Cirta w Numidia (obecnie Konstantyna, Algieria) odbył się synod 11 biskupów, aby wyświęcić nowego biskupa Cirta. Większość obecnych biskupów przyznała się do przekazania Pisma Świętego podczas prześladowań Dioklecjana i prosiła o wybaczenie. Najstarszy członek i przewodniczący, Secundus z Tigisis, również upadł, więc postanowił, że "każdy powinien zdać sprawę Bogu ze swoich czynów w tej sprawie". Tak usprawiedliwieni, wybrali na biskupa diakona Sylwana z Cirta, który, podobnie jak jego biskup Paweł, przekazał Pismo Święte w 303 r. Wielu z tych biskupów, w tym Sylwan, zostało później przywódcami sekty donatystów, tak bardzo zainteresowanych potępianiem traditores wszędzie.

CLAUDIUS MARIUS VICTORIUS (1. połowa V w.): Claudius Marius (lub Marius Claudius) Victorius (lub Victor) był retorem Marsylii i autorem retorycznej i dydaktycznej parafrazy w trzech księgach opowieści w Księdze Rodzaju, od stworzenia do zniszczenia Sodomy i Gomory, zatytułowanej Alethia (Prawda), prawdopodobnie skomponowanej za bizantyjskiego cesarza Teodozjusza II i zachodniorzymskiego cesarza Walentyniana III . Poematowi poprzedza precatio (modlitwa), ustrukturyzowane zgodnie ze stylem hymnicznym, w 126 heksametrach. Precatio jest podzielone na dwie części. W pierwszym Wiktoriusz śpiewa wielkie pochwały Boga, świętuje dzieła Boże i składa wyznanie wiary prawowiernej. W drugim (ww. 101-126), który kończy się trynitarną doksologią, poeta prosi Boga o niezbędną pomoc, aby doprowadzić do szczęśliwego końca poetyckie przedsięwzięcie, którego celem jest moralna i religijna formacja małych dzieci (dum teneros formare animos et corda paramus / ad uerum uirtutis iter puerilibus annis), którym ślubuje ofiarować książkę do czytania, która zastąpi kosmogoniczne opowieści pogańskich poetów historią z Księgi Rodzaju. Chwiejny licznik i pozornie niewłaściwy język są usprawiedliwione, o ile wiara nie naraża się na niebezpieczeństwa: Quod si lege metri quicquam peccauerit ordo / peccarit sermo inproprius sensusque uacillans / incauto passim liceat decurrere uersu / ne fidei hinc ullum subeat mensura periclum . Krótki prolog drugiej księgi ma także wartość programową. Tutaj poeta rości sobie prawo do powiązania prawdy z poetyckim doskonaleniem: nunc hominum mores et iam mortalia uersu / ingressum fas sit ueris miscere poetam . Rzeczywiście, korzysta z tego prawa, rozszerzając zwięzły tekst biblijny o grzechu pierworodnym, potopie i Abrahamie o fikcyjne elementy narracyjne, sceny dialogów i opisy, a nawet szereg dydaktycznych dygresji, a także filozoficznych i teologicznych refleksji, wykorzystując szeroką wiedzę klasycznych poetów (Lukrecjusza, Wergiliusza, Owidiusza), pisarzy chrześcijańskich (Laktancjusza, Ambrozja z Mediolanu, Augustyna z Hippony, Prudencjusza) i zwłaszcza poetów parafrazujących (Juvencusa, Cypriana z Kartaginy). Folklorysta Alexander Krappe twierdzi, że w opisie odkrycia ognia na początku drugiej księgi wydaje się, że poeta wprowadza perski mit. Adam i Ewa rzucają kamieniami w węża, który powraca, by ich kusić, a jeden z kamieni, gdy się odbija, wytwarza iskrę, która zapala las. W pierwszej księdze poeta parafrazuje opis stworzenia z Księgi Rodzaju, kulminujący w stworzeniu mężczyzny i kobiety, którzy żyją szczęśliwie w Raju, opisanym w bogatych szczegółach. Taka błogość kończy się wraz z grzechem pierwszych rodziców i ich konsekwentnym wygnaniem z ziemskiego Raju. Z grzechem jako powodem, dla którego ludzkość traci zdolność do kontemplacji świata, rozpoczyna się nowa era dla ludzkości. Druga księga rozpoczyna się szeroką poetycką dygresją na temat kondycji pierwszych rodziców po wygnaniu z Raju. Wrogi świat natury sprawia, że opłakują oni hojność utraconego Edenu. Goła konieczność leży u podstaw ludzkiego społeczeństwa i postępu, co staje się oczywiste wraz z odkryciem metali i rolnictwa. Parafraza w inny sposób akcentuje ignorancję i wzrost ludzkiej wiedzy, determinowany potrzebą odzyskania utraconych sposobów myślenia. Poeta udowadnia, że rozumie historyczne warunki, które charakteryzują narodziny cywilizacji, a także pierwotne prawa ewolucji społecznej, i czyniąc to, pozycjonuje się jako chrześcijański odpowiednik Lukrecjusza. Jednak wraz z wiedzą pojawia się wątpliwość - ojciec błędu - i przesąd. Dlatego poeta intonuje wzrost gatunku ludzkiego, jego zepsucie, które zaczyna się od bratobójstwa Kaina, i jego karę w postaci potopu. Opis tej kosmicznej katastrofy, którą tylko Noe przeżywa w swojej arce, ma nawet alegoryczne znaczenie. Jako figura chrztu, potop zapowiada odkupienie. Trzecia księga opowiada o rozproszeniu synów Noego. Kiedy próbują zdobyć niebo Wieżą Babel, Wszechmogący, który wygłasza długą mowę w tonie karzącym, rozprasza ludzkość i utrudnia harmonię opartą na wspólnym języku. Ze względu na ich pobożność, tylko Abraham i jego brat Lot zostają wybrani, a lądują w Betlejem i Sychem. W walce z drapieżnymi wrogami Abraham jest czczony jako epicki bohater i stoicki mędrzec, ale Lot zostaje pojmany; Abraham go uwalnia i otrzymuje obietnicę potomstwa tak licznego jak gwiazdy. Kiedy osiąga wiek stu lat, obietnica zostaje spełniona. Po luce w tradycji tekstowej poemat kończy się straszliwym sądem Bożym nad Sodomą i Gomorą. Oprócz wielkiej siły poetyckiej, wyrażonej w najwyższym stopniu w karzących aktach Boga, które są usprawiedliwione przez lex talionis i ogłaszane w wielkich dyskursach, włączenie elementów filozoficznych do biblijnej narratio wyróżnia poemat. Najlepszymi przykładami tego są stworzenie, powstanie kultury ludzkiej, opis Raju i przedstawienie Abrahama.

CLAUSULA i CURSUS: Zakończenie zdania utworzone z długich i krótkich sylab, akcentowanych lub atonalnych o regularnej kadencji. W muzyce cadenza. Wyznaczało harmonijną płynność zdania, które naturalnie układało się w małe jednostki, stychoi, tj. krótkie wersy. Nadanie zdaniu muzycznego przepływu było ćwiczeniem nauczonym w szkołach retorycznych: compositio verborum. Wykonywano je po inventio i dispositio, dodając całkowicie osobistą nutę. Cyceron był wielkim mistrzem sztuki compositio, ale jego zasady nie były powszechnie akceptowane. Z reguły rytm nadawano poprzez uporządkowany układ długich i krótkich sylab (klauzule ilościowe) oraz poprzez naprzemienność sylab akcentowanych i nieakcentowanych (klauzule akcentowe). Terminy "proza metryczna" dla prozy charakteryzującej się ilością i "proza rytmiczna" dla prozy charakteryzującej się akcentem są niejasne i powodują zamieszanie. Aby odróżnić rytm oparty na ilości, powszechnie używano terminów numerus i cursus - ten ostatni był bliski sercom średniowiecznych nauczycieli ars dictandi - terminów, które wskazywały na rytm oparty na akcencie i ilości lub na akcencie, gdy ilość była zmniejszona. Były to dźwięczne kadencje na końcach zdań. Ale termin numerus wyrażał bardzo złożoną koncepcję: numerus orationis, rytm oracji; numerus poeticus, rytm poezji; numerus cantus, rytm pieśni. Cyceron używał terminu cursus, aby wskazać rytmiczne wznoszenie się i opadanie mowy: cursus orationis ; cursus verborum . Kwintylian i Aulus Gelliusz używają go w tym samym znaczeniu. Mówiąc bardziej subtelnie, rytm uzyskiwano poprzez odpowiednie ułożenie słów, w którym długie i krótkie sylaby dawały poczucie rozsądnej naprzemienności mocnego i słabego tempa. Dla autorów chrześcijańskich rytm był ważniejszy niż melos, zarówno w podwójnej formie gry długich, krótkich i akcentów, jak i w kadencjach samych akcentów. Z dwóch elementów, melos i rytmu, ten ostatni pozostał głównym, ponieważ miał trwalszy efekt. Rytm był głównym, aktywnym elementem, życiem i ruchem compositio verborum, podczas gdy melos był elementem pasywnym, bezwładną, oporną materią. Melos był słodyczą poezji i prozy, która kołysała ludzką duszą, yucagwgi,a. Melos zmieniał się w zależności od stanu umysłu, który miał być wywołany i zależał od modulacji głosu. Kwintylian powiedział (1,10,25), że podnoszenie i obniżanie głosu służyło do oczarowywania umysłów słuchaczy. Augustyn chciał napisać sześć ksiąg o melosie, ale okoliczności mu na to nie pozwoliły, pozbawiając nas ważnego zasobu. Podobnie jak w De doctrina christiana i De musica, jego badanie skupiłoby się na autorach, którzy go poprzedzali, i na świętych tekstach. Jeśli chodzi o akcent, wyróżniającymi się klauzulami są cursus planus, cursus tardus, cursus velox i cursus trispondaicus - cursus, które pochodzą z ilościowych klauzul. W kadencji akcentów powinniśmy pamiętać, aby liczyć od ostatniej sylaby, która ilościowo jest zawsze anceps, krótka lub długa. Cursus planus (akcentowany na drugiej i piątej sylabie: ígne torrére) pochodzi z kretyckiego trochęicznego; cursus tardus (trzecia i szósta sylaba: indulgénte vindémia) z kretyckiego podwójnego lub kretyckiego tribrachicznego; cursus velox (druga i siódma sylaba: pérdere magistrátus) od ditrochii poprzedzonej kretyckim (kretykowy został później zastąpiony proparoksytonem [wyrazem akcentowanym na przedostatniej sylabie]); cursus trispondaicus (druga i szósta sylaba: ésse videátur) pochodzi z pierwszego peonu i trocheju. Najlepszym współczesnym studium na temat clausulae i cursus jest to autorstwa F. Di Capua . Oprócz rytmu clausulae musimy ocenić inne wzorce starożytnej retoryki, lepiej znane jako figury dźwięku. W przeciwnym razie ryzykujemy pominięciem formalnych wartości starożytnej prozy chrześcijańskiej, a nawet jej treści.

CLEMENTINES (pseudo): Pseudo-Clementines istnieją w dwóch wersjach, greckich Homilies i łacińskich Recognitiones, które odnoszą się do wspólnego źródła, zwykle nazywanego Grundschrift (G). Jedno z wyjaśnień, sięgające J. Hilgenfelda (1848), jest takie, że Recognitiones i Homilies są niezależnymi dziełami różnych autorów o różnych celach, oba odchodzące od źródła, którym jest dzieło jednego autora (G), przy czym Recognitiones wydają się być bliższe oryginałowi. Inni widzą G jako żydowskie dzieło chrześcijańskie, napisane w Syrii w III w. i złożone z różnych źródeł: (1) opis rozpoznania; (2) kazania misyjne Piotra, a raczej Kerygmata Petrou; (3) opisy spotkań Piotra z Szymonem; (4) dialogi Piotra z Apionem; (5) historia ludu Bożego od Abrahama do najwcześniejszych dni kościoła, dzieło antypawłowego chrześcijanina żydowskiego z ok. 200 r., ale utożsamiane z Wniebowstąpieniem Jakuba, znane Epifaniuszowi. To ostatnie dzieło, z 2. połowy II w., próbuje dostrzec prawdziwą ścieżkę między dwiema fałszywymi. G, dzieło sekciarskiego chrześcijanina żydowskiego, zostałoby napisane w Celesyrii w połowie III w. Jego pierwsze opracowanie, Homilie, odpowiadałoby wczesnemu IV w., przed Niceą. Recognitiones, bardziej autonomiczne od G, mogłoby być dziełem katolika (interpolowanego w jego doktrynarii przez Eunomiana) z Celesyrii lub Palestyny, ok. 350. Doktryna prawdziwego proroka jest jądrem tzw. Kazań Piotra przeciwko Szymonowi Magowi. Doktryna ta jest już wspomniana w Liście Piotra do Jakuba z Jerozolimy. Kazania zostały wysłane do Jakuba przez Klemensa, który towarzyszył Piotrowi w jego podróżach i został wyświęcony na biskupa Rzymu przez samego apostoła, który był bliski śmierci. Wraz z listem Piotra, List Klemensa do Jakuba stanowi wstęp do Homilii, który wyjaśnia, w jaki sposób Pismo Święte musi być używane do jego właściwej interpretacji - jedynego celu doktryny prawdziwego proroka. Bóg daje Adamowi Ducha Chrystusa, który był w ten sposób w istocie identyczny z Chrystusem, prawdziwym prorokiem. Od początku świata ludzkość otrzymuje nieustanne proroctwo, które objawia się w różnych formach i pod innymi imionami oprócz Adama i Chrystusa, w tym, przede wszystkim, Mojżesza . Ale fałszywe proroctwo zawsze pojawia się przed prawdziwym. Ta doktryna jest antyheretycką konstrukcją autora mającą na celu obalenie marcjonizmu dominującego w Syrii. Autor G oferuje pewne wyjaśnienia, aby pogodzić pozorne sprzeczności w Piśmie Świętym dotyczące istnienia przeciwieństw w stworzeniu, o czym świadczą zarówno prawdziwe, jak i fałszywe proroctwa. Spełnienie fałszywej doktryny jest przewidziane i przewidziane przez Boga, ale ludzie muszą rozpoznać właściwą drogę w oparciu o prawidłowe użycie Pisma Świętego, aby odróżnić prawdziwą doktrynę od fałszywej i postępować zgodnie z właściwą interpretacją . Te dwa listy są wstępem najbardziej odpowiednim do G jako traktatu antymarcjonickiego. G prawdopodobnie nazywano Periodoi Petrou. Ten sam tytuł nadaje Epifaniusz , który błędnie uważa go za dzieło ebionickie. Dlatego wydaje się mało prawdopodobne, aby dzieło zatytułowane Kerygma Petrou, identyfikowane jako źródło G (Periodoi Petrou), miało autonomiczne istnienie. Jego autor jest przedstawicielem tego centrum syryjskiego chrześcijaństwa, charakteryzującego się nie tyle godną uwagi mieszanką tradycji żydowskich i doktryny chrześcijańskiej, ile ciągłym konfliktem z marcjonitami i innymi grupami gnostyckimi w kwestiach kosmologicznych i filozoficznych . Nie jest też anomalią to, że autor obficie korzystał z Bardesanesa z Edessy Dialog o losie lub Księga praw krajów, z których oferuje obszerne cytowanie - Euzebiusz znał Bardesanesa jako autora antymarcjonickich dialogów . Autor musiał napisać swoją antymarcjonistyczną księgę pomiędzy 220 r. (Bardesanes zmarł w 222 r.) a 253 r. (śmierć Orygenesa), w okresie, w którym marcjonizm stanowił realne zagrożenie dla rodzącego się syryjskiego ortodoksyjnego kultu. Tożsamość Adama i Chrystusa, stworzenie jako złożone z przeciwieństw (G przypisuje zło połączeniu czterech elementów w substancji) oraz doktryny fałszywych proroctw i fałszywe teksty biblijne były używane jako amunicja w tej bitwie, w której centralną kwestią była interpretacja biblijna . W Recognitiones, Klemens, pochodzący z wybitnej rodziny rzymskiej, zostaje rozdzielony z rodzicami i braćmi. Jako młodzieniec interesuje się kwestiami religijnymi i uważa, że nauki filozofów są niewystarczające. Dowiedziawszy się o objawieniu Syna Bożego w Judei, udaje się tam i mieszka z Piotrem, który go naucza i zabiera na swoje misje jako współpracownika. Piotr pracuje jako misjonarz, kaznodzieja i apologeta; szczególnie ważny jest jego sprzeciw wobec Szymona Maga. Na koniec cała rodzina Klemensa zostaje ponownie zjednoczona. Te rozpoznania i inne cechy stawiają Clementine w tej samej klasie co świeckie romanse tamtych czasów. Ale ich cel, przynajmniej w oryginalnym źródle, wydaje się być apologetyczny, tj. przekazywanie doktryny chrześcijańskiej w sposób systematyczny. To odróżnia je od apokryficznych czynów apostołów, które są zasadniczo opowieściami przygodowymi. Powszechna teoria głosi, że Clementines wracają do podstawowego źródła, a niektórzy twierdzą, że to z kolei opiera się na dwóch innych dziełach: Kerygmata Petr. i Praxeis Petr., z których pierwsze jest wyraźnie ebionickie i antypauliczne . Strecker i Schoeps opierają swoją teologię i historię żydowskiego chrześcijaństwa na analizie źródeł Clementines, zrekonstruowanych przez Waitza. Rius-Camps zakłada, że oryginał składał się z kilku "Podróży Piotra" (Periodoi Petr.), które przypisuje uczniowi Bardesanesa. Następnie następuje podstawowa linia Rehma, który uważa, że podstawowe dzieło zajmowało się podróżami i rozpoznaniami Klemensa, a jego autor skomponował je wzdłuż racjonalistycznych linii apologetów, między Bardesanesem a Orygenesem. Jego duchowy nastrój jest rzeczywiście racjonalizmem czasów apologetów. Sprawiedliwość na ziemi jest gwarancją ostatecznego sądu. Wymagane jest rozsądne życie. Wiara odgrywa jedynie podrzędną rolę. Śmierć Jezusa ma niewielkie znaczenie z religijnego punktu widzenia. Bardziej interesujący jest prawdziwy prorok, gwarantowany przez spełnienie jego przepowiedni. Według Irmschera podstawowe dzieło (Syria, 1. połowa III w.), które nie mogło być szeroko rozpowszechnione, zostało najpierw przerobione przez kaznodzieję, który miał zarówno etyczne, jak i metafizyczne zainteresowania. Jego doktryna "syzygies" (pary przeciwieństw w historii, prowadzące do istnienia Boga) jest przyczyną opozycji między Piotrem a Szymonem Magiem. Jego krytyczny stosunek do ST jest oczywisty. Tylko Homilie naprawdę ujmują motyw Piotra/Szymona w dualistycznej strukturze: reguła syzygii, zgodnie z którą działanie Piotra zawsze następuje po działaniu Szymona, tak jak światło następuje po ciemności. Z drugiej strony, Rozpoznania proponują doktrynę podobieństwa (Côté 263). Szymon stara się przedstawić swojego rywala Piotra jako to, kim sam jest: magika. Używając ars dialectica, Piotr broni się jako filozof. Jest to racjonalizacja antagonistycznej relacji między magią a cudem, między dobrem a złem . Piotr, czołowy uczeń, i Szymon, czołowy heretyk, ścierają się i prowadzą swój argument, tak jak filozofowie epoki cesarskiej, wokół oskarżenia o magię Obie postacie proponują dwa przeciwstawne typy relacji z kulturą grecką: Szymon Samarytanin jest zhellenizowanym barbarzyńcą ; Piotr Żyd jest barbarzyńcą, który opiera się hellenizacji; odrzuca roszczenia mitu, magii i filozofii; dokonuje cudów, wzywając jednego Boga; i broni tezy o prawdzie prorockiej. Roszczenia filozofii są odrzucane, aby zachować jej metody, podczas gdy metody magii są odrzucane, aby naśladować jej skuteczność . Korpus Clementine stanowi jeden z najbardziej wiarygodnych dokumentów do rekonstrukcji historii relacji między hellenizmem a chrześcijaństwem żydowskim i do badania przypadków pośredniej hellenizacji, takich jak ten, który przedstawia użycie przez Clementine form literackich i tematów zaczerpniętych z romansu i filozofii . W Klemensie z Rozpoznań rozwija się proces edukacji pod przewodnictwem Piotra, od niewyszkolonego katechumena do zaawansowanego ucznia i apostoła, który jako następca Piotra w urzędzie apostolskim nie zaprzecza pogańskiej przeszłości i edukacji, ale podobnie jak jego brat wykorzystuje ją do celów chrześcijańskich. Rozpoznania zatem nie tylko pozostają w tradycji starożytnego romansu edukacyjnego, ale są również bliższe postulowanemu Grundschrift niż Homilie. Idea ewolucji jest obecna w Homiliach tylko szczątkowo: Klemens z Homelist nie otrzymał wykształcenia od Piotra; niemniej jednak, chociaż brakuje kazań i doktrynalnie budujących dyskusji, we wczesnej młodości zetknął się z żydowskim chrześcijaństwem, do tego stopnia, że wynikająca z tego edukacja i jego nawrócenie pozostają fundamentalnymi założeniamii mogą przyjąć przewodnią rolę, po spotkaniu z Piotrem, w jego sporze z Apionem. Idea rozwoju jest zatem obecna tylko na początku, ale znika całkowicie pod koniec opowieści (Vielberg 193). Mamy tu dwa dzieła dwóch autorów wersji romansu skomponowanej przez jednego autora. Potwierdza to tezę J. Hilgenfelda (1848), który dał pierwszeństwo Rozpoznaniom. Posiadamy dwie niezależne wersje, każda z innymi celami . Clem. Hom. pozostałoby zapomniane, gdyby nie zostały zawłaszczone przez Ebionici, którzy dokonali interpolacji i dodali 1 Clem., Ep. Pet. i Diamartyria, sprawiając, że całe dzieło wykłada tajną tradycję, Piotrową i antypawłową. To heretyckie zafałszowanie homilii mogło sprowokować kompozycję Clem. Recog. (które zakłada zarówno podstawowe dzieło, jak i homilie). Autor stara się na wszelkie sposoby uwolnić ich od wszystkiego, co jest sprzeczne z dogmatem Wielkiego Kościoła, pozostawiając nienaruszoną wybitną pozycję Piotra i Jakuba, pochodzenia ebionickiego. Jego teologia jest teologią chrześcijan żydowskich, prawdopodobnie z Syrii, gdzie rozwinęła się literatura pseudo-klementyńska; jest to zilustrowane w jego koncepcji chrztu, który nie ma zgładzić grzechu Adama, ale stłumić ogień pożądliwości. Osoba zrodzona z cielesnego pożądania rodzi się z zepsucia, dlatego konieczne jest drugie narodzenie, odrodzenie . Data powstania wydaje się wcześniejsza niż Const. Apost. (Syria, ok. 360-380). W trzecim etapie heretyckich interpolacji zwolennicy neo-ariańskiego Eunomiusza zrobili miejsce w Recognitiones dla swojej idei Trójcy . W Wielkim Kościele dzieło to zaczęto uważać za podejrzane i ostatecznie zniknęło. Na Zachodzie zostało zachowane w tłumaczeniu Rufina, który starał się uwolnić je od wszelkich dodatków; ale późniejszy tłumacz wypełnił luki Rufina na podstawie greckiego dokumentu. Zarówno Hom., jak i Recogniz. zostały szybko przetłumaczone na syryjski. Przetrwały również dwa greckie kompendia (streszczenia dyskusji doktrynalnych, które ulepszają narrację). Istnieje również arabskie kompendium i kilka fragmentów klementyńskich w języku etiopskim.

CHRZEŚCIJANIN - CHRZEŚCIJAŃSTWO: "Chrześcijanin" to imię nadane po raz pierwszy naśladowcom Chrystusa w syryjskiej Antiochii (Dzieje Apostolskie 11:26; por. 26:28; 1 Piotra 4:16): oznacza każdego, kto wyznaje doktrynę głoszoną przez Jezusa Chrystusa. Jako przymiotnik opisuje wszystko, co ma jakikolwiek związek z osobą i dziełem Jezusa Chrystusa oraz obrzędami, symbolami i instytucjami z nich wynikającymi. Chociaż powód przyjęcia imienia w Antiochii pozostaje niejasny, a jego znaczenie niepewne, dwa fakty wydają się oczywiste: naśladowcy Jezusa z Nazaretu wydawali się pogańskim oczom jako grupa odrębna od Żydów, a imię "Chrystus" zostało podniesione w powszechnej opinii do rangi imienia pospolitego, wymazując jego pierwotne znaczenie jako tytułu. Jednak w ustach Antiocheńczyków prawdopodobnie nie brzmiało ono zbyt pozytywnie. W Rzymie jego znaczenie było z pewnością pejoratywne (Tacyt, Roczniki XV, 44; Swetoniusz, Klaudiusz 25). Podczas gdy w kanonicznych i niektórych pismach subapostolskich chrześcijanie są nazywani "świętymi, wybranymi, wiernymi", w Dziejach Męczenników deklarowanie się jako chrześcijanin było wyznaniem wiary, a nazwa ta stała się powszechna. Ponieważ z nazwy "chrześcijanin" apologeci wyciągali pozytywne wykłady związku między filologicznym znaczeniem słowa "dobry, dobroczynny" a swoim stylem życia, marcjonicka gnoza nie ociągała się z zaproponowaniem tendencyjnej interpretacji: "chrześcijanie" byli wyznawcami "dobrego" Boga (tj. marcjonitami), w przeciwieństwie do prawosławnych, którzy w Syrii byli nazywani Nazarejczykami, wyznawcami żydowskiego mesjanizmu związanego z tym z Nazaretu.

CHRZEŚCIJAŃSTWO I KULTURA KLASYCZNA

1. Orędzie chrześcijańskie, najpierw propagowane w środowisku kulturowym Palestyny - ledwie otwartym na kulturę grecko-rzymską - wkrótce nawiązało kontakt z tą kulturą za pośrednictwem Żydów z diaspory, którzy utrzymywali kontakty z Palestyną, oraz poprzez podróże ewangelistów do Azji Mniejszej, Grecji i Rzymu. Niektórzy z najbardziej znanych misjonarzy pochodzili z regionów zhellenizowanych, zwłaszcza Paweł z Tarsu. Jego listy zawierają okazjonalne cytaty pogańskich poetów i oceny ich postaw religijnych i moralnych i przemówienia . Nie będziemy tutaj podejmować próby zbadania możliwych wpływów myśli greckiej na Pawła i innych pisarzy Nowego Testamentu, takich jak Jakub i Jan. 2. Najwcześniejsza, inspirowana Biblią literatura chrześcijańska (tzw. Ojcowie Apostolscy; apokryfy Nowego Testamentu; kompozycje o charakterze kościelnym, homiletycznym lub poetyckim) zawiera jedynie rzadkie, słabe ślady lub odniesienia do kultury klasycznej. 3. Ta kultura jest jednak silnie obecna, w różnym stopniu i z różnymi ocenami, u greckich apologetów z II w. Kazanie Piotra, podczas gdy gani Greków za ich ignorancję Boga, kładzie nacisk na koncepcje znane stoicyzmowi i platonizmowi. Arystydes (piszący za panowania Hadriana, 117-138, lub Antonina, 138-161), dokonując przeglądu wierzeń religijnych barbarzyńców, Greków, Żydów i chrześcijan, ma zaufanie do mocy rozumu i osiągnięć filozofii i, potępiając jej błędy religijne i nieporządek moralny, docenia grecką kulturę jako całość. Filozof i męczennik Justyn, piszący w połowie II w., cytuje poetów i filozofów (głównie Platona), którzy wywarli na niego głęboki wpływ i wychwala filozofię, której koncepcja jest głęboko religijna. Widzi obecność Słowa w formie "nasienia" u najlepszych przedchrześcijańskich, a nawet współczesnych filozofów, co wyjaśnia (wraz z ich "pożyczkami" z Biblii) ich zgodność z przesłaniem chrześcijańskim. Uczeń Justyna Tacjan często odnosi się do kultury klasycznej, całkowicie ją potępiając we wszystkich jej przejawach, jednocześnie w pełni wykorzystując stylistyczne zasoby zapewniane przez tradycyjne szkolnictwo. Atenagoras, pisząc ok. 177 r., cytuje licznych pogańskich pisarzy (głównie, jak się wydaje, z drugiej ręki) i pokazuje ich wpływ tu i ówdzie. Uznając ograniczenia religijnych idei poetów i filozofów, widzi w nich "pewną zgodność [sympatheia] z boską inspiracją", co wyjaśnia ich znaczne osiągnięcia w dziedzinie prawdy i ich bliskość do myśli chrześcijańskiej. Teofil, biskup Antiochii (ok. 180 r.), często cytuje pogańskich autorów w swoich trzech księgach Ad Autolycum, odrzucając z pogardą wszystkie aspekty ich kultury. List do Diogneta, mimo negatywnego osądu pogańskiej filozofii, proponuje stosunki chrześcijańsko-pogańskie na płaszczyźnie pokojowego współistnienia, w którym chrześcijanie akceptują społeczną rzeczywistość, której byli częścią i którą zostali powołani, aby zakwasić zaczynem ewangelii. 4. Wraz z Klemensem z Aleksandrii (ok. 150-ok. 230) chrześcijaństwo poczyniło decydujący krok w swoich relacjach z kulturą klasyczną. Klemens znał ją dogłębnie i był w stanie zaangażować się w nią z pionierskim zapałem, umiarkowaniem, otwartością na wartości ludzkie i zdolnościami literackimi, oddając współczesną kulturę, przede wszystkim filozofię, na służbę chrześcijańskiemu słowu w swoim Protreptykusie, Paedagogusie i Stromatach. Dzieło Orygenesa (ok. 185-ok. 254) rozciąga się na znacznie szersze pola niż te, które tutaj rozważamy. Jego stosunek do kultury pogańskiej, o której miał głęboką wiedzę, jest szczególnie widoczny w apologetycznym Contra Celsum i w bardziej teologicznym De principiis (tj. "o podstawowych prawdach wiary"), gdzie próbuje opracować dane objawione za pomocą filozofii, nie bez pewnego ryzyka dla ortodoksji. 5. Liczba i ranga Ojców IV w., złotego wieku patrystyki, zmusza nas do skupienia się na kilku wybitnych postaciach. Bazyli z Cezarei (ok. 330-379) podejmuje ten temat w swoim Przemówieniu do młodych o drodze czerpania korzyści z literatury pogańskiej, gdzie, czerpiąc z Platona i Plutarcha, wskazuje elementy tej literatury, które mogą służyć edukacji młodych. Jego przyjaciel Grzegorz z Nazjanzu (ok. 329-390), który przez długi czas studiował kulturę klasyczną, zwłaszcza w Atenach, wykazuje uznanie dla kultury klasycznej, szczególnie w uważnej trosce o formę literacką w swoich 45 mowach oraz w poezji i listach. Młodszy brat Bazylego, Grzegorz z Nyssy (ok. 332-394), uważa, że dyscypliny, które stanowiły dziedzictwo kulturowe jego czasów, mają funkcję propedeutyczną dla zrozumienia słowa chrześcijańskiego, czerpiąc zwłaszcza z filozofii w swoich próbach spekulacji na temat danych objawionych. 6. W świecie łacińskim, gdzie relacje z kulturą klasyczną dojrzewały wolniej, znajdujemy postawy podobne do tych spotykanych w greckim chrześcijaństwie, pomimo różnic w środowisku i osobowościach poszczególnych osób. W mentalności Latynów, bardziej wyczulonych na konkretne problemy (w tym instytucjonalne aspekty chrześcijaństwa) i na wydarzenia historyczne, postawy wobec kultury klasycznej były głęboko ukształtowane przez trzy wieki prześladowań i sprzeciwu ze strony społeczeństwa pogańskiego. Widzimy to u Tertuliana, który wykazuje nieprzejednaną wrogość wobec każdego aspektu kultury pogańskiej, szczególnie w odniesieniu do skutków życia społecznego. Obawiając się, że postawa pojednawcza może być postrzegana jako aprobata bałwochwalczego kultu, który przenikał każdy aspekt życia pogańskiego, on (w przeciwieństwie do Listu do Diogneta) opowiadał się za izolacją chrześcijan, która stawała się coraz trudniejsza w miarę wzrostu ich liczby. W dziedzinie doktrynalnej jego De testimonio animae głosiło bezużyteczność prób podejmowanych przez większość wcześniejszych apologetów, aby pokazać współbrzmienie między naturalną teologią chrześcijaństwa a doktrynami pogańskich poetów i filozofów, twierdząc, że otwartość na chrześcijaństwo była czymś spontanicznym, wrodzonym dla duszy, niesprowadzonym na manowce przez uprzedzenia. Nie przeszkodziło mu to w wykorzystaniu, z całą jego oryginalnością i wigorem, wszystkich środków wyrazu nauczanych w szkołach, wspólnego dziedzictwa współczesnej kultury. W Minucius Felix treści wiary chrześcijańskiej pojawiają się tylko w kilku aluzjach, podczas gdy w swojej teodycei i etyce naturalnej szeroko wykorzystuje elementy filozoficzne, zaczerpnięte zwłaszcza od Cycerona i Seneki. Są to również jego preferowane modele, nie bez wpływu archaizmu, który był wówczas w modzie w formie literackiej. Tę samą zgodność z formalną tradycją widzimy u Cypriana, retora, który nawrócony na chrześcijaństwo i mianowany biskupem Kartaginy (248-258), był całkowicie pochłonięty potrzebami swojej posługi pasterskiej i niezainteresowany problemami kulturowymi. Arnobiusz z Sikki (zm. ok. 327) przyjął inną postawę: w siedmiu księgach swojego Adversus nationes, bogatego w informacje z dobrych źródeł na temat pogańskich wierzeń i kultu (zwłaszcza w Afryce), przywiązuje znaczną wagę do nurtów filozoficznych, zwłaszca platonizmu, kwestionując ich wartość, ponieważ rozum nie jest w stanie dotrzeć do prawdy. On również ukształtował swój styl literacki na tradycjach szkół, z obfitym, stanowczym stylem niepozbawionym wigoru i oryginalności. Laktancjusz żył w epoce (ok. 250-320), w której chrześcijaństwo, już wówczas szeroko rozpowszechnione nawet w kręgach intelektualnych, musiało mierzyć się z kulturą pogańską. W swoich Divinae institutions starał się systematycznie bronić swojej religii, stale stosując racjonalne dociekania, w polemice z filozofią. Nazywano go "chrześcijańskim Cyceronem" ze względu na jego doskonały styl, wzorowany na najlepszych autorach i kultywowany w silnym przekonaniu, że w ten sposób pomaga sprawie chrześcijańskiej. Między jego śmiercią a śmiercią Leona Wielkiego (461) literatura chrześcijańska osiągnęła swój największy blask zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Wyróżniała się między innymi bardziej pogodną otwartością chrześcijańskiej świadomości na wartości kultury klasycznej, która, nawet pośród pozostałości tradycyjnej nieufności, zaczęła odróżniać się od religijnej treści pogaństwa. Powinniśmy pamiętać, że na Wschodzie i na Zachodzie młodzi chrześcijanie i poganie byli formowani w tym samym środowisku kulturowym, ponieważ nie było szkół prowadzonych przez chrześcijan ani dla chrześcijan (poza katechumenatem, który miał ściśle religijny charakter). W tym miejscu możemy jedynie rzucić okiem na ruch kulturowy, który rozszerzał się i pogłębiał, wraz z pojawieniem się osobistości o ogromnym znaczeniu dla świata chrześcijańskiego. Poezja nie wahała się - z Mariuszem Wiktorynusem (urodzonym ok. 300), Hilarym z Poitiers (ok. 315-368), Ambrożym (ok. 340-397), Prudencjuszem (urodzonym 348), Paulinem z Noli (ok. 359-431) - przyjąć za swój model język, obrazy i metrum tradycji klasycznej, wykorzystane do wyrażenia nowej koncepcji życia. Kultura klasyczna pozostawiła widoczne ślady u Ambrożego, w pewnych żyłach filozofii neoplatońskiej, a przede wszystkim w jego wysiłku, by nasycić duchem chrześcijańskim jego prezentację moralności, która w dużym stopniu zawdzięczała nakazom starożytnej mądrości, zintegrowanej i podniesionej do rangi nauki Biblii. Jerome (ok. 347-420), poświęcając całą swoją pracę jako pisarz służbie sprawie chrześcijańskiej, pokazuje piętno kultury, którą głęboko przyswoił, a następnie świadomie się od niej odrzucił, w swoich odniesieniach do klasyków, a zwłaszcza w swoim opanowaniu formy literackiej. Spekulatywne opracowanie objawionych danych osiągnęło swój szczyt u Augustyna (354-430), który znalazł pożywienie w studiowaniu problemów filozoficznych, które wcześniej pomogły mu w trudnej podróży ku wierze chrześcijańskiej. Historia świata pogańskiego, przede wszystkim rzymskiego, dostarczyła mu tematów do medytacji, w świetle wiary, w Państwie Bożym. Nie zapominając o sztuce słowa, w której został tak dobrze wyszkolony i której nauczał, rozpoznał znaczenie tej dyscypliny dla kogoś, kto głosi przesłanie chrześcijańskie, chociaż nagiął swój styl do wymagań swojej myśli. Jeszcze później fascynacja kulturą klasyczną dała o sobie znać u pisarzy bardziej zainteresowanych opracowaniem formalnym, zwłaszcza poetów. Trzech autorów zasługuje na wzmiankę za ich świadomą działalność w tej dziedzinie. Boecjusz (ok. 480-524) był najwybitniejszym kontynuatorem tradycji klasycznej kultywowanej w duchu chrześcijańskim, w tłumaczeniach, komentarzach i oryginalnych dziełach różnego rodzaju. Klasyczna erudycja i studiowanie Biblii i tradycji chrześcijańskiej angażowały działalność Kasjodora (ok. 485-ok. 580). Izydor z Sewilli (ok. 560-636) jest uważany za tego, który zaznaczył koniec epoki patrystycznej i otworzył nową kartę historii kultury. Wytrwale zbierał i porządkował elementy świeckie i religijne, przyczyniając się w dużej mierze do przekazania potomności dziedzictwa kultury starożytnej w jej różnych wyrazach. 7. Nawet pobieżne badanie relacji między kulturą klasyczną a chrześcijaństwem powinno uwzględniać aspekty inne niż literackie, chociaż jest to oczywiście najważniejsze i lepiej znane. Na przykład dziedzina zachowań, w której Klemens Aleksandryjski wykazuje znaczne zainteresowanie Paedagogusem, a zwłaszcza dziedzina życia moralnego, która szczególnie dotyczyła pasterzy dusz: w V w. Salwian z Marsylii przeciwstawił szerzące się zepsucie obyczajów wśród "rzymskich" chrześcijan cnotom praktykowanym przez barbarzyńców. A figuralną sztukę chrześcijan można by z pożytkiem zbadać, aby zbadać wpływ tradycji klasycznej na nią. Te tematy wymagałyby rozwinięcia wykraczającego poza zakres tego artykułu, ale wydaje się stosowne, aby tutaj przedstawić ogólny pogląd na temat, wskazując jego podstawowe linie i dotykając niektórych ważniejszych problemów (patrz ostateczna biblia). Dokumenty greckich i łacińskich patrystów wiernie odzwierciedlają etapy, przez które przechodziła refleksja nad przesłaniem chrześcijańskim w tym okresie, nie tylko w jego wewnętrznym wyjaśnieniu i artykulacji, ale także w jego relacji ze społeczeństwem, w którym chrześcijanie żyli i działali, w różnych proporcjach liczbowych w różnych czasach i miejscach. Im bardziej chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się poza Palestynę, tym mniej jego koncepcja i prezentacja mogły nie być pod wpływem kontaktów ze światem grecko-rzymskim, wykorzystując wszelkie kategorie kulturowe, które wydawały się kompatybilne. Początkowo świat pogański był obecny dla wykształconych chrześcijan jako religijnie odmienna i przeciwstawna rzeczywistość, chociaż jak dotąd nie zajęli świadomego stanowiska w porównywaniu jego idei i życia z własnymi ideami i programem życia. Forma literacka kontynuowała gatunki i styl Biblii, nie bez sporadycznych wpływów hellenizmu. Świat grecko-rzymski, do którego należała zdecydowana większość ludzi, którzy pozostawili ślad w kulturze pierwszych wieków, obdarował młodą religię dziedzictwem myśli i formy literackiej gromadzonym przez wieki, humus, w którym nowa cywilizacja miała wzrastać. Wraz z apologetami, którzy generalnie pochodzili z pogańskiej klasy intelektualnej, chrześcijaństwo skonfrontowało się z kulturą rzymską i helleńską nie tylko jako z wiarą i praktyką moralną, ale także jako z wizją świata, która próbowała opracować dane objawienia w sposób racjonalny. Wymagało to koniecznie stanowiska polemicznego, ale takiego, które przybierało bardzo różne postawy u różnych pisarzy, od nieubłaganego odrzucenia każdego aspektu kultury pogańskiej po próby rozpoznania, ocalenia, oczyszczenia i rozwinięcia wartości, których była nosicielem. Proces ten miał trwać, korzystając z głębszej wiedzy o kulturze klasycznej, zwłaszcza filozofii, i udoskonalenia metody u pisarzy III, IV i V wieku. Podczas gdy kontynuowali polemikę z filozofią i retoryką świata pogańskiego, z których chętnie czerpali, przedstawiali się jako kontynuatorzy tradycji literackiej, którą zamierzali wykorzystać jako nośnik nowego słowa; a doświadczenie zdobyte przez niektórych, w długiej znajomości klasyków i cierpliwych ćwiczeniach scholastycznych, pozwoliło im pojawić się jako spadkobiercy dziedzictwa kulturowego, które uważali, należycie oczyszczone, za wciąż ważne i istotne. W ostatnim okresie niektórzy łacińscy pisarze byli szczególnie zaangażowani w zbieranie i przekazywanie elementów kultury klasycznej, nie bez porównywania ich z wartościami chrześcijańskimi. 8. Osądy różnią się co do interpretacji relacji między kulturą klasyczną a wczesnym chrześcijaństwem. Dla niektórych uczonych, od momentu, gdy przesłanie chrześcijańskie zostało przyjęte przez ludzi wykształconych w filozofii greckiej, zaczęło ono przechodzić proces hellenizacji, który wyciągał jego najgłębsze znaczenie i ostatecznie je zniekształcał, jak to miało miejsce u Klemensa Aleksandryjskiego i Orygenesa. Inni sprowadzają ten wpływ do czynników zasadniczo zewnętrznych, utrzymując, że pod tożsamością terminów i motywów formalnych kryje się zasadniczo inna myśl; lub że w każdym razie wysiłek przedstawienia pojęć chrześcijańskich według kategorii filozoficznych - dla celów apologetycznych i poprzez naturalną potrzebę naukowej systematyzacji - pozostawił nienaruszoną świadomość oryginalności treści chrześcijańskiej. Podczas gdy wydaje się, że musimy odrzucić tezę radykalnej hellenizacji chrześcijaństwa, musimy wziąć pod uwagę nie tylko jego wyraźne deklaracje, ale także całe jego nastawienie, nie zawsze udając doskonale sprawdzalną spójność. Nawet wśród tych, którzy zdecydowanie zaprzeczali jakiejkolwiek wartości pogańskiej myśli, niektórzy byli niezaprzeczalnie pod jej wpływem, np. Tacjan ze względu na cały swój system metafizyczny, Jan Chryzostom ze względu na motywy stoicko-cyniczne obecne w jego koncepcji życia moralnego. Byli szczególnie oświeceni Ojcowie, którzy dbali o oddzielenie tych elementów dziedzictwa przedchrześcijańskiego (lub nawet współczesnego), które uważali za akceptowalne, od tych, które zdecydowanie odrzucali; pomyślmy np. o Justynie, Bazylim, Ambrożym i Augustynie. Następnie był aspekt formalny, którego, po najwcześniejszych wyrażeniach literatury chrześcijańskiej, można powiedzieć, że żaden pisarz nie uniknął; stopień wpływu mierzono wykształceniem, możliwościami i zapałem każdego, ale modele były takie same dla wszystkich. Na koniec nie powinniśmy zapominać o tym zbiorze wartości wspólnych dla każdej formy prawdziwego humanizmu, jakkolwiek niedoskonałego, co do którego nie było trudno osiągnąć porozumienia; chrześcijaństwo, przyjmując te wartości, pracowało nad ich oczyszczeniem i rozwojem.

CHRZEŚCIJANIE i ŻYDZI

I. Proces separacji - II. Kontrowersje między Żydami i Chrześcijanami - III. Ustawodawstwo cesarskie i Judaizm - IV. Okres bizantyjski i Judaizm. I. Proces separacji. Chrześcijaństwo, które narodziło się w środowisku żydowskim, nie mogło tam pozostać na zawsze. Chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, wierni prawu i praktykom, wkrótce znaleźli się w dwuznacznej sytuacji: ich sumienie zabraniało im zaprzeczać wierze w Jezusa Chrystusa, podczas gdy przywódcy religijni narodu potępiali tę wiarę i klasyfikowali naśladowców Jezusa jako minim. (W judaizmie ortodoksyjnym minim to naśladowcy jakiegokolwiek ruchu sekciarskiego, winni poważnych uchybień wobec prawa moralnego lub rytualnego lub zdrajcy nadziei Izraela). Chrześcijanie jerozolimscy nie brali udziału w wojnie żydowskiej; według Euzebiusza z Cezarei wcześniej opuścili miasto, aby osiedlić się w rejonie Perei zwanym Pella. Niektórzy z nich osiedlili się tam na stałe; ale jakie było przyjęcie tych, którzy powrócili do Świętego Miasta po tych wydarzeniach? Faktem jest, że ok. 90 r. patriarcha Gamaliel II zapisał Nazarejczyków jako pierwszych wśród minim, w modlitwie 18 próśb . Stąd zostali oni nawet wykluczeni z publicznej modlitwy odmawianej w imieniu całego zgromadzenia, chociaż początkowo mogli brać udział prywatnie i w ciszy. Wiele tekstów talmudycznych (trudnych do ustalenia) potwierdza obecność żydowskich chrześcijan wyrzuconych z urzędów synagogalnych lub zaklasyfikowanych jako poshe Israel (buntowniczy Żydzi). Druga wojna żydowska (132-135) z pewnością pogłębiła rozłam, który powstał między judaizmem a żydowskim chrześcijaństwem. Po triumfie kościoła sytuacja żydowskich chrześcijan stała się jeszcze bardziej niepewna: odrzuceni przez swoich etnicznych braci, byli uważani za heretyków przez członków wielkiego kościoła (Simon 233-239), z których większość składała się z elementów nawróconych z pogaństwa, a których zerwanie z żydowską ortodoksją było całkowite od końca I w. Władze żydowskie ze swojej strony zorganizowały ogromną walkę, głównie w całej swojej diasporze, aby zwalczać tego dynamicznego i przedsiębiorczego rywala, który przedstawiał się jako prawdziwy dziedzic obietnic Izraela. Żydowski prozelityzm starał się zneutralizować skutki misji chrześcijańskiej . Silni w swoim uprzywilejowanym statusie prawnym, Żydzi zaprosili również chrześcijan, aby uciekli przed naciskami, ponownie dołączając do synagogi (Passio Pionii, 13), ale nie wydaje się, aby posunęli się tak daleko, aby prowokować lub sprzyjać prześladowaniom chrześcijan przez władze rzymskie .

II. Kontrowersje między Żydami a Chrześcijanami. Od II do IV w. kontrowersje te były prowadzone na poziomie teologicznym i biblijnym. Bogactwo literatury świadczy o ich intensywności. Składają się na nie różne gatunki literackie: traktaty, homilie, zbiory świadectw, debaty itp. Większa część tych pism łączy apologetyczną i oktrynalną ekspozycję religii chrześcijańskiej z krytyką judaizmu. Jednakże chronologicznie można zauważyć pewną ewolucję: gatunek obronny przeważa do III w.; autorzy III i IV w. piszą więcej, aby udowodnić wyższość wiary chrześcijańskiej; wreszcie pojawiają się dzieła zawierające inwektywy przeciwko nieredukowalnej zatwardziałości Żydów. Z okresu przednicejskiego należy wymienić przede wszystkim List Barnaby; Arystona z Pelli, Dialog między Jazonem a Papiskusem o Chrystusie; Miltiadesa, Przeciwko Żydom; Apolinary z Hierapolis, Przeciwko Żydom; Justin Męczennik, Dialog z Tryfonem Żydem; Hipolit (?), Demonstracja przeciwko Żydom. Do złotych wieków patrystyki należą Euzebiusz z Cezarei, Dowód Ewangelii ; Euzebiusz z Emesy, Przeciwko Żydom ; Diodor z Tarsu, Przeciwko Żydom (zaginione; Quasten 2, 3);Epifaniusz z Salaminy, Panarion ; Jan Chryzostom, Osiem przemówień Przeciwko Żydom ; Severian z Gabali, Przeciwko Żydom na brązowym wężu ; Teodoret z Cyrus, Przeciwko Żydom ; Nestoriusz, Homilia Przeciwko Żydom ; Bazyli z Seleucji, Przeciwko Żydom ; ps.-Euzebiusz z Aleksandrii, O nowiach i szabatach i o niesłuchaniu głosów ptaków ; ps.-Grzegorz z Nyssy, Testimonia adversus Iudaeos ; ps.-Jan Chryzostom, Przeciwko Żydom, Poganom i Heretykom ; i niektóre homilie Afraatesa .Nie trzeba dodawać, że dzieła Ojców są pełne antyżydowskich polemik. Nie wolno nam jednak mylić, jak to się zbyt często robi, argumentów teologicznych mających na celu wykazanie błędu judaizmu i prawdy chrześcijaństwa z właściwym antysemityzmem i "ćwiczeniem w pogardzie dla Żydów" (Szymon 488-495). Wśród tematów, które podsycały tę kontrowersję, głównym była Chrystologia, istotny element dialogu żydowsko-chrześcijańskiego. Judaizm rabiniczny wyznawał ścisły monoteizm, podczas gdy teologia chrześcijańska, od czasów apostolskich, potwierdzała i wyznawała boskie synostwo Jezusa. Sprzeciw dwóch wiar w tym punkcie jest decydujący i byłoby bezcelowe próbować go minimalizować. Drugim tematem debaty między żydowskimi uczonymi a chrześcijanami było zbawienie, które dla Żydów leżało w konieczności prawa i przestrzegania. Od czasów apostolskich chrześcijanie wyznawali, że śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa uwolniły ludzkość od grzechu i zapoczątkowały nowy porządek religijny; to roszczenie było nie do pogodzenia z ortodoksyjnym judaizmem, który skrupulatnie czcił Torę. Spory dotyczące prawdziwego Izraela nie były mniej zacięte. Podczas gdy pierwsze pokolenie chrześcijan widziało, jak nowy lud Boży narodził się poprzez agregację pogan do Żydów, apologeci uważali to coraz bardziej za substytucję, która ostatecznie wyparłaby jeden na rzecz drugiego (Justin, Dial. 123,7). Pisarze wielkiego kościoła wyrażali coraz mocniej, że jego członkowie byli prawdziwym Izraelem, który otrzymał dziedzictwo starego judaizmu, teraz odrzuconego z powodu niewierności jego członków i z powodu śmierci Sprawiedliwego.

III. Ustawodawstwo cesarskie i judaizm. Oderwane od pogaństwa, imperium ściśle związało kościół ze sobą i oddało władzę państwową na służbę ortodoksji. Rosnąca cesarska przychylność wobec katolicyzmu miała swój odpowiednik w stopniowej zmianie statusu judaizmu. Od oficjalnej neutralności państwo szybko przeszło do środków dyskryminacyjnych: ograniczania żydowskiego prozelityzmu, ochrony Żydów nawróconych na chrześcijaństwo , zakazu małżeństw mieszanych (między chrześcijanami i Żydami), wykluczenia Żydów z niektórych urzędów publicznych, ograniczeń spowodowanych przez jurysdykcję patriarchalną itp. Zjawisko to gwałtownie wzrosło w V w. Kontrole i ograniczenia ze strony władzy cywilnej mnożyły się, zachęcając w ten sposób do nadużyć i przemocy wobec osób Żydów i dóbr ich społeczności .

IV. Okres bizantyjski i judaizm. Okres bizantyjski zawiera liczne pisma przeciwko Żydom. Dwa wydarzenia historyczne w szczególności zwróciły na nich uwagę Greków. W wojnach perskich, po których nastąpił natychmiastowy podbój arabski, Żydzi pojawili się jako grupa etniczna, co dało poważne powody do podejrzeń o ich lojalność wobec imperium: stąd przymusowe nawrócenia Żydów na chrześcijaństwo, przeciwko którym zareagował zwłaszcza Grzegorz Wielki. Następnie nastąpiła polemika z ikonoklazmem, która znalazła serdeczne poparcie wśród Żydów. Należy wspomnieć ps.-Gregencjusza, Spór z Herbanusem Żydem (CPG III, 7009; Bardenhewer 5,25; Beck 386 i 407); ps.-Leoncjusza z Bizancjum, Księgę o herezjach, Akcja II ; Leoncjusz z Neapolu, Pięć rozpraw przeciw Żydom ; Anastazy Synajczyk, który pisał przeciwko Żydom, ale Spór z Żydami nie jest jego dziełem ; Hieronim z Jerozolimy, Dialog o Świętej Trójcy między Żydem a chrześcijaninem ; Jan Damasceński, Odpowiedź Żydom; Teodor Abu Qurra, Spór z Żydem ; i Nicefor II, patriarcha Konstantynopola, który napisał księgę skierowaną przeciwko Żydom, prawdopodobnie zaginioną . Do tego okresu należą również niektóre dzieła anonimowe i pseudonimowe. Pytanie ps.-Atanazego do księcia Antiocha , Dialog Atanazego i Zacheusza , Dialog Tymoteusza i Akwili (rozgrywające się w Aleksandrii w czasach patriarchy Cyryla), Doktryna nowo ochrzczonego Jakuba (rozgrywające się w Kartaginie: Żyd Jakub, przymusowo ochrzczony w czasach Herakliusza, przyjmuje chrześcijaństwo wewnętrznie po długich i wyczerpujących rozmowach z innymi prawdziwie nawróconymi Żydami), Trofea Damaszku (skomponowane pod koniec VII w. w rządzonym przez Arabów Damaszku), Dialog Żydów Papiskusa i Filona z mnichem (dialog ten wykorzystał ps.-Anastazjusz Synajski). W kolejnych wiekach bizantyjskich najbardziej reprezentatywne dzieła polemiczne antyżydowskie pochodzą od Arethasa, biskupa Cezarei (IX/X w.; dialeksa znajduje się w Arethae scripta minora); Nicetasa Stetatusa (XI w.); Szymona Euchaity (XI-XII w.); Teofilakt Bułgar (XI-XII w.); Nektariusz z Casole (XII-XIII w.); Teofan III z Nicei (XIV w.). Istnieje wiele innych niepublikowanych tekstów (również z epoki patrystycznej), więc nie jest możliwe podsumowanie całej tej literatury. Jednak poruszane tematy są zawsze takie same: wykazać Żydom, poprzez cytaty ze Starego Testamentu, że Jezus jest Mesjaszem przepowiedzianym przez Pismo i prawdziwym Synem Bożym, ale bez niszczenia przez to stwierdzenie żydowskiego monoteizmu; że cała ekonomia Chrystusa (w tym jego druga paruzja) jest zgodna z proroctwami; że w konsekwencji żydowski kult dobiegł końca, a kościół jest prawdziwym ludem Bożym i dziedzicem mesjańskich obietnic. Oczywiście nie wszystkie cytowane dzieła obejmują wszystkie te punkty: homilie w szczególności rozwijają tylko kilka tematów. Najbardziej kompletne opracowania znajdują się w dialogach, które były najbardziej kultywowaną formą literacką, ale których postacie mają na ogół niewielkie znaczenie. Dialog dość często kończy się nawróceniem Żyda, który prosi o chrzest i dalszy wgląd w prawdę chrześcijańską. Cytowanych tekstów biblijnych jest wiele, a niektóre z nich powtarzają się często: powiązania między nimi czasami prowadzą nas do postulowania zbiorów świadectw lub zależności jednego dzieła od drugiego. Ponadto niezliczone fragmenty biblijne, zawsze cytowane obszernie, mają duże znaczenie dla historii tekstu LXX lub NT; ich interpretacja wnosi swój wkład do historii egzegezy.

CHRYSTOLIGIA: Mesjaszostwo Jezusa zostało natychmiast zrozumiane przez nowo narodzony kościół jako wykraczające poza wymiar Mesjasza przepowiedzianego przez tradycję żydowską (namaszczonego [Pana], Cristo,j, Chrystusa) w tym sensie, że chociaż w swoim prawdziwym człowieczeństwie mógł cierpieć i umrzeć, został również objawiony w tej transcendencji, przez którą był uważany za uczestnika tej samej rzeczywistości - jako Syn Boży, sam Bóg (Paweł, Jan, Hebrajczycy) - przez którą świat został nie tylko odkupiony, ale i stworzony. Z tego przekonania wynikły dwa pytania: jeśli Chrystus jest Bogiem, w jaki sposób jego boskość jest pogodzona z boskością Boga Ojca, biorąc pod uwagę tradycyjny monoteizm odziedziczony po judaizmie? I w jaki sposób boski i ludzki wymiar są pogodzone w jego osobie? Pytania te zostały zignorowane tylko przez pewne grupy radykalnych chrześcijańskich Żydów, którzy w świetle tradycyjnego mesjanizmu uważali Chrystusa za zwykłego człowieka obdarzonego szczególnymi boskimi charyzmatami, prawdziwego proroka (ps.-Clementine). Nazywani ebionitami, byli już uważani za heretyków w II w. Inne kręgi, silnie pod wpływem chrześcijaństwa żydowskiego, próbowały wyrazić transcendencję Chrystusa, przedstawiając go (i Ducha Świętego) w formie anielskiej, czasami z tradycyjnymi cechami archaniołów Michała i Gabriela. Należy jednak zauważyć, że "w rzeczywistości słowo anioł ma zasadniczo konkretną wartość i oznacza istotę nadprzyrodzoną, która się objawia. Jednak natura tej istoty nadprzyrodzonej nie jest określana przez samo słowo, ale przez kontekst. Termin [anioł] reprezentuje semicką formę określenia Chrystusa i Ducha Świętego jako substancji duchowych, "osób" . W tych kontekstach, w których z reguły Chrystus nie był definiowany jako Syn Boży w ścisłym tego słowa znaczeniu, był on w rzeczywistości, chociaż ściśle związany z transcendencją Ojca, uczyniony istotą boską niższej rangi. W kręgach, w których wpływy żydowskie mieszały się z hellenizmem, transcendencję Chrystusa można było przedstawić poprzez koncepcję ducha (pneuma), rozumianego nie tylko w (stoickim) sensie boskiego substratu lub substancji, w której uczestniczyli Ojciec, Syn i Duch Święty, ale także jako osobiste imię Chrystusa qua deus, czasami identyfikowane z Duchem Świętym (Hermas). Wreszcie w innych tekstach Chrystus jest uważany za prawdziwego Syna Bożego tout court, a imię Logos jest mu sporadycznie przypisywane (ps.-Barnabas, Ignacy). Pod koniec I w. i w pierwszych dekadach II w. wszystkie te tematy pojawiają się, raczej naszkicowane niż systematycznie rozwijane, a czasami nieco niespójnie wymieszane (Hermas). Gnostyczna refleksja rozwinęła badania w tym punkcie: za mitologicznymi pułapkami i tendencją do mnożenia boskich bytów (eonów) w odniesieniu do ich funkcji (tak że walentynianie podzielili funkcje Chrystusa na pięć eonów: Nous, Logos, Człowiek, Chrystus, Zbawiciel), możemy dostrzec w najbardziej schrystianizowanych formach gnozy (walentynianie, bazylideanie) koncepcję Logosu, Chrystusa preegzystującego, emanującego z Ojca, a zatem niższego od Niego, twórcy wszelkiego późniejszego rozwoju i historii świata boskiego i ludzkiego. Dualistyczna mentalność gnostyków zaprzeczała jakiejkolwiek możliwości zbawienia świata materialnego, a zatem i ciała ludzkiego. W konsekwencji, na podstawie przekonania, że Chrystus przyjął tylko to, co odkupił, gnostycy zaprzeczali, że przyjął rzeczywiste ciało w wcieleniu: niektórzy uważali jego ciało za zwykły wygląd; inni dopuszczali, by miało ono większą substancję (walentynianin "ekonomiczny Chrystus"), ale wykluczali jakąkolwiek rzeczywistą materialność (doketyzm). Definicja Chrystusa qua deus jako Logosu Boga, tak dobrze wykorzystywana przez gnostyków, została podchwycona przez różnych teologów katolickich działających między 160 a końcem II w. I jeśli Ireneusz, pisząc przeciwko gnostykom, dobrowolnie powstrzymał się od "lekkomyślnych" spekulacji na temat bóstwa, Justyn, Tacjan, Teofil i Atenagoras nie odczuwali takiego ograniczenia i unikając mitologizujących ekscesów gnostyków, podobnie jak oni odczuwali wpływ średniego platonizmu tamtych czasów, który stawiał pomniejsze bóstwo (czasem kilka) jako pośrednika między najwyższym i transcendentnym Bogiem a światem. Pojmowali boskiego Logosa (który jest również Mądrością i obrazem Boga - chociaż, podobnie jak gnostycy, Ireneusz, a czasami Teofil utożsamiali Mądrość z Duchem Świętym) jako ab aeterno, bezosobowo immanentnego w Bogu i zrodzonego przez Niego ante tempus, aby zapewnić stworzenie i rządzenie światem. Jako pochodzący od Ojca, jest Synem Bożym i samym Bogiem, chociaż niższym od Ojca, i jest od niego osobiście odrębny (chociaż termin persona nie był jeszcze używany w sensie technicznym), ale nie jest od niego oddzielny . Podsumowuje w sobie całą relację między Bogiem a światem: stworzył go, rządzi nim opatrznościowo, odkupuje go i ostatecznie go osądzi. Jego odkupieńcze działanie nie ogranicza się do wcielenia, ale rozwija się stopniowo i progresywnie poprzez ekonomię ST, od samego momentu grzechu Adama (Ireneusz). W tym sensie Justyn, Ireneusz i inni wymienieni powyżej uważają Logos za podmiot teofanii ST, objawień Boga patriarchom i Mojżeszowi w ludzkiej, anielskiej lub innej formie, a ta koncepcja pozostawała dominująca aż do połowy IV w. Teofanie Logosu kulminują we wcieleniu, które Logos-teologowie pojmują w całkowicie realny sposób, w polemice z gnostycznym doketyzmem. Dzielą z gnostykami koncepcję, że Chrystus, stając się wcielonym, przyjął wszystko, co zbawił; a ponieważ zbawił ciało człowieka, jak również jego ducha i duszę, musiał przyjąć prawdziwe ciało, jak również ludzkiego ducha i duszę (Ireneusz, Tertulian, Orygenes). Ci teologowie przedstawiają odkupieńczą funkcję wcielenia w różnych aspektach, nie wykluczających się wzajemnie, ale często uzupełniających się: Chrystus nauczał; ofiarował siebie jako wzór do naśladowania; poprzez dostępność swojej przyjętej ludzkiej formy stopniowo przyzwyczaił ludzi do nawiązania kontaktu z jego bóstwem; stał się człowiekiem, aby człowiek mógł stać się Bogiem (Ireneusz). Jak Adam zjednoczył - to znaczy ponownie zjednoczył w sobie całą ludzkość w grzechu - tak Chrystus ponownie zjednoczył, zjednoczył wszystko w sobie w odkupieniu ("fizyczna" teoria odkupienia). Konkretnym aktem odkupienia była śmierć Chrystusa, ofiara odkupująca grzechy wszystkich ludzi, często postrzegana jako okup zapłacony diabłu, który trzymał ludzkość w niewoli z powodu grzechu. Nawet wśród katolików (Orygenes) znajdujemy sporadyczne echa gnostycznego przedstawiania śmierci Chrystusa jako podstępu spłatanego diabłu: Logos ukrył swoją boskość w ludzkim wyglądzie, aby diabeł, nie znając jego prawdziwej natury, mógł go zabić i przez śmierć zostać pozbawiony władzy, jaką sprawował nad ludzkością. Logos-chrystologia rozwijała się nadal pod koniec II i w pierwszej połowie III w. (Hipolit, Tertulian, Klemens Aleksandryjski, Orygenes), w polemice z monarchistami. Ci ostatni oskarżyli swoich oponentów o wprowadzenie autentycznego diteizmu wywodzącego się z greckiej filozofii i starali się chronić monoteistyczną koncepcję Boga, traktując Chrystusa albo jako zwykłego człowieka, choć obdarzonego wyjątkowymi boskimi darami, przyjętego za Syna Bożego po zmartwychwstaniu (adopcjoniści), albo jako sposób manifestacji i działania Ojca, który w aspekcie Syna wcielił się i cierpiał na krzyżu (patripasjanie, sabelianie). W sporze z tymi przeciwnikami, Hipolit, Tertulian, a później (połowa III w.) Nowacjan badali terminy Logos-Chrystologii, jasno dając do zrozumienia, że rozróżnienie między Ojcem i Synem nie narusza boskiej jedności, pojmowanej przez Tertuliana jako pojedyncza boska substancja, w której uczestniczyli Ojciec, Syn, a także Duch Święty. Rozróżnienie w ramach jedności zostało uwypuklone przez użycie terminu pros?pon (Hipolit), persona po łacinie (Tertulian, Nowacjan), przypisywaną Ojcu i Synowi, a przez Tertuliana Duchowi Świętemu. To podejście chrystologiczne zostało rozwinięte dalej przez Orygenesa. Przeciwko monarchistom, dodatkowo podkreślił rozróżnienie między Logosem a Ojcem, które uwypuklił, używając terminu hypostasis (= "indywidualna samoistna rzeczywistość"); unikał przedstawiania jedności jako pochodzącej z boskiej substancji, w której uczestniczyły boskie hipostazy, ponieważ widział niebezpieczeństwo pojmowania boskiego zrodzenia jako podziału boskiego substratu na dwie części i wolał mówić o dynamicznej jedności Ojca i Syna, jedności chcenia i działania; przedstawiał ojcowskie zrodzenie Logosu jako wieczne i ciągłe zrodzenie, przez które, od wieczności, Syn nieustannie otrzymuje boskie życie od Ojca. Przedstawiając działalność nauczania Logosu-Chrystusa, Orygenes podjął i rozwinął tradycyjne tematy śmierci Jezusa jako zadośćuczynienia i okupu, podkreślając jednocześnie w zupełnie nowy sposób obecność Logosu w sercu każdej osoby, szczególnie każdego chrześcijanina; w tym sensie postrzegał Logos jako nieustannie dostosowujący się do ciągle zmieniających się warunków duchowych każdej osoby, aby zawsze móc oddziaływać na nią w najbardziej skuteczny sposób, przekonując i nigdy nie zmuszając jej do wolności, wykorzystując swoje domniemane człowieczeństwo do przygotowania ludzi do zbliżenia się do jego boskości. Aby wydobyć tę zmienną relację i, bardziej ogólnie, różne sposoby, w jakie Chrystus działa na świecie, Orygenes potrafił wykorzystać wiele imion biblijnych tradycyjnie mu przypisywanych: Logos, Mądrość, Obraz, Sprawiedliwość, Życie, Światło, Pasterz, Droga, Drzwi itp. Logos-teologowie, choć energicznie potwierdzali, wbrew gnostykom, integralność natury ludzkiej przyjętej przez Chrystusa, mniej interesowali się badaniem sposobu, w jaki boskość i człowieczeństwo były w Nim zjednoczone: Tertulian mówił o dwóch substancjach zjednoczonych, ale nie pomieszanych w osobie Chrystusa, tak że każda substancja zachowuje swoje własne właściwości, a Chrystus działa zarówno jako człowiek, jak i jako Bóg . Orygenes, który platońsko uważał ludzkie dusze, w tym duszę Chrystusa, za istniejące przed ich ciałami, z którymi były zjednoczone w momencie ich stworzenia, pojął tak ścisły związek, w Chrystusie, boskiego Logosu i przyjął człowieczeństwo (najpierw duszę, potem ciało), że sformułował zasadę communicatio idiomatum: na mocy związku cechy boskości mogą być orzekane o człowieku, a cechy człowieczeństwa mogą być orzekane o Bogu: "W istocie mówimy, że Syn Boży umarł na mocy tej natury, która mogła zakosztować śmierci" . Konflikt między monarchistami a teologami Logosu trwał na Wschodzie w drugiej połowie III i na początku IV w.; dominowali ci ostatni, ale wymagania polemiczne czasami prowadziły ich do podkreślania niższości Logosu wobec Ojca (Dionizy z Aleksandrii), nawet bardziej niż czynili to Justyn, Tertulian i Orygenes. Przy okazji ważnego epizodu w tym konflikcie, złożenia z urzędu adopcyjnego Pawła z Samosaty z Antiochii (268), dostrzegamy najwcześniejszy wgląd, wśród głównie orygeneskich przeciwników Pawła, w koncepcję chrystologiczną znaną jako Logos/sarx ("ciało"), zgodnie z którą Logos wcielił się w ludzkie ciało bez duszy, a funkcje duszy przejął sam Logos. Pochodzenie tej koncepcji chrystologicznej jest przesłonięte brakiem dowodów: biorąc pod uwagę szybką reakcję kręgów aleksandryjskich przeciwko doktrynie orygenesa o preegzystencji dusz (a więc także Chrystusa) przed ciałami, możliwe, że posunięto się tak daleko, że zaprzeczono nawet obecności duszy w Chrystusie. W każdym razie nie ma wątpliwości, że korzenie tej doktryny tkwiły w niedocenianiu znaczenia człowieczeństwa Chrystusa w porównaniu z jego boskością, co było stałym elementem chrystologii aleksandryjskiej (= orygeńskiej). W rzeczywistości chrystologia Logos/sarx rozprzestrzeniła się na obszarach zdominowanych przez wpływy aleksandryjskie (Egipt, Palestyna, część Azji Mniejszej), podczas gdy w Syrii i gdzie indziej wpadła w konflikt z chrystologią pochodzenia azjatyckiego, która przypisywała wielkie znaczenie ludzkiemu składnikowi Chrystusa (Ireneusz); na Zachodzie pozostała nieznana. W polemice z monarchianizmem i pewnymi materialistycznymi wnioskami chrystologii azjatyckiej, Ariusz (ok. 320) podkreślił podporządkowaną tradycję teologii Logos do tego stopnia, że uczynił Logos Bogiem wyraźnie niższym od Ojca, obcym wobec jego natury i stworzonym przez niego dla dobra późniejszego stworzenia świata. Aby podtrzymać tę doktrynę, Ariusz powołał się również na wyniki chrystologii Logos/sarx; w istocie, brak duszy ludzkiej w Chrystusie pozwolił mu przypisać tout court Logosowi ludzkie namiętności, które ewangelie poświadczają w Chrystusie - udrękę, strach itp. - i dlatego też uznać jego boską naturę za niższą od natury Ojca, jedynego najwyższego Boga. Spośród jego przeciwników tylko Eustachy z Antiochii, dziedzic azjatyckiej chrystologii, skrytykował jego model Logos/sarx, potwierdzając obecność duszy ludzkiej w Chrystusie: w rzeczywistości ci antyarianie, którzy uformowali się w Aleksandrii (Aleksander, Atanazy) podzielali chrystologiczne podejście Ariusza, nawet jeśli tylko w sposób dorozumiany. Atanazy nigdy formalnie nie zaprzeczył obecności duszy ludzkiej w Chrystusie, ale nie mógł przypisać jej żadnej funkcji i przypisał wszystkie ludzkie cechy Chrystusa wyłącznie ciału, sarx. Kontrowersyjna dyskusja ariańska stopniowo odeszła od swojego pierwotnego wymiaru chrystologicznego do szerszego trynitarnego, tak że jej wynik (jedna boska substancja wyrażona w trzech hipostazach o równej wybitności i godności) nie dotyczy nas tutaj bezpośrednio. Wystarczy powiedzieć, że aby zakwestionować ariańskie stwierdzenia o podatności boskiej natury Logosu na cierpienie, ich przeciwnicy mieli tendencję do wyraźnego rozróżniania w czynach Chrystusa tego, co należało do słabości jego człowieczeństwa, a tego, co wynikało z mocy Logosu. Zwłaszcza na obszarze, na który wpłynęła Antiochia, gdzie tradycyjnie potwierdzano integralność człowieka przyjętego przez Logos, szczególnie podkreślano rozróżnienie, antyariańskie w funkcji, między boskimi i ludzkimi składnikami Chrystusa (Diodor z Tarsu), z ryzykiem rozróżnienia w nim dwóch podmiotów, człowieka i Logosu, a zatem dwóch Chrystusów . To niebezpieczeństwo zostało zauważone szczególnie przez Apolinary z Laodycei (ostatnie dekady IV w.), który zdał sobie sprawę z jego implikacji dla soteriologii: poprzez zbyt wyraźne rozróżnienie między człowiekiem Jezusem a Logosem, wykluczamy tego ostatniego ze śmierci na krzyżu, tj. z najwyższego aktu odkupienia, podczas gdy Atanazy utrzymywał wbrew arianom, że tylko Bóg może odkupić ludzkość od grzechu Adama. Aby wyeliminować ryzyko inherentne w tej dzielącej chrystologii, Apolinary powrócił i rozwinął typ chrystologii Logos/sarx: Logos, przyjmując człowieczeństwo bez duszy (lub, ściślej, bez nous, rozumowej zdolności duszy) i używając go jako bezwładnego instrumentu (organonu), osiągnął jedną naturę w zjednoczeniu, tj. jedną zasadę chcenia i działania: natura wcielonego Boga-Logosu jest jedna. W ten sposób boski Logos był ściśle zjednoczony z ludzkim ciałem w jego męce i śmierci, choć sam w sobie niezdolny do cierpienia i śmierci. Apolinary głosił jedność Chrystusa ze szkodą dla jego przyjętego człowieczeństwa, a krytyka jego przeciwników (Epifaniusza, Diodora, Grzegorza z Nazjanzu, Grzegorza z Nyssy) skupiała się na tym punkcie. Sprzeciwiali się, opierając się na aksjomacie "Chrystus przyjął wszystko, co odkupił", że aby odkupić całą osobę, ciało i duszę, od grzechu, Chrystus musiał przyjąć człowieczeństwo kompletne w duszy i ciele; a jednej naturze, którą Apolinary wyprowadził ze zjednoczenia, sprzeciwiali się rozróżnieniu dwóch natur, zjednoczonych, ale nie pomieszanych. W obszarze wpływów Antiochene, pod koniec IV w., Teodor z Mopsuestii w szczególności starał się zbadać tę kwestię, wyraźnie rozróżniając dwie natury Chrystusa w opozycji do Apolinarego, ale starając się sformułować ich jedność bardziej precyzyjnie niż czyniono to wcześniej w jego otoczeniu. Mówił o dwóch całych i kompletnych naturach, które były zjednoczone bez pomieszania w pojedynczym pros?pon, czyli osobie. (Aby ocenić tę formułę, musimy pamiętać, że greckie pros?pon nigdy nie straciło swojego pierwotnego znaczenia "formy, wyglądu zewnętrznego"). W rzeczywistości Teodor, pomimo tej jednoczącej formuły, nadal zbyt wyraźnie rozróżniał między boskimi i ludzkimi działaniami w Chrystusie, w efekcie orzekając w nim dwa podmioty, odpowiadające dwóm naturom. Doktryna Apolinarego została potępiona w Konstantynopolu w 381 r., a potępienie to zmusiło aleksandryjskich teologów do odrzucenia chrystologicznego modelu Logos/sarx. Ale z dzieł Cyryla Aleksandryjskiego poprzedzających kryzys nestoriański (428) możemy wywnioskować, że to oderwanie było bardziej pozorne niż rzeczywiste: Cyryl mówi o całym człowieczeństwie Chrystusa, ale nadal, w postorygeńskiej tradycji aleksandryjskiej, podporządkowuje je Logosowi, tak że jest ono nadal tylko biernym narzędziem, poprzez które ten ostatni działa w świecie. Kryzys apolinarystyczny wzbudził jedynie marginalne zainteresowanie na Zachodzie, gdzie formuła chrystologiczna, która zakładała dwie kompletne natury Chrystusa zjednoczone, ale nie pomieszane w jednej osobie, używana wcześniej przez Tertuliana, została narzucona bez większych trudności (patrz epizod Leporiusa i Augustyna). Kiedy antiocheński ksiądz Nestoriusz został wybrany na biskupa Konstantynopola (428), antiocheńska i aleksandryjska chrystologie od kilku dziesięcioleci konfrontowały się ze sobą z bardzo odległych pozycji: jedna nadawała znaczenie i autonomię ludzkiej naturze Chrystusa do tego stopnia, że de facto orzekała w nim dwa podmioty, narażając jego jedność; druga zapewniała jego jedność, czyniąc Logos jedynym podmiotem, czego rezultatem było zredukowanie człowieczeństwa do biernego narzędzia Logosu. Nestoriusz kontynuował formułę Teodora orzekając pojedynczy pros?pon w Chrystusie, ale w rzeczywistości uważał dwie natury za tak odrębne, że nie dopuszczały communicatio idiomatum potwierdzonego przez Orygenesa: stąd jego niechęć do tytułu Matki Boga (Theotokos), tradycyjnie nadawanego Maryi, i preferencja dla tytułu Matki Chrystusa (Christotokos). Cyryl uważał zjednoczenie natur w Chrystusie według prosōpon za zbyt słabe i zewnętrzne, i zastąpił je zjednoczeniem według hypostasis, znacznie silniejszym terminem wskazującym na jedność podmiotu; mówił o jedności natury w Chrystusie i przyjął formułę "jednej natury wcielonego Logosu", twierdząc, że możemy mówić o dwóch naturach w Chrystusie tylko przed zjednoczeniem, tj. tylko w teorii, ponieważ zjednoczenie wytworzyło jedną naturę, odpowiadającą jednej hypostasis, tj. jednemu podmiotowi i centrum woli i działania. W tej pojedynczej naturze wynikającej ze zjednoczenia Cyryl zachował właściwości boskości i człowieczeństwa bardzo odrębne, ale to nie wystarczyło, aby jego formuły były akceptowalne dla Antiochenes, którzy uważali je za apolinarystyczne w tonie. W rzeczywistości pakt o unii z 433 r., który pojednał Cyryla z Antiochenami po potępieniu Nestoriusza w Efezie w 431 r., był tylko kompromisem, któremu Cyryl poddał się tylko ze względów politycznych, poświęcając najbardziej charakterystyczne punkty swojej doktryny: formuła potwierdzała unię w Chrystusie dwóch natur, bez ich pomieszania, w jednym pros?pon i definiowała Maryję jako Matkę Boga. Wznowienie przez Eutychesa (448) formuł monofizyckich (pojedyncza natura Chrystusa wynikająca z unii) ponownie otworzyło wrogość, która tym razem była świadkiem aktywnej interwencji Zachodu, w osobie Leona Wielkiego, aby wesprzeć antiocheńskich dyophysites: Tomus ad Flavianum papieża było podstawą formuły Chalcedonu (451), która potwierdzała dwie natury w Chrystusie, zjednoczone, ale nie pomieszane, całe i kompletne, tak że Chrystus jest homoousios z Ojcem według swojej boskości i homoousios z istotami ludzkimi według swojego człowieczeństwa. Zjednoczenie dwóch natur zachodzi w jednym prosōpon i jednej hypostasis. Formuła spełniała wymagania antiocheńskie, aby chronić integralność dwóch natur w unii i Cyryla, aby uwypuklić jedność podmiotu wynikającą ze zjednoczenia poprzez użycie hypostasis, a nie tylko pros?pon. Jako taka została przyjęta na Zachodzie i przez Antiochenes, ale odrzucona przez monofizytów, którzy uważali, że stwierdzenie dwóch natur w Chrystusie po zjednoczeniu było nestoriańskie. Postęp konfliktu doprowadził do sformułowania doktryny monofizyckiej w różnych formach, z których wiele skutecznie poświęciło integralność ludzkiej natury Chrystusa w zjednoczeniu. Najważniejszy (Sewer z Antiochii) odzyskał radykalne aspekty doktryny Cyryla, potwierdzając, że w Chrystusie jedna natura wynikła ze zjednoczenia i że tylko w teorii można mówić o dwóch naturach przed zjednoczeniem; ale w tej jednej naturze charakterystyczne właściwości boskości i człowieczeństwa nadal istniały bez pomieszania, tak że Chrystus jest homoousios zarówno z Ojcem, jak i z istotami ludzkimi. Ta doktryna, zasadniczo ortodoksyjna, choć odrzucająca dwie natury wynikające ze zjednoczenia (werbalny monofizytyzm), lepiej niż formuła chalcedońska uwypukliła obecność jednego podmiotu w Chrystusie, a zatem udział Logosu w Jego męce i śmierci, bez faktycznego cierpienia i umierania w boskiej istocie. W każdym razie dystans między tymi dwiema formułami nie był duży, a jeśli spór nie został rozwiązany, to dlatego, że był już zbyt skomplikowany przez czynniki polityczne, kulturowe i narodowe. W pierwszych dekadach VI w., za Justyniana i częściowo z jego inicjatywy, katolicy opracowali wariant doktryny chalcedońskiej (neochalcedonianizm), który starał się spotkać z onofizytyzmem w połowie drogi, nie tylko z powodów politycznych, ale także ze świadomości potrzeby uwypuklenia jedności Chrystusa jeszcze bardziej niż uczyniła to zrównoważona symetria formuły chalcedońskiej. Tak więc do tej formuły wstawiono wyrażenie unus de Trinitate passus est, rozpowszechniane przez mnichów scytyjskich na początku VI w. Choć interpretowane w sensie chalcedońskim (Syn cierpiał w ciele), formalnie zwracało uwagę na udział Logosu w męce Chrystusa; a przede wszystkim formuła chalcedońska została zinterpretowana w świetle najbardziej charakterystycznych aspektów doktryny Cyryla, dopuszczając w ten sposób również formułę "jednej natury wcielonego Logosu", oczywiście z odpowiednimi wyjaśnieniami, aby uczynić ją zgodną z twierdzeniem o dwóch naturach, których ani nie można, ani nie chce się wyrzec (Jan Maksencjusz, Jan z Cezarei, Justynian, Leoncjusz Jerozolimski). Roszczenia neochalcedońskiej chrystologii zostały przyjęte na Soborze Konstantynopolitańskim w 553 r. i w ten sposób narzucone całemu katolickiemu chrześcijaństwu, nawet na Zachodzie, gdzie doktryna chalcedońska w ścisłym tego słowa znaczeniu wyraźnie zyskała większą akceptację; ale były niewystarczające, aby rozbroić wrogość monofizytów. Ostatnią próbą wyjścia naprzeciw monofizytom była doktryna monoenergizmu i monoteletyzmu (pierwsze dekady VII w.): ponieważ monofizyci twierdzili w Chrystusie jedną hipostazę, jedną naturę i jedną wolę i działanie, doktryna ta, potwierdzając dwie natury w Chrystusie, sprawiła, że jego chęć i działanie nie pochodzą z dwóch natur, ale z hipostazy, tj. podmiotu, który jest pojedynczy, tak że pochodzi z niego jedna wola i jedno działanie, boskie i ludzkie. Doktrynie tej sprzeciwiali się nie tylko monofizyci, ale także wielu katolików, którzy postrzegali ją jako zbyt wielkie ustępstwo na rzecz monofizytyzmu. Tymczasem polityczne motywacje, które miały decydujący wpływ na różne katolickie próby osiągnięcia porozumienia z monofizytami, osłabły, gdy Egipt i Syria, twierdze heretyków, przeszły pod panowanie arabskie. Potępienie monoenergizmu i monoteletyzmu na Soborze Konstantynopolitańskim w latach 680-681 położyło kres kontrowersjom chrystologicznym, potwierdzając decyzje z 451 i 553 r., wyrazy chrystologii, która dążyła do zharmonizowania sprzecznych wymagań ochrony zarówno integralności boskich i ludzkich składników Chrystusa, jak i jego jedności podmiotu, wymagań uważanych za niepodlegające negocjacjom dla właściwego zrozumienia chrześcijańskiego przesłania zbawienia.

CHAD (Ceadda) (zm. 672): Prawdopodobnie urodzony w Northumbrii, Chad - często mylony ze swoim bratem Ceddem - kształcił się i złożył śluby w klasztorze Lindisfarne pod uważnym przewodnictwem Aidana, ale część młodości spędził w Irlandii, gdzie uczył się u św. Egberta (nie mylić z Egbertem, arcybiskupem Yorku) w klasztorze Rathmelsige. Powróciwszy do ojczyzny, pomógł swojemu bratu Ceddowi założyć klasztor Laestingaeu (obecnie Lastingham w Yorkshire), zostając jego opatem w 664 roku. W tym samym roku ksiądz Wilfrid - mianowany biskupem Nortumbrii ze swoją siedzibą w York po śmierci biskupa Tudy z Lindisfarne - został wysłany do Galii, aby regularnie przyjmować konsekracje (nieprawidłowe przestrzeganie Wielkanocy i chroniczny brak biskupów uniemożliwiały regularne wyświęcanie), ale ponieważ opóźniał swój powrót, król Oswiu postanowił interweniować osobiście, wysyłając Chada do arcybiskupa Deusdedit z Doruvernis, aby przyjął święcenia biskupie w celu obsadzenia wakatu. Po śmierci Deusdedit, Czad został mianowany biskupem przez Wine′a z Wesseksu (pastora zachodnich Sasów, o których Bede opowiada epizody symonii), współsądzanego przez dwóch biskupów bretońskich z frakcji celtyckiej. Po powrocie Wilfrid, teraz regularnie wyświęcany na biskupa zgodnie z rzymskim zwyczajem, nie chciał pozbawiać Czada jego autorytetu, ponieważ ten ostatni zarządzał swoją diecezją z wielkim misyjnym zapałem i wzorowym postępowaniem. Jednak podczas apostolskiej wizyty w całej Anglii Teodora - mianowanego nowym arcybiskupem Canterbury przez papieża Witaliana w miejsce zmarłego Deusdedit - nieprawidłowość stała się oczywista, a Czad dobrowolnie wycofał się, z wielką pokorą, do klasztoru Laestingaeu, pozostawiając przywództwo diecezji prawowitemu biskupowi. W tym samym roku, po śmierci biskupa Iarumana z Mercji, król tej prowincji, Wulfhere, syn pogańskiego Pendy, poprosił Teodora, aby dał mu nowego biskupa dla siebie i swojego ludu; Teodor nie chciał wyświęcić nowego biskupa i mianował Czada następcą Iarumana, po osobistym ponownym wyświęceniu go zgodnie z prawidłową tradycją rzymską. Czad przeniósł siedzibę diecezjalną do Licidfelth (Lichfield, "pole zwłok", tak zwane, ponieważ według starożytnej tradycji znajdowały się tam szczątki 1000 brytyjskich chrześcijan, zabitych podczas prześladowania Maksymiana) i zbudował tam kościół biskupi; wraz z siedmioma innymi mnichami mieszkał tam jako mnich do końca swoich dni. Zmarł 2 marca 672 r., a Teodor wyświęcił Winfritha na jego następcę, który był diakonem podczas biskupstwa Czada. Jego grób w Licidfelth, najpierw w kościele poświęconym Dziewicy, a później przeniesiony do kościoła św. Piotra, szybko stał się popularnym miejscem pielgrzymkowym ze względu na liczne uzdrowienia i cuda, które według Bedy miały tam miejsce. W czasach reformacji protestanckiej jego relikwie zostały uratowane przez katolików i przeniesione do katedry poświęconej jemu w Birmingham. Uprzywilejowanym źródłem informacji o jego życiu i pracy jest z pewnością Beda, którego w Piśmie Świętym uczył Trumberht, jeden z mnichów, którzy byli uczniami Chada

CHALCEDON

I. Zarys historyczny - II. Sobór.

I. Zarys historyczny. Miasto Bityńskie (Chalkedon, Kalchedon, dziś Kadiköy) nad Bosforem naprzeciwko Konstantynopola, założone przez kolonistów z Megary w 685 r. p.n.e. . W 387 r. znalazło się pod panowaniem Persów, a później zostało wyzwolone przez Aleksandra. Położone w bardzo korzystnym położeniu, czerpało dobrobyt i dobrobyt nie tyle z własnego terytorium, co z handlu na Bosforze (dlatego płaciło ogromny trybut Atenom). Stało się miastem rzymskim w 74 r. p.n.e., kiedy król Bitynii Nikomedes IV przekazał swoje królestwo Rzymianom. Zostało poważnie splądrowane przez Scytów za panowania Waleriana. Dionizy z Bizancjum opisał położenie miasta (Geogr. Graeci Minor. II, 93, fr. 67). Miało biskupa bardzo wcześnie: późna tradycja grecka mówi, że jego pierwszymi biskupami byli uczniowie Pawła, Krescens i Tychikus: ale pierwszym znanym biskupem jest Teokryt, II-III w. Po soborze w 451 r. stało się kościelną metropolią, choć bez sufraganów; wcześniej było zależne od Nikomedii. Instytucje monastyczne kwitły tam: na soborze w 536 r. odnotowano ok. 40 klasztorów pod zwierzchnictwem biskupa Fotyna. Biskupi: Teokryt, Maris (325-362), Teodulus (w Konstantynopolu, 381), Cyrinus (Socr., HE VI, 15), Filoteusz, Eulaliusz (430), Eleutherus, Heraklian (500), Marcian (518), Fotyn (536), Konstantyn (553), Nicetas, Probus (591), Jan (680-692).

II. Sobór. Ten czwarty sobór powszechny (451) został zwołany przez cesarza Marcjana, który właśnie zastąpił Teodozjusza II, 14 maja 451 na następną jesień. Miał on rozstrzygnąć spory podniesione przez rozprzestrzenianie się monofizytyzmu, który triumfował na Soborze Efeskim w 449 r., ale poprzez tak nieregularne postępowanie, że wywołał gwałtowne reakcje, zwłaszcza, ale nie tylko, na Wschodzie (tj. w Antiochii) i ze strony Leona Wielkiego. Leona reprezentowała delegacja pod przewodnictwem Paschasinusa z Lilybaeum. Sobór został pierwotnie zwołany w Nicei, ale następnie przeniesiony, na życzenie cesarza, do Chalcedonu, bliżej Konstantynopola, i otwarty 8 października w kościele św. Eufemii, w obecności ponad 500 biskupów i kilku przedstawicieli cesarza. Paschasinus, który został mianowany przewodniczącym zgromadzenia na prośbę Leona, natychmiast wniósł oskarżenie przeciwko Dioskorowi i innym protagonistom Soboru Efeskiego z 449 r. Po odczytaniu aktów tego soboru nastąpiła rehabilitacja Flawiana z Konstantynopola, jego głównej ofiary, oraz propozycja usunięcia Dioskora, Juwenalisa z Jerozolimy i innych biskupów o monofizyckich skłonnościach. Na sesji 10 października, pod nieobecność Dioskora, innych oskarżonych i egipskich biskupów, komisarze cesarscy zaproponowali otwarcie debaty na temat kwestii doktrynalnych i ustalenie nowej formuły wiary. Propozycja ta wzbudziła zakłopotanie, ponieważ sam Leon prosił, aby nie poruszać tej kwestii, a Sobór Efeski z 431 r. zakazał używania formuł wiary innych niż ta z Nicei z 325 r. Było również jasne, że opinie zgromadzenia na ten temat były bardzo sprzeczne. Stając w obliczu nalegań komisarzy, zaczęli od odczytania dokumentów dotyczących kontrowersji chrystologicznej, w tym tekstów Cyryla z Aleksandrii i Tomus ad Flavianum Leona, podczas gdy anatematy Cyryla zostały pominięte milczeniem. 13 października ponownie podjęli oskarżenie przeciwko Dioskorowi, który został jednogłośnie potępiony i uznany za zdetronizowanego. 17 października powrócili do dyskusji na temat doktryny: uroczyście potwierdzili nicejskie wyznanie wiary z 325 r., uzupełnione wyznaniem konstantynopolitańskim z 381 r., listy Cyryla do Nestoriusza (tylko drugi) i Jana z Antiochii z 433 r. oraz Tome Leona; i odrzucili sprzeciwy wysunięte przez egipskich biskupów i mnichów monofizyckich. Juwenalis z Jerozolimy i inni oskarżeni biskupi przeszli na stronę większości, pozostawiając Dioskora swojemu losowi. Kwestia doktrynalna została wznowiona pośród wielkich trudności 22 października, a po żmudnych dyskusjach zatwierdzono nową formułę: pod wpływem zarówno formuły unii z 433 r., jak i Tomu Leona, była dyophysite w podejściu i głosiła, że w Chrystusie, w jednym prosopon i jednym hypostasis, natura boska i ludzka współistnieją, całe i kompletne, bez mieszania, przekształcania, separacji lub podziału, tak że Chrystus jest współistotny z Ojcem według swojej boskości i współistotny z nami według swojego człowieczeństwa. 25 października formuła ta została uroczyście ogłoszona w obecności Marcjana. Na kolejnych posiedzeniach Teodoret z Cyrrhus i Ibas z Edessy, potępieni w Efezie w 449 r., zostali przywróceni, a także dyskutowano problemy dotyczące relacji między różnymi patriarchatami wschodnimi. W tym kontekście można. 28 został zatwierdzony, co potwierdziło, że Konstantynopol, nowy Rzym, zajął drugie miejsce po Rzymie, pomimo protestów delegatów rzymskich, którym ta ranga wydawała się szkodliwa dla skutecznego prymatu rzymskiego: w rzeczywistości Leon nie chciał podpisać się pod tym kanonem. Na tych dyskusjach sobór zakończył się 1 listopada, ponownie w obecności cesarza.

CHALCIS (Chalcis ad Belum): Osada Qenneshrin ("orle gniazdo") została przemianowana na Chalkis - wyraźne nawiązanie do greckiego miasta o tej samej nazwie, Eubea - z powodu hellenizującej polityki kolonialnej Seleukosa I Nikatora (zm. 281 p.n.e.). Miasto nadało nazwę otaczającemu je regionowi (Chalkidiki) i jest określane przez Pliniusza jako "Chalcis ad Belum". Położone w centrum żyznego obszaru, miasto zyskało pewną świetność, o czym świadczy prawo przyznania mu prawa do bicia monet (92 r. n.e.?). Nazwa Chalkis pozostaje związana z nazwą neoplatońskiego filozofa Jamblicha, urodzonego tam ok. 250. Uczeń Porfiriusza, Jamblich, uznając niemożność osiągnięcia zjednoczenia z Bogiem poprzez filozofię, szeroko popierał teurgię i pogańskie praktyki religijne jako alternatywy. Historia Chalkis wysunęła się na pierwszy plan, gdy Belizariusz (zm. 565), generał cesarza Justiniana, rozpoczął stamtąd wojnę z Persami. Kilka lat później, podczas konfliktu między bizantyjskim cesarzem Fokasem a Persem Chosroesem II, miasto wpadło w ręce tego ostatniego, ale zostało oszczędzone przed splądrowaniem po zapłaceniu 200 funtów złota. Pierwsze informacje, jakie posiadamy na temat obecności chrześcijan w Chalkis, pochodzą z IV w.; biorąc jednak pod uwagę jego bliskość do Aleppo i Antiochii, można przypuszczać, że nowa religia dotarła do miasta dość wcześnie. Wiemy, że Chalkida była biskupstwem od połowy IV w., ponieważ jej biskup Magnus wziął udział w synodzie w Antiochii (363). List Bazylego z Cezarei do duchowieństwa miasta (375) informuje nas, że sprzeciwiali się pro-ariańskiej orientacji cesarza Walensa (List do Chalkidów). W tych samych latach (374-376) Jerome przebywał na pustyni Chalkida, studiując grekę i hebrajski, jednocześnie praktykując surową ascezę. Według Teodoreta z Cyrus, w tym rejonie mieszkało wielu mnichów. Rabbula pochodził z Chalkidy, urodził się tam w połowie IV w. Po pielgrzymce do Ziemi Świętej, opuścił majątek i rodzinę, aby poświęcić się życiu monastycznemu, ale w 411 roku został powołany do przewodzenia Kościołowi Edessy. Na liście znanych nam biskupów Chalkidy wyróżnia się Apringiusz, który brał udział w Soborze Efeskim (431). Jego imię jest powiązane z imieniem Antoniego, chorbiskupa, który głosił herezję teopaschitów w Antiochii. Wiadomości o biskupie z ch?ra ("wieś") dobrze pasują do tego, co wiemy o tym obszarze, gdzie ośrodków miejskich było bardzo mało w porównaniu z miasteczkami wiejskimi. Następcą Apringiusza został Romulus, który podpisał encyklikę Soboru Chalcedońskiego, która, jak się wydaje, nie została zaakceptowana przez całą społeczność chrześcijańską Chalkidy: wiemy, że w tych latach obok ortodoksyjnej hierarchii powstała monofizycka hierarchia. W rzeczywistości małe miasto Chalkida stało się ważnym monofizyckim ośrodkiem, a lokalny klasztor ofiarował kościołowi wielu biskupów

CHALICE: Kielich, będący szczególnie ważnym elementem religijnym żydowskiej uczty paschalnej , jest obecny w tekstach Nowego Testamentu, które opowiadają o słowach Jezusa podczas Ostatniej Wieczerzy i od tamtej pory stał się częścią każdej liturgii eucharystycznej. Według różnych świadków, kielichy były zazwyczaj wykonane ze szkła, ale także ze srebra i złota. W interpretacjach Ojców Kościoła kielich jest ściśle związany z winem eucharystycznym: jest symbolem komunii wiernych z Duchem Świętym i ich uczestnictwa w eschatologicznej radości . Dla Ambrożego skała, z której wypłynęła woda, gdy dotknęła jej laska Mojżesza, jest figurą kielicha dotkniętego Słowem Bożym, który kipi wodą tryskającą ku życiu wiecznemu, z której pije lud Boży . Dla Hieronima, opierając się na Mt 20,22; 26,39 i Ps 115,13, kielich wskazuje na mękę Chrystusa , ale to porównanie znajdujemy już w Mart. Polikarp 14,2 i u Klemensa, który rozróżnia między kielichem wypitym przez Chrystusa, nosiciela zbawienia, a tym, który wypili apostołowie i wierni po nich, symbol cierpień dla dobra kościoła . Dla Orygenesa wyrażenie "kielich zbawienia" jest równoważne z "męczeństwem" .

CHARYZMATY: W NT termin ca,risma, oprócz ogólnego znaczenia "daru" lub "prezentu" ca,rij, tj. boskiej łaski , nabrał bardziej precyzyjnego znaczenia technicznego w Rz 12:6 i 1 Kor 12-14, gdzie zaczął oznaczać charakterystyczne dary Ducha dla wspólnot chrześcijańskich. Nie wchodząc w szczegóły dotyczące liczby i opisu charyzmatów wskazanych przez Pawła (patrz Allo 320-339), wystarczy powiedzieć, że chociaż wszystkie są w ten sam sposób darami Ducha, można je podzielić na dwie kategorie: prawdziwie nadzwyczajne dary, nieodpowiadające żadnej precyzyjnej funkcji hierarchicznej we wspólnocie, takie jak "mówienie językami", czynienie cudów i uzdrawianie; i dary umożliwiające ich odbiorcom rządzenie, asystowanie, nauczanie itd. To rozróżnienie pomaga nam zrozumieć późniejszy rozwój chrześcijańskiej refleksji nad charyzmatami. Tekstów odnoszących się do charyzmatów w pismach Ojców Apostolskich jest niewiele; podobnie jak apostołowie, twierdzili oni, że mówią przez Ducha Świętego . Ignacy napisał do chrześcijan ze Smyrny, że "nie brakuje im żadnego charyzmatu" (Smyrn., intr.). Bardziej interesujące są obserwacje w Pasterzu Hermasa i Didache , gdzie zaczynamy dostrzegać problem rozróżnienia prawdziwych i fałszywych charyzmatów, zwłaszcza w odniesieniu do proroctwa. Spośród apologetów, Justyn Męczennik utrzymuje, podobnie jak Ignacy, że chrześcijanom nie brakuje żadnego charyzmatu i że profhtika. cari,smata zostały przeniesione od Żydów do chrześcijan ; nieco dalej zauważa, że "nawet dziś można zobaczyć wśród nas kobiety i mężczyzn, którzy posiadają charyzmaty Ducha Świętego" . Ireneusz rozwija temat charyzmatów, zwłaszcza w polemice z gnostykami i montanistami. Użycie charyzmatów przez gnostyków było kwestionowane zarówno dlatego, że nie odbywało się zgodnie z metodami dopuszczanymi przez ortodoksję , jak i dlatego, że gnostycy czerpali swoje moce nie od Boga, ale ze sztuk magicznych. Podobnie odrzuca montanistów, ponieważ uważali się za wyłącznych powierników charyzmatu proroctwa i sprawowali go poza kościołem . Ireneusz również wydaje się uważać charisma veritatis, którą Kościół otrzymał od apostołów i przekazał swoim następcom, za dar Boży, którego odbiorców można rozpoznać po ich wzorowym i nieskazitelnym życiu (jak wcześniej w Didache i w Pasterzu Hermasa). Apoloniusz - współczesny Montanowi, cytowany przez Euzebiusza z Cezarei - podtrzymywał fałszywość proroctw montanistów, nie dlatego, że wątpił w istnienie tego charyzmatu, ale dlatego, że wykonywali go w nietradycyjny sposób (tj. rozkoszując się ekstazą lub przyjmując nagrody pieniężne, jak utrzymuje anonimowy autor cytowany przez Euzebiusza). Krótko mówiąc, II w. Ojcowie potwierdzają wiarę w obecność charyzmatów w kościele swoich czasów , ale pod wpływem antyheretyckiej polemiki starają się ustalić granice i warunki, na podstawie których ortodoksyjne charyzmaty można odróżnić od tych, do których rościli sobie prawo heretycy. Później refleksja nad charyzmatami rozwinęła się w kilku głównych kierunkach: (1) Charyzmaty (zwłaszcza te z pierwszej kategorii wymienionej powyżej) zaczęto postrzegać coraz bardziej jako privilegium ecclesiae primitivae. Orygenes, np. podtrzymując przeciwko Żydom uporczywość cudów wśród chrześcijan (C. Cel. II, 8), utrzymuje również, że znaki Ducha, liczne w czasach Jezusa i po jego wniebowstąpieniu, wydają się później stawać rzadsze . Grzegorz z Nazjanzu wyraża wątpliwości co do istnienia charyzmatów w kościele jego czasów. Dla Jana Chryzostoma , a następnie Grzegorza Wielkiego te przejawy Ducha należą do kościoła apostolskiego, ale wraz z rozprzestrzenianiem się i sukcesem chrześcijaństwa wyczerpały swoją funkcję. (2) Charyzmaty, których istnienie nadal było uznawane, to te odnoszące się do służby, posiadane przez osoby należące do hierarchii kościelnej. (3) Tam, gdzie charyzmaty nie były utożsamiane wyłącznie ze służbą i jej odrębnymi funkcjami, istniała tendencja do postrzegania monastycyzmu (ze szczególnym uwzględnieniem cnót viri Dei) jako uprzywilejowanego miejsca ich manifestacji. Osobne miejsce w pojęciowym opracowaniu charyzmatów zajmuje Jan Chryzostom, który nie uważa charyzmatów za wyłączny przywilej hierarchii kościelnej ani monastycyzmu, utrzymując - zwłaszcza na podstawie 1 Kor 12,7 - że każdemu chrześcijaninowi został dany szczególny dar Ducha

CHARITO: Urodzony w Ikonium (Likaonia), wyznawca wiary za Aureliana (270-275). Podczas pielgrzymki do Palestyny został pojmany przez zbójców, którzy wkrótce potem zmarli, co pozwoliło mu założyć (330) w ich jaskini laurę Farana w pobliżu Jerycha, z przyległym kościołem, który poświęcił za biskupa Makarego I z Jerozolimy (314-333); następnie w Duka na pustyni Jerycha; i w końcu w Suka w pobliżu Betlejem. Jego życie charakteryzowały trudy, psalmodia, gościnność, rygorystyczne posty (jeden posiłek z chlebem namoczonym w wodzie i odrobiną soli) i wiele cudów. Zmarł ok. 350. Anonimową biografię (krótko po połowie VI w.), opartą całkowicie na tradycjach ustnych, wykorzystał z niewielkimi zmianami Szymon Metafrastes.

CZYSTOŚĆ:Według etymologii Izydora z Sewilli , castus jest terminem oznaczającym tych, którzy są qui perpetuam libidinis abstinentiam pollicebantur. Cnota czystości nie jest wyłączna dla określonego stanu życia, ale jest elementem każdego stanu: dziewictwa, małżeństwa, celibatu. Jej wartość była doceniana w starożytnym świecie grecko-rzymskim (który znał dziewice i osoby żyjące w celibacie: westalki, kapłani religii wschodnich w Azji Mniejszej, filozofowie oddani studiowaniu mądrości), w buddyzmie i starożytnym judaizmie (esseńczycy byli celibatariuszami, według Filona, Józefa Flawiusza i Pliniusza Młodszego). Nauczanie Nowego Testamentu (Mt 19:11-12: czystość dla królestwa niebieskiego) i kazania Pawła (czystość jako niepodzielne serce, aby podobać się Bogu, 1 Kor 7:34) uczyniły czystość znacząco atrakcyjną siłą w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, odróżniając ją od koncepcji wyznawanej przez najwyższą filozofię moralną. W II w. zaproszenie do radykalnej czystości było obecne w kazaniach kościelnych oraz w Enkratyzmie i gnozie, chociaż te ostatnie były w niebezpieczeństwie porzucenia równowagi św. Pawła między ciałem a duchem, między małżeństwem, dziewictwem a celibatem. Athenagoras w A Plea for the Christians przedstawia dziewictwo jako jedną z najwspanialszych rzeczywistości życia chrześcijańskiego ("Jest wielu mężczyzn i kobiet, którzy zestarzeli się, nie zawierając małżeństw, w nadziei, że będą bardziej należeć do Boga", 33), a małżeństwo jako miejsce reprodukcji i obrony życia będąc tak przekonanym o jego nierozerwalności, że ponowne małżeństwo jest "szanowanym cudzołóstwem" . Klemens Aleksandryjski broni małżeństwa przed gnostykami, podnosząc je ponad związek seksualny i prokreację do duchowego i religijnego związku między mężem i żoną, którzy są zjednoczeni przez Boga . Aby przezwyciężyć namiętności, Orygenes prosi o wieczne umartwienie ciała i wyrzeczenie się małżeństwa, chociaż nie odrzuca go całkowicie. Nowacjan, głosząc dobrodziejstwa czystości (De bono pudicitiae), stwierdza, że ktokolwiek ją praktykuje "przywrócił sobie własną wolność" (11). Tertulian, pod wpływem montanizmu, wydaje się uważać małżeństwo za prawowity występek, przeciwko któremu wywyższa dziewictwo i wstrzemięźliwość. Ambroży wyróżnia potrójną cnotę czystości: pierwszą małżeńską, drugą wdowią, trzecią dziewiczą; mówienie i napominanie do jednej z nich nie wyklucza ani nie implikuje niższości pozostałych. Augustyn przedstawia modele tych różnych "typów" czystości: Józefa, Zuzannę i Marię ; a Hieronim oferuje Paulę jako model czystości małżeńskiej i wdowieńskiej w jego czasach . Czystość to "pozostawanie w Jezusie Chrystusie w ciele i w duchu" ; musi być strzeżona, nie pozostawiając miejsca na złe pragnienia ; czyni nas "bliźnimi" Boga. Wymaga woli, która dąży i otrzymuje od Boga dar czystości poprzez poważnie oddane życie , w walce z diabłem i namiętnościami, aby pokonać samą naturę człowieka . Ostrzeżenie, aby nie czynić czystości okazją do pychy, przenika wszystkie pisma Ojców na przestrzeni wieków . Od samego początku monastycyzm postrzegał czystość jako niepodważalną i powszechną rzeczywistość, przeciwko której skupiają się pokusy diabła; czystość jest sposobem na uzyskanie avpa,qeia, ale bez daru Bożego i pokory nie tylko nie przynosi nikomu korzyści, ale jest nawet szkodliwa dla tych, którzy ją praktykują. Jest to cnota w ciągłym rozwoju, a mnich, otrzymując ją jako dar od Boga, czyni codzienne postępy, aż osiągnie w niej dojrzałość . Czystość czyni duszę miejscem, w którym mieszka Bóg, tak że nie ma dobrego dzieła, które nie zrodziłoby się z czystego serca . U Alkuina (zm. 804 r.) odnajdujemy to samo szerokie znaczenie czystości jako cnoty, którą należy stosować do wszystkich stanów i wszystkich momentów życia ludzkiego (omnibus enim castitas semper necessaria est).

CHILPERYK I, król (530-584): Król Neustrii po śmierci ojca Chlotara I (561), szybko wymyślił plany ekspansjonistyczne przeciwko swoim braciom Charibertowi, Guntramowi i Sigebertowi. Silna i pozbawiona skrupułów osobowość, mimo to zdominowana przez Fredegundę, niesławną konkubinę, którą poślubił po uduszeniu swojej żony Galaswinth, córki wizygockiego króla Atanagilda. Wykroczenie to sprowokowało zbrojną interwencję Sigeberta, szwagra zamordowanej kobiety, która zakończyła się zamordowaniem Sigeberta. Zgodnie z czarnym obrazem namalowanym przez Grzegorza z Tours , Chilperyk odnowił okrucieństwa Nerona i Heroda. Szczególnie irytujące były jego ambicje w teologii spekulatywnej, które skłoniły go do napisania krótkiego traktatu o Trójcy, nieprzyjemnego dla francuskiego episkopatu, nawet w jego pozorach ortodoksyjności. Odważył się nawet zakazać, edyktem, wymieniania w modlitwach trzech osób boskich; uczynił chrzest obowiązkowym dla Żydów. Uważał, że duchowni go pomniejszają, zarówno pod względem władzy, jak i majątku, co tłumaczy jego niechęć do nich, a mimo to - biorąc pod uwagę pewne wykształcenie kulturalne, które nawet Wenancjusz Fortunat w nim rozpoznał , i jego własne przekonanie o byciu poetą - nie przeszkodziło mu w napisaniu kilku świętych hymnów (o św. Medardzie, Adwencie, pogardzie dla świata itp.), na wzór Seduliusza, ale w wersetach zdradzających poważną nieznajomość klasycznego metrum. Choć z natury był nonkonformistą, poprzez tę działalność literacką związał się z niektórymi współczesnymi monarchami i arystokratami, którzy przywiązywali równą wagę do kultury kościelnej i świeckiej. Podjął się również innowacji fonetycznych, które narzucił szkołom, zamierzając pogodzić języki pisane i mówione, które coraz bardziej się rozchodziły i doprowadziły do pojawienia się nowych neołacińskich idiomów. Został zamordowany po polowaniu przez zabójcę wynajętego przez Fredegundę lub jej rywalkę Brunhildę, wdowę po Sigebercie.

CHINY: Arnobiusz z Sikki, około 300 r. n.e., potwierdza, że chrześcijańskie przesłanie było głoszone w Chinach; Kosmas Indicopleustes potwierdza to ponownie później (VI w.). Ale znacznie wcześniej niż sam Arnobiusz, Bardesanes z Edessy, w Liber legum regionum, napisanym w pierwszej połowie III w. n.e., sugeruje, że w jego czasach byli chrześcijanie wśród Serów, to znaczy Chińczyków. Mówi bowiem, że chrześcijanie są w każdym kraju, który opisał, a Serów jest wśród nich, dalej niż Persja i Kuszan, gdzie, jak otwarcie stwierdza, byli chrześcijanie w jego czasach. Rzeczywiście, opis zwyczajów Serów przez Bardesanesa jest wysoce pozytywny, podobnie jak jego opis braminów: "Serowie mają prawa, aby nie zabijać, nie cudzołożyć i nie czcić bożków. A w całej ich krainie nie ma bożków ani nierządnic, ani zabijających ludzi, ani zabijanych. Dlatego też Bardesanes nie mógł zaliczyć Chin do krajów, w których chrześcijanie unikali obrzydliwych czynów niechrześcijan ("Ani nasi bracia, którzy są w Galii, nie żenią się , ani ci, którzy są w Partii, nie biorą dwóch żon... ani nasze siostry, które są wśród Gelian lub Kuszanów, nie obcują z obcymi, ani ci, którzy są w Persji, nie poślubiają własnych córek, ani ci, którzy są w Medii, nie uciekają przed zmarłymi, ani nie grzebią ich, gdy jeszcze żyją, ani nie dają ich na pożarcie psom, ani ci, którzy mieszkają w Edessie, nie zabijają swoich żon, które dopuszczają się nierządu, ani swoich sióstr, ale oddzielają się od nich i oddają je osądowi Bożemu. Ani ci, którzy mieszkają w Hatrze, nie kradną kamieni, ale w jakimkolwiek kraju i w jakimkolwiek miejscu, lokalne prawa nie mogą oddzielić ich od prawa ich Chrystusa"); ponieważ w Chinach, według jego własnego opisu, niechrześcijanie nie popełniali obrzydliwych czynów. Ale jego słowa są dość inkluzywne: Nowa rasa nas, chrześcijan, których Chrystus ustanowił w każdym kraju i we wszystkich regionach", o czym właśnie mówił Bardesanes, zaczynając właśnie od Chin. Jeśli Liber wiernie odzwierciedla słowa Bardesanesa, nasiona chrześcijaństwa mogły pojawić się w Chinach pod koniec II lub na początku III w. n.e. (Bardesanes zmarł w 222 r. n.e.). Tradycja, o której wspomina Ebedjesus, łączy nawet pierwszą ewangelizację Chin ze św. Tomaszem, apostołem Partii i Indii, związanym z Edessą. Chociaż tej legendy nie można zweryfikować, wschodnia syryjska matryca ewangelizacji Chin jest poświadczona z pewnością dla VII w. Zanim jednak zajmiemy się źródłami dotyczącymi VII w., warto zauważyć, że dowody archeologiczne sugerują, że chrześcijaństwo faktycznie dotarło do Chin znacznie wcześniej, między I a początkiem III w., za panowania wschodniej dynastii Han (25-220 n.e.). Odkrycia te nadal wymagają dalszych badań, ale jeśli zostaną potwierdzone, będą one stanowić mocne potwierdzenie stwierdzenia Arnobiusza, a nawet wskazówki Bardesanesa; koniec wschodniej dynastii Han i śmierć Bardesanesa pokrywają się niemal idealnie. Jednym z archeologicznych danych jest to, że w Luling (Chiny), w okresie dynastii Ming, za cesarza Hongwu (1368-1398), odkryto duży żelazny krzyż z wyrytymi na nim wersetami i dokładną datą: "dziewiąty rok Chi-wu, Wschodniego Wu", odpowiadający 246 r. n.e. To wyrafinowane chrześcijańskie rękodzieło i poezja sugerują, że chrześcijaństwo było obecne w Chinach od jakiegoś czasu w tym czasie. Ponadto kilka rzeźbionych kamieni pochodzących z okresu Wschodnich Hanów przedstawia najwyraźniej chrześcijańskie motywy, takie jak (prawdopodobnie) Narodzenie z Mędrcami, dwukrotnie w dwóch odrębnych rzeźbach, i wyraźne skojarzenie baranka i ryby - żaden z tych elementów nie występuje często w tradycyjnej chińskiej ikonografii - lub baranka i feniksa, lub dwóch feniksów i ryby, symbolizujących zmartwychwstanie i Chrystusa. Ozdobna stela z feniksami i rybami datowana jest na 86 r. n.e. Inne przedstawienia wydają się dotyczyć historii Adama i Ewy oraz przedstawienia nieba i piekła: drzewo życia z dwoma feniksami i poniżej dwoma wężami skutymi łańcuchami. Istnieją również inne oddzielne przedstawienia węży skutych łańcuchami lub uwięzionych. Portrety te bardzo różnią się od tradycyjnego pozytywnego opisu smoków w chińskiej sztuce i kulturze. Brązowe naczynie z wyraźnym przedstawieniem dwóch ryb i pięciu bochenków chleba, związane z chińskim słowem oznaczającym "ofiarowanie" lub "dzielenie się", również należy do okresu wschodnich Hanów i prawdopodobnie było używane do Eucharystii. W Chinach zachowało się wiele innych kamiennych rzeźb z tego samego okresu, które mogą kryć w sobie kolejne niespodzianki. Jeśli, jak wskazują dotychczas analizowane dowody archeologiczne i Arnobiusz (i być może Bardesanes), przesłanie chrześcijańskie dotarło do Chin już w II w. (lub nawet pod koniec I w., jak może sugerować stela z feniksami i rybami), to prawdopodobne jest, że stało się to poprzez misję syryjską, na Jedwabnym Szlaku, a ewangelią, którą przyniosła, była ewangelia Mateusza, jedyna, której tradycja patrystyczna wyraźnie poświadcza oryginalną kompozycję w języku hebrajskim lub aramejskim i jedyna, która opowiada o wizycie Trzech Króli w Betlejem. Jest to również ta sama ewangelia, którą Pantaenus, jak podaje Euzebiusz z Cezarei, znalazł już obecną w Indiach, gdy w drugiej połowie II w. n.e. udał się tam z Aleksandrii, na prośbę niektórych chrześcijan, którzy już byli osiedleni w Indiach, ale chcieli doskonalszej nauki od tego uczonego nauczyciela. Jeśli zarodki chrześcijaństwa znajdowały się w Indiach przynajmniej pod koniec II w., to czyni to bardziej prawdopodobnym, że przesłanie chrześcijańskie zostało po raz pierwszy wygłoszone w Chinach za panowania wschodniej dynastii Han. Co więcej, tradycja, sama w sobie nieweryfikowalna, Chińczyków z Chang′an, jest zgodna z prawdopodobnie chrześcijańskimi artefaktami okresu wschodniej dynastii Han. Mówi ona, że w 64 r. n.e. (kiedy Neron panował w Cesarstwie Rzymskim i prześladował chrześcijan w Rzymie) chiński cesarz Ming-ti wysłał posłów na Zachód, aby dowiedzieć się więcej o wielkim proroku, który się tam pojawił. Posłowie spotkali dwóch chrześcijańskich misjonarzy, którzy byli właśnie w drodze do chińskiego ortu i pozostali na dworze przez sześć lat aż do swojej śmierci. Podczas pobytu tam pozostawili pismo i logia Jezusa. Ten ostatni, ponownie, jest opisem bardzo zbliżonym do opisu pierwotnego semickiego Mateusza w tradycji chrześcijańskiej z II w. Pewne dowody na istnienie chrześcijaństwa w Chinach pojawiają się jednak dopiero w VII w. Lukę między III a VII w. można wyjaśnić przeszkodą, jaką w tym czasie stworzyli Sasanidzi w Persji, oraz zamknięciem szlaku handlowego przez Turkiestan. Chrześcijanie w Chinach nie mogli utrzymywać kontaktu z kościołem syryjskim, który najprawdopodobniej był kościołem macierzystym chińskiego chrześcijaństwa. Jest to widoczne w VII w.: dowody na istnienie chrześcijaństwa w Chinach pochodzą ze Wschodniego Kościoła Syryjskiego, tradycyjnie, lecz niefortunnie nazywanego "nestoriańskim". Prawdopodobnie zależał on od patriarchy Seleucji-Ktezyfonu, tzw. katolikosa. Trzymetrowa płyta kamienna, niesłusznie nazywana "stelą nestoriańską", odkryta w 1625 r. i obecnie przechowywana w Muzeum Prowincjonalnym w Xi′an, została wzniesiona w stolicy imperium Tang, Chang′an (starożytna nazwa Xi′an), w 781 r. n.e. Widnieje na niej dwujęzyczny napis, w języku chińskim i syryjskim, zatytułowany "Pamiątka rozprzestrzeniania się Religii Światła [Jing Jiao, chińska nazwa chrześcijaństwa] pochodzącej z Syrii do Chin", który opisuje, w jaki sposób chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się i rozkwitało w całych Chinach w VII i VIII w. W 635 r. n.e., za patriarchatu katolikosa Jeszujaba II, po tym, jak Tangowie podbili Turkiestan, otwierając w ten sposób ponownie stary szlak handlowy na Zachód, wschodniosyryjski mnich Alopen poprowadził misję chrześcijańską, która dotarła do stolicy Tang. Napis wymienia nazwiska wielu perskich (wschodniosyryjskich) misjonarzy i zawiera kompendium doktryn kościoła syryjskiego. Pokazuje to, że kościół syryjski Wschodu był kościołem macierzystym chińskiego chrześcijaństwa. Cesarz T′ai-tsung, lub Taizong (627-649), studiował chrześcijańskie pisma, które przywiózł Alopen, zdając sobie sprawę z "ich stosowności i prawdy, i wyraźnie nakazał ich głoszenie i przekazywanie". Chciał, aby zostały przetłumaczone na język chiński; uważał chrześcijaństwo za "doskonałe, ożywiające" i "niezbędne" i pozwolił na jego rozpowszechnienie w Chinach. Na steli czytamy: "Perski mnich Alopen, przynosząc religię pism, przybył, aby przedstawić ją w naszej stolicy. Jeśli ktoś studiuje znaczenie jego religii, jest ona tajemnicza, cudowna, bezpośrednia, wytwarzająca zrozumienie, ustanawiająca podstawy, dla zbawienia stworzeń i dobra ludzkości. Powinna rozprzestrzenić się w całym imperium". Kościół i klasztor zostały zbudowane w Chang′an na koszt dworu. Portret cesarza w kościele wskazywał, że znajdował się on pod ochroną cesarską. Kościół jest nadal wspomniany w Kronice Chang′an w 1076 r., kiedy prawdopodobnie nadal istniał. Wiele manuskryptów odkrytych w północno-zachodnich Chinach mówi o chrześcijaństwie w Chinach w VII i VIII wieku. W jednym z nich, pochodzącym z ok. 800 r., znajduje się hymn skierowany do chrześcijańskiej Trójcy. Po tym, jak Arabowie najechali Persję w 636 r., wielu Persów wysokiego szczebla, nawet cesarz, uciekło do Chin. Chrześcijańscy misjonarze ze wschodniego kościoła syryjskiego towarzyszyli arabskim ambasadom do Chin na arabskich szlakach morskich i handlowych jako tłumacze i doradcy. Następny cesarz, Kao-tsung, lub Gaozong, kontynuował politykę swojego poprzednika wspierania chrześcijaństwa i zezwolił na budowę kościołów chrześcijańskich w każdej prowincji Chin. Doktryna chrześcijańska została dostosowana do języka filozoficznego konfucjanizmu, tak jak w świecie grecko-rzymskim przyjęła głównie język platonizmu (i częściowo stoicyzmu). Tak zwana Sutra Jezusa Chrystusa usiłowała przedstawić chrześcijaństwo Chińczykom, podkreślając, że chrześcijaństwo jest w doskonałej harmonii ze starożytnymi chińskimi tradycjami, ponieważ popiera synowską cześć i lojalność wobec państwa. Po śmierci Kao-tsunga jedna z jego żon, przychylna buddyzmowi, wytępiła chrześcijaństwo (690-705). Stela również nawiązuje do tego okresu. Pokój powrócił do kościoła za czasów Hsuan-tsunga (712-756). Wydaje się, że chrześcijaństwo jest również poświadczone w Tybecie od V do VII wieku. Rzeczywiście, w VIII wieku katolikos Tymoteusz I opisał społeczność chrześcijańską w Tybecie jako jedną z najważniejszych kościołów syryjskich Wschodu i ustalił, że wybór innego biskupa był dla niej konieczny. Między 712 a 781 rokiem przybyli nowi misjonarze, klasztory zostały przywrócone, a nazwa chrześcijaństwa została zmieniona z "religii perskiej" na "religię syryjską [Ta-ch′in lub Dachin]" na mocy rozkazu cesarskiego. Był to ruch strategiczny, mający na celu uwolnienie chrześcijaństwa od wszelkich powiązań lub nawet pomieszania z innymi "perskimi" religiami, takimi jak zoroastryzm czy manicheizm, a także od wszelkich idei przynależności do obcej władzy politycznej. Misje chrześcijańskie do Chin rzeczywiście przybyły z syryjskiego i syryjskojęzycznego Kościoła Wschodu, reprezentowanego przez patriarchę-katolikosa Seleucji-Ktezyfonu. Podobnie jak w Edessie, Mezopotamii i Persji, również w Chinach językiem liturgicznym chrześcijaństwa był syryjski. Co ciekawe, był to również język liturgiczny chrześcijaństwa w Indiach, które, jak się wydaje, miały tę samą matrycę. Jednakże również z powodu wrogości przywódców buddyjskich, konfucjańskich i taoistycznych do chrześcijaństwa oraz zerwania więzi między chrześcijaństwem w Chinach a jego kościołem macierzystym w Mezopotamii, w 845 roku cesarz Wu-Zong zakazał chrześcijaństwa, jak również wszystkich religii obcych, takich jak buddyzm i zoroastryzm. Fakt, że państwo skonfiskowało znaczne majątki tych grup religijnych, sugeruje, że decyzja została podjęta również z powodów finansowych, biorąc pod uwagę, że był to okres poważnego kryzysu gospodarczego. Wydaje się, że jedna społeczność chrześcijańska stawiała opór w Chinach nawet po 845 roku i zachowała własnego patriarchę. W 986 roku mnich doniósł katolikosowi, że chrześcijaństwo wymarło w Chinach i pozostał tylko jeden chrześcijanin. Może to być przesadne stwierdzenie; jednak wskazuje ono na poważny kryzys. Chrześcijaństwo rozkwitło ponownie w Chinach w XIII/XIV wieku, kiedy chiński kościół ponownie zależał od wschodniosyryjskiego katolikosa. Imiona ważnych przywódców chrześcijańskich również były syryjskie: wybrano Chińczyka na patriarchę o syryjskim imieniu Jabalaha III (1281), a mniej więcej w tym samym czasie mnich o imieniu Rabban bar Sauma udał się z Pekinu do Rzymu, aby wesprzeć projekt krucjaty Chińczyków i Mongołów przeciwko Mamelukom

CHLOTHAR I, król (zm. 561): Najmłodszy z czterech synów Chlodwiga I i Klotyldy. W podziale królestwa Franków po śmierci Chlodwiga (w 511 r.) jego częścią były terytoria i miasta N Galii, ze stolicą w Soissons. Jako człowiek ambitny, po śmierci brata Chlodomera zaanektował część jego królestwa (Tours i Poitiers) i często popadał w konflikty z dwoma innymi braćmi. W 534 r. wraz z bratem Childebertem podbił terytorium Burgundii; w 556 r. odebrał Ostrogotom Prowansję. Po śmierci Teudebalda I (555) i Childeberta (558) został jedynym królem Franków, panującym z Trewiru. Chlothar zmusił biskupa Nicecjusza z Trewiru do wygnania, ale był w stanie powrócić do swojej stolicy po śmierci króla (561). Chlothar kazał zabić swojego zbuntowanego syna, Chrama; czując się winnym z tego powodu, udał się do Tours, aby prosić o przebaczenie przy grobie św. Marcina, ale wkrótce potem zmarł. W 531 r. poślubił pobożną Radegundę, która kilka lat później wycofała się do Poitiers i założyła tam klasztor, między 552 a 557 r.

CHLOTHAR II, król (584-629): Syn Chilperyka I (zm. 584) i Fredegundy, która zabiła biskupa Praetextatusa z Rouen przez płatnego zabójcę. Mając zaledwie 4 miesiące w chwili śmierci ojca, panował pod opieką matki i wuja Guntrama, króla Burgundów, w północno-zachodniej części Galii (Neustria), podczas gdy na wschodzie jego kuzyn Childebert II rządził terytorium, które zaczęto nazywać Austrazją; w 595 Childebert zmarł otruty przez Fredegundis. Pokonany przez synów Childeberta w 599/600, Chlotar II musiał oddać część swojego terytorium, które częściowo odzyskał kilka lat później. Później został jedynym królem Franków (613), z wyjątkiem Galii Południowej, która była w rękach Wizygotów; w ten sposób odtworzył królestwo Chlodwiga. Dezyderiusz, przyszły biskup Cahors (630), przez pewien czas służył na jego dworze jako kapelan i archidiakon. W 614 Chlotar II zwołał ważny sobór w Paryżu, najważniejszy w okresie Merowingów, w którym uczestniczyło 77 biskupów z całego królestwa . Po ich obradach, 18 października opublikował dekret ganiący i modyfikujący niektóre z ich decyzji, chociaż uznający jurysdykcję biskupią; położył kres niesprawiedliwym podatkom. W latach 626/627 w Clichy zebrał się kolejny sobór, który uważał się za kontynuację soboru paryskiego z 614 r. Chlotar II zmarł w Paryżu 18 października 629 r. i został pochowany w kościele św. Wincentego, który później stał się kościołem Saint-Germain-des-Près.

CHORBISHOP (chorepiscopus): Dosłownie "biskup chōra", tj. wsi, a zatem biskup podmiejski (we wsiach, na przedmieściach, wśród populacji koczowniczych). Starożytne miasto, w tym w czasach Imperium Rzymskiego, zachowało pewne cechy miasta-państwa, z mniej lub bardziej rozległym terytorium od niego zależnym; biskupi zazwyczaj rezydowali tylko w zamieszkanych ośrodkach uznawanych za miasta, a całe terytorium pozamiejskie podlegało mu, bez podziału diecezji. W większych diecezjach pasterska postać chorbiskupa pojawiła się od końca III w. w Azji Mniejszej, ale rozprzestrzeniła się również na inne regiony, takie jak Syria, Mezopotamia, Arabia, Egipt i Armenia, tj. w regionach, w których system miejski był mniej rozległy. Pierwszym znanym chorbiskupem jest Zoticus, ze wsi Comana (Pamfilia), zwany "biskupem wsi" ; następnym był męczennik Athenogenes podczas prześladowań Dioklecjana w 303 r. w kapadockiej wsi Pedachtoe. Na Soborze Nicejskim obecnych było około 15 chorbiskupów, wszyscy z Azji Mniejszej i Syrii. Ponieważ posługa ta zmieniała się w zależności od miejsca i czasu, od dawna dyskutowano, czy chorbiskup był zawsze biskupem, czy tylko czasami, czy nigdy. Obecnie uważa się, że był biskupem, który mógł wykonywać wszystkie powiązane funkcje, ale w rzeczywistości był ograniczony przez prawodawstwo kanoniczne, które w IV w. coraz częściej interweniowało, aby określić ich funkcje, podporządkowując je biskupom miast. Sobór w Ancyrze z 314 r. stanowi: "Duchowny nie może być wyświęcony przez chorbiskupa bez zgody biskupa. Chorbiskupi nie mogą wyświęcać prezbiterów ani diakonów, ale nie mogą tego robić prezbiterzy miasta bez pisemnej zgody biskupa każdej diecezji" (kan. 13). Niedługo potem Sobór w Neocaesarea in Pontus (kan. 14) wspomina o nich, ale nie precyzuje dalej ich funkcji. Sobór w Antiochii z 341 r. (kan. 10) szczegółowo określa ich funkcję i mówi: "Chociaż otrzymali święcenia właściwe biskupom", mogą wyświęcać subdiakonów, egzorcystów i lektorów. Na Soborze w Serdica z 343 r. święcenia biskupie są zabronione we wsiach, w których wystarczy prezbiter (kan. 6). Bazyli z Cezarei miał około 50 chorbiskupów w swojej zależności, rozproszonych po całej jego rozległej diecezji Kapadocji, do których napisał list o wyborze duchowieństwa i jego wymaganiach (Ep. 54; o liczbie można przeczytać u Grzegorza z Nazjanzu. Kanony Laodycei pochodzą z tych lat i stanowią, że "biskupów nie wolno instalować we wsiach ani na wsi, lecz jedynie przyjezdnych. Jeśli chodzi o biskupów już ustanowionych na tych terenach, nie wolno im nic robić bez zgody biskupa miasta. Podobnie prezbiterzy nie mogą nic robić bez zgody biskupa [miasta]" (kan. 57). Dlatego chociaż chorbiskup miał władzę biskupią, jego autorytet został zredukowany do zależności od biskupa miasta, tj. był jak periodeuta. Obie instytucje, chorbishop i periodeuta, odpowiadały na te same potrzeby rozległej diecezji, w której znajdowały się chrześcijańskie wioski. Od V w. liczba chorbishopów malała, ale byli obecni na soborach powszechnych w Efezie (431) i Chalcedonie (451). Nicea II (785) zezwala im tylko na wyświęcanie lektorów (kan. 2), z wyraźnym upoważnieniem. Chorbishopowie byli wśród Nestorian do XIII w., a w Kościele Prawosławnym Syrii i wśród Maronitów nadal istnieją. Na Zachodzie nie mamy tego terminu, ale coś podobnego istnieje; np. Antoninus z Fussali, wyświęcony przez Augustyna, sprawował tę posługę, ponieważ terytorium diecezji Hippon było dość rozległe, a w niektórych wioskach mówiono po punicku. Przestrzegano przepisu Soboru w Serdica, że na wsiach prezbiter był wystarczający (kan. 6); zatem biskupi nie powinni być wyświęcani dla małych ośrodków . Listy papieży Damazego (Jaffé 244) i Leona Wielkiego, które mówią o chorbiskupach, pochodzą z późniejszego okresu. Na początku V w. Eugraphus był chorbiskupem w Manastirine ; w Galii pierwszy znany przypadek pochodzi z Soboru w Riez z 439 r., kiedy biskup został zdegradowany i otrzymał ten tytuł . Posługa chorbiskupa kwitła zwłaszcza wśród Franków, ponieważ diecezje były bardzo rozległe, a chorbiskupi stali się bardzo ważni. Willibrord i Boniface mieli chorbiskupów do służby misyjnej. We wczesnym średniowieczu pojawiali się jako biskupi pomocniczy lub koadiutorzy. Na Wschodzie, np. wśród chrześcijan koptyjskich i innych wyznań, chorbiskup nie miał charakteru biskupiego; w dużych diecezjach był współpracownikiem biskupa, ale mógł zostać wyświęcony na biskupa później.

CHOSROES, królowie

I. Chosroes I - II. Chosroes II.

I. Chosroes I (Chusro, Cosro,hj) Anosharvan ("nieśmiertelnej duszy"). Król Persów (531-579). Po powstaniach Mazdakitów pod wodzą ojca Kawadha, Chosroes, apelując do szlachty i duchowieństwa, wprowadził solidne reformy w celu skonsolidowania władzy politycznej. W interesie szlachty narzucił sztywne zróżnicowanie klas społecznych, sankcjonowane przez władzę religijną. Reforma administracyjna oparta na centralizacji wzmocniła władzę królewską; nowa organizacja trybutarna, w związku z reformą fiskalną Dioklecjana, służyła temu samemu celowi. Nowa organizacja wojskowa opierała się na kawalerii, wspieranej w razie potrzeby przez struktury państwa. Mazdakizm został stłumiony, a kościół zoroastryjski został przywrócony; w tym samym czasie chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się coraz bardziej. Po znaczącym wpływie bizantyjskim nastąpił wpływ indyjski. Kiedy Justynian zamknął Akademię ateńską w 529 r., jej członkowie zostali powitani na dworze w Ktezyfonie. "Wieczny" pokój zawarty między Chosroesem a cesarzem bizantyjskim w 532 r. został zerwany w 540 r. przez Persów, którzy dotarli aż do Syrii, docierając do Morza Czarnego przez Kaukaz. Płacąc wysokie daniny, Justynian uzyskał rozejm, a ostatecznie w 562 r. 50-letni traktat pokojowy.

II. Chosroes II Aparwez (Aparviz) (591-628). Bratanek Chosroesa I, mógł być chrześcijaninem. Z pomocą Bizancjum wyeliminował rywali z perskiej arystokracji i umocnił swoją władzę, co doprowadziło do wyjątkowych rezultatów przeciwko Bizancjum. Około 604 r. rozpoczął marsz na Syrię i Egipt; w 616 r. podbił dolinę Nilu, która pozostawała pod panowaniem Persów przez dziesięć lat. Niejednokrotnie armie perskie docierały do przedmieść Konstantynopola, aż w 627 r. Herakliusz unicestwił je w pobliżu Niniwy. Chosroes został następnie obalony przez spisek pałacowy, osądzony i skazany na śmierć. Jego egzekucja zapoczątkowała okres anarchii.

CELTYCKI: Język celtycki, pochodzenia indoeuropejskiego, miał swoją własną ewolucję. W starożytności na ziemiach celtyckich istniały dwie grupy językowe: gaelicki (irlandzki, szkocki i manx [z Wyspy Man]) oraz brytoński celtycki, którego członkowie byli blisko spokrewnieni, w tym mieszkańcy Walii i Kornwalii oraz Bretończycy. Grupy plemienne, które mówiły tymi językami, stały się chrześcijańskie przed lub w trakcie epoki patrystycznej. Pozostało bardzo niewiele dowodów na przedangielskie chrześcijaństwo Brytanii lub na praktyki chrześcijańskie kościołów walijskiego, bretońskiego, kornwalijskiego, piktyjskiego i "szkockiego". Wydaje się prawdopodobne, że podczas okupacji rzymskiej chrześcijaństwo było ograniczone do najniższych klas, chociaż rozprzestrzeniło się poza granice rzymskiej Brytanii i wśród bogatszych i wojskowych klas w trakcie IV w. W regionach "celtyckich" kościoły i klasztory mogły zachować autonomię w sposób, który był niemożliwy dla kościołów pod scentralizowaną władzą Rzymu. Ich inspiracja, przedbenedyktyńska, opierała się na Ojcach Pustyni; Marcin z Tours również wywarł znaczny wpływ. Przełożeni klasztorów byli typowymi prezbiterami-opatami (nie biskupami), którzy silnie priorytetowo traktowali misje. Ich niezależność doprowadziła do pewnych dziwactw i silnego przywiązania do ich tradycji. Zarówno Bede, jak i Aldhelm zauważają, że duchowieństwo celtyckie uważało Anglików za ekskomunikowanych, odmawiając spożywania z nimi posiłków. Delegaci brytyjscy uczestniczyli w soborach kościelnych okresu okupacji rzymskiej (synod w Arles w 314 r. i w Rimini w 359 r.), ale udział ten ustał w V i VI w. W czasie rzymskiej okupacji Brytanii rzymscy misjonarze nawrócili Walię, która stała się całkowicie chrześcijańska dzięki pracy celtyckich misjonarzy w ciągu następnych trzech stuleci. Sprawozdania z pielgrzymki do Palestyny skupiają się na św. Teilo, biskupie Llandaff w VI w. Św. Deiniol żył w tym stuleciu i był uważany za pierwszego biskupa Bangor. Również w VI w. św. Asaf został uczniem Kentigerna na wygnaniu w Walii, a później został głową klasztoru i biskupem Llanelwy, później nazywanym św. Asafem. Św. Dawid (zm. 601) był z pewnością uczniem Iltuta, bretońskiego żołnierza najemnego w służbie króla Glamorgan, nawróconego po spotkaniu chrześcijańskiego pustelnika Cadoca. Dawid wyróżnił się jako założyciel klasztorów w tradycji egipskiej pustyni. Mógł uczestniczyć w synodzie w Brefi ok. 520 r. i mówi się, że zwołał sobór w Caerleon (Lucus Victoriae) w 569 r., z którego nie zachowały się żadne teksty. Biskupi celtyccy spotkali Augustyna z Canterbury ok. 603, ale podporządkowanie kościołów walijskich biskupstwu Canterbury nastąpiło powoli kilka wieków później. Pozostały one zwrócone ku przeszłości, z silnymi cechami regionalnymi, aż do podboju Normanów. Na przykład, nie przyjęły ogólnej praktyki obchodzenia Wielkanocy, ani innych aspektów dyscypliny kościelnej, aż do 768 roku. Chrześcijaństwo wydaje się dotrzeć do Szkocji pod koniec IV wieku z misją św. Niniana, na którego wpływ miał Marcin z Tours. Św. Kolomba, również Szkot, przybył z Irlandii na misję, wykorzystując wyspę Iona jako ośrodek (563-597). W VII wieku jego mnisi, prowadzeni przez św. Aidana, założyli ośrodek w Lindisfarne, aby ewangelizować północną Anglię. Kościół Piktów zjednoczył się pod jednym biskupem nie wcześniej niż w IX wieku. Kościół brytyjski przybył do Bretanii wraz z chrześcijańskimi uchodźcami, których Gildas opisuje jako zbiegów z kraju. Chrześcijanie bretońscy mieli kontakt z Irlandczykami od VI do IX w., zwłaszcza za pośrednictwem Kolumbanusa. Tylko dwa późnobretońskie hymny zachowały się ze źródeł brytyjskich, walijskich lub bretońskich. Fragment Caedmona (poezji pasterskiej z VII w.) zachował się u Bedy. Alegorie zwierząt były popularne w tradycji monastycznej, podobnie jak poezja o naturze i życiu monastycznym (Mungo w Glasgow). Wczesnochrześcijańscy pisarze Irlandii, znacznie bardziej znaczący zarówno pod względem ilości produkcji, jak i wpływu, są traktowani indywidualnie w swoich odpowiednich wpisach. Tradycja wernakularna kościoła irlandzkiego jest niezwykle złożona, a jej znaczenie jest dwojakie: po pierwsze, mity, sagi i wiersze mają silny pogański posmak; po drugie, istnieje literatura związana z dość ważną łacińskością hiberno, która częściowo pokrywa się z łacińskością chrześcijańską Irlandii.

CMENTARZ

I. Pochodzenie - II. Typologia - III. Rozwój i organizacja cmentarzy - IV. Badania archeologiczne.

W starożytnym świecie używanie tego słowa (coemeterium, koimhth,rion) w znaczeniu miejsca pochówku zmarłych było właściwe i charakterystyczne dla Żydów i chrześcijan. O tym, że było ono obce poganom, świadczą bardzo rzadkie teksty literackie, w których oznacza ono sypialnię, lub peryfraza używana w dokumentach pogańskich do opisu chrześcijańskich miejsc pochówku: "tak zwane cmentarze" (ta. kalou,mena koimhth,ria) . Ale we wczesnej literaturze chrześcijańskiej termin ten jest zwyczajowy, a jego etymologia, od koima,w, iść spać, wyrażająca wiarę w zmartwychwstanie umarłych jako pewne przebudzenie ze snu, jest często komentowana . Różni pogańscy poeci również porównują śmierć do snu, a sen jest symbolizowany w dekoracjach niektórych pomników pogrzebowych, ale bez żadnej wskazówki na temat tymczasowości tego odpoczynku, co jest oczywiste w słowie dormitorium. Wcześni chrześcijanie wyrażali tę samą koncepcję w innym częstym terminie depositio, tymczasowym depozycie zwłok oczekujących na renowację. Ponadto cmentarz nie był jedynym słowem określającym chrześcijańskie miejsce pochówku. W Afryce używano wspólnego rzymskiego terminu area, lub accubitorium, synonimu cmentarza. W Rzymie i na Zachodzie ogólnie, coemeterium prawie zawsze oznaczało cały teren pochówku, podczas gdy w Grecji i Azji Mniejszej mogło oznaczać pojedynczy grób. W regionach, gdzie rodzaj gruntu na to pozwalał, istniały również podziemne nekropolie chrześcijańskie, obecnie zwykle nazywane katakumbami. Ta nazwa, po raz pierwszy znaleziona w Neapolu w IX w., pierwotnie należała do pojedynczego rzymskiego cmentarza chrześcijańskiego przy Via Appia w miejscu zwanym ad catacumbas, wydaje się, że z powodu naturalnego obniżenia, które nadal można zauważyć między cyrkiem Maxentiusa a obecną bazyliką św. Sebastiana. Rozszerzenie terminu "katakumby" na wszystkie chrześcijańskie cmentarze podziemne miało miejsce szczególnie w XVI i XVII w., kiedy zostały stopniowo ponownie odkryte, podczas gdy galerie św. Sebastiana były dostępne przez całe średniowiecze. W tym samym czasie zaczęło rozprzestrzeniać się dziwne przekonanie, że katakumby były miejscem kultu, organizacji, a nawet zamieszkania wspólnot chrześcijańskich we wczesnych wiekach, kiedy były zmuszone do ukrycia się przez prześladowania. Niektóre dokumenty literackie, takie jak cesarski zakaz wchodzenia na cmentarze (Acta proconsularia S. Cypriani 3) lub odniesienia do papieży mieszkających w nich - oczywiście oznaczające przyległe sanktuaria nad nimi - wprowadzały w błąd sławnych uczonych przeszłości, a nawet dzisiaj legenda jest mocno zakorzeniona w powszechnej świadomości. Nawet bez tej fascynacji katakumby i wczesnochrześcijańskie pomniki grobowe w ogóle należą do najważniejszych i często unikalnych źródeł naszej wiedzy o hierarchii, organizacji, wierzeniach, życiu prywatnym i życiu publicznym pierwotnych wspólnot chrześcijańskich.

I. Pochodzenie. Używanie przez chrześcijan powierzchniowych lub podziemnych obszarów do pochówku wyłącznie wiernych, z wykluczeniem innych, sięga jedynie ostatnich dekad II w. lub przynajmniej dopiero od tego czasu mamy pewne dowody ich istnienia. Nasze najwcześniejsze odniesienie literackie znajduje się u Tertuliana , który mówi o areae sepulturarum nostrarum, które wzbudziły wrogość pogańskiego tłumu. Ten sam autor pokazuje, jak wierni finansowali pochówek ubogich ze wspólnego funduszu zasilanego dobrowolnymi miesięcznymi ofiarami. Żadne zabytki nie sięgają również wcześniejszych czasów: w rzeczywistości postęp badań zmienił daty I w. i początku II w. często przypisywane w przeszłości produktom wczesnochrześcijańskiej sztuki funeralnej. Nawet niedawne odkrycia z I w. Palestyńskie ossuaria noszące ślady chrześcijaństwa (przedmioty ożywionej debaty archeologów) nie ujawniły istnienia cmentarzy wspólnotowych z tej epoki, ale co najwyżej indywidualnych chrześcijańskich pochówków na wspólnych obszarach. Początkowo była to powszechna praktyka chrześcijan we wszystkich częściach imperium. W Rzymie jest to dobrze udokumentowane w nekropolii pod bazyliką watykańską, gdzie złożono apostoła Piotra, a następnie innych wierzących w mauzoleach pogańskich rodzin lub obok nich. Jedna z tych rodzin, Juliuszowie, po nawróceniu, przekształciła swoją małą komnatę grobową, dekorując ją chrześcijańskimi mozaikami. Św. Paweł został również pochowany na pogańskim cmentarzu przy Via Ostia; grób chrześcijańskiego Telesfora został znaleziony w pogańskiej nekropolii w Porto. Pewne znaki chrześcijaństwa, choć jeszcze nieujawnione w epigrafii lub artystycznych wyrażeniach, takich jak te uformowane w trakcie III w., można zidentyfikować w różnych grobowcach przechowywanych, od czasów Trajana, w kamieniołomach pucolanowych i na zboczach głębokiego obniżenia pod bazyliką św. Sebastiana w pobliżu Via Appia. Najbardziej charakterystycznym z tych znaków jest symbol ryby, po grecku ICQUS, którego litery tworzą akrostych VI(hsou/j) C(risto.j) Q(eou/) U(io.j) S(wth,r), tj. Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel. Na cmentarzysku Appia akrostych został wydrapany z dodanym krzyżem w kształcie litery T między dwiema pierwszymi literami, w dolnej celi pogańskiego mauzoleum "Innocentiores", i wyrzeźbiony lub namalowany, z kotwicą, w różnych epigrafach w pobliskich grobowcach. Fakt, że chrześcijanie pierwszych dwóch wieków radzili sobie z problemem pochówku, zabierając zmarłych do wspólnego miejsca, utrudnia ustalenie pochodzenia cmentarzy wspólnoty chrześcijańskiej w wielu miejscach. W szczególności cmentarze powierzchniowe zostały wstawione do pogańskich nekropolii i szybko je zastąpiły, a typologia grobów początkowo nie była inna. Nawet na cmentarzach podziemnych nie możemy już dostrzec wyraźnego podziału od świata pogańskiego, który wyobrażali sobie wcześniejsi archeolodzy. Pierwotnie niechrześcijańskie jądra rodzinne zostały zidentyfikowane, np. w katakumbach Domitylli w Rzymie. W trudnych badaniach nad pochodzeniem cmentarzy chrześcijańskich musimy niewątpliwie wziąć pod uwagę prywatną dobroczynność. Zamożni nawróceni właściciele ziemscy musieli wkrótce zaproponować sposób rozwiązania problemu pochówku kościoła, który od początku i we wszystkich krajach wybrał inhumację jako bardziej odpowiadającą ich wierze i wrażliwości niż łatwiejszą i bardziej ekonomiczną metodę kremacji. Aby pochować zmarłych z dużej społeczności z godnością, należało wykorzystać dużo miejsca, a wiemy, że obszary w pobliżu dużych miast były wysokie. G.B. de Rossi, założyciel archeologii chrześcijańskiej, wykazał, że wiele rzymskich katakumb było pierwotnie grobowcami należącymi do jednej rodziny, wykazującymi oznaki powiększenia i użytkowania, które można było uzasadnić tylko wtedy, gdy były przeznaczone dla społeczności. Same nazwy zachowane na niektórych cmentarzach - Domitilla, Priscilla, Commodilla, Maximus, Praetextatus, Traso, Ottavilla, Bassilla itp. - są trudne do wyjaśnienia, z wyjątkiem początkowego posiadania przez te osoby lub ich dobroczynnej, bezpłatnej darowizny obszaru. Czasami takie pochodzenie jest wyraźnie poświadczone, jak w słynnym epigrafie z okolic Ewelpiusza w Cherchel (Cezarei) w Algierii. Ale z pewnością nie wszystkie cmentarze powstały w ten sposób: wiele, zwłaszcza poza Rzymem, było od początku wyraźnie wspólnotowych. Nawet w rzymskich katakumbach, niektóre bardzo stare jądra składają się z sieci galerii, pierwotnie bez pomieszczeń na rodzinne pochówki, a zatem stworzone specjalnie dla społeczności. Takie są na przykład cała seria galerii "grzebieniowych", do których można dotrzeć ze schodów X w katakumbach ad duas lauros na Via Labicana; wykorzystanie ogromnego kamieniołomu pucolanowego na cmentarzu Pryscylli; jądro "Flawiuszy Aureliuszów" na cmentarzu Domatilli; i w katakumbach Kaliksta jądro, które de Rossi nazwał area prima, składające się z dwóch długich równoległych galerii połączonych poprzecznymi korytarzami. W polemicznym dziele przeciwko papieżowi Kallistowi (217-222) to ostatnie jest przywoływane do. koimhth,rion : poświadczone jest jego zbiorowe posiadanie przez kościół, podobnie jak zarządzanie nim przez papieża za pośrednictwem jednego z jego diakonów i jego większe znaczenie niż innych cmentarzy. Papież Zefiryn (199-217) został już tam pochowany, tak jak prawie wszyscy papieże III w. W tym stuleciu koncepcja i praktyka cmentarza wspólnotowego zostały ostatecznie ustalone, a w Rzymie, gdzie katakumby zachowały mnóstwo regionów i pomników grobowych sprzed czasów Konstantyna, można prześledzić jego niekiedy okazałe rozwinięcia i organizację. Kościół, choć nieuznawany przez władze cywilne, korzystał z rzymskiego ustawodawstwa, które dawało każdemu, nawet niewolnikom i straconym przestępcom, prawo do pochówku. W ten sposób nawet cmentarze chrześcijańskie zostały zalegalizowane, o czym świadczą dekrety o ich konfiskacie podczas prześladowań Waleriana w 258 r. i dekrety o restytucji wydane przez jego syna Galliena. Uznanie przez władze cywilne istnienia chrześcijańskich cmentarzy wspólnotowych na początku III w. można prawdopodobnie dostrzec w odniesieniu podanym powyżej przez autora Filozofumeny oraz w odniesieniu Tertuliana do okrzyku kartagińskiego motłochu: areae non sint, "niech chrześcijanie nie mają cmentarzy". Korzystanie z cmentarza wspólnotowego przez wiernych nie stało się jednak ściśle obowiązkowe, chociaż było zdecydowanie zalecane, jak można argumentować u Cypriana, który potępiał tych, którzy chowali swoje dzieci na pogańskich cmentarzach. Chociaż trzymano się z dala od tego ostatniego, niektóre rodziny wolały, nawet po pokoju Konstantyna, mieć własne groby rodzinne, niezarządzane przez władze kościelne. Najbardziej znany przykład tego typu prywatnego pochówku został odkryty w 1956 roku przy Via Latina w Rzymie. Rozpoczęty w pierwszych dekadach IV w., należał do małej grupy zamożnych rodzin, które chciały mieć te eleganckie pod względem architektonicznym podziemne pomieszczenia, pokryte niemal w całości malowidłami. Wiele wybranych motywów biblijnych, zwłaszcza ze Starego Testamentu, jest nieznanych w katakumbach wspólnotowych lub traktowanych w sposób niezależny od powszechnych modeli. Są nawet sceny z mitologii pogańskiej, być może na grobach nienawróconych członków rodziny, wolność nie do pomyślenia na cmentarzu z IV w. zależnym od władz kościelnych. Te prywatne hypogea są liczniejsze, niż kiedyś sądzono. Oprócz luksusu i oryginalności ich architektury i dekoracji, charakteryzują się przedsionkami, niewielką liczbą pochówków i brakiem tych religijnych aranżacji lub pochówków związanych z kultem męczenników, które przekształciłyby cmentarze wspólnotowe od IV w.

II. Typologia. Oczywiste jest, że chrześcijanie musieli przestrzegać praw regulujących obrzędy pogrzebowe w świecie rzymskim. Przede wszystkim groby musiały znajdować się poza zamieszkanymi obszarami, których granice były prawnie ustalone przez idealną linię zwaną pomerium. W wielkich miastach, takich jak Rzym, powiększano ją więcej niż raz, tak że wcześniejsze pochówki można znaleźć w linii późniejszego pomerium. Od drugiej połowy IV w. to bardzo stare prawo było często przekraczane w miastach prowincjonalnych: całe chrześcijańskie nekropolie znajdują się, zwłaszcza w Afryce, pośrodku zamieszkanych ośrodków. Cechy wczesnochrześcijańskich cmentarzy są bardziej widoczne i łatwiej rozpoznawalne w katakumbach. Podczas gdy większość cmentarzy sub divo ("na wolnym powietrzu") została zniszczona, podziemne pomieszczenia grobowe, nawet gdy zostały okradzione, wykazują architekturę, typologię grobowców i często ogromne bogactwo dekoracji, które wyraźnie odróżniają je od innych zabytków. Nie powinniśmy być zdziwieni, że chrześcijanie rozwinęli podziemne wykopaliska w takim stopniu. Miało to miejsce tylko w miejscach, gdzie pozwalała na to natura gruntu, tj. w regionach wulkanicznych lub tych bogatych w łatwo obrabialne skały wapienne. W takich miejscach wykopywanie podziemnych pomieszczeń do różnych celów na długo poprzedzało nadejście chrześcijaństwa: jako grobowce u Etrusków, bardzo często do celów hydraulicznych lub wojskowych w Lacjum i często tworzone jako chłodne miejsca rekreacyjne zwane kryptoportykami. Szczególnie sprzyjająca do tego celu była "tufa", miękka glina, która po wyschnięciu staje się twarda jak kamień, łatwa do obróbki, a jednocześnie wystarczająco mocna na dość duże pomieszczenia. Większość galerii katakumb została wykopana w tym tufie, który nie miał żadnej wartości handlowej. Teoria, że chrześcijańskie cmentarze podziemne były zakładane we wcześniejszych komorach wykopanych w innych celach, jest całkowicie bezpodstawna. Działo się tak rzadko, np. zakładanie grobów w opuszczonych komorach hydraulicznych, albo niezmodyfikowanych, jak w katakumbach ad vicesimum w pobliżu Morlupo, albo powiększanie przejść, jak w centralnej galerii św. Jana w Syrakuzach. Innym dość częstym zastosowaniem było arenariae, stare kamieniołomy pucolanowe, które, zwłaszcza wokół Rzymu, rozciągały się na ogromne odległości. Chrześcijanie, znajdując je na opuszczonych obszarach lub oddając je do dyspozycji właścicieli ziemskich, kopali w nich groby, chociaż zakrzywione i nieregularne ściany nie nadawały się do racjonalnego i uporządkowanego wykorzystania przestrzeni, jaką można było uzyskać z galerii wykopanych specjalnie w tym celu. Czasami początek wczesnego cmentarza chrześcijańskiego w arenariach lub innym nieodpowiednim miejscu był spowodowany obecnością grobu męczennika, umieszczonego tam w czasie sytuacji awaryjnej; takie, np. w Rzymie, były początki cmentarza Komodylli wokół grobu świętych Feliksa i Adaukta, cmentarza Cyriaki w pobliżu grobu św. Wawrzyńca i różnych cmentarzy orbis christianus, utworzonych w kamieniołomach kamienia lub piasku, lub na powierzchni, w obszarach pogańskich, jak w Koryncie, lub w biednych dzielnicach. Czasami rodzaj skały, w której otwierano podziemne cmentarze, doprowadził do przypuszczenia o wcześniej istniejących kamieniołomach, jak w katakumbach św. Januarego w Neapolu, które mają szerokie tunele niemal takie same jak te, które powstają w wyniku wydobywania kamienia budowlanego. Jednak dokładne badanie względnej chronologii różnych stref katakumb, a zwłaszcza sposobu, w jaki pomieszczenia zostały wykute w skale, ujawnia, że intencją było pogrzebanie od samego początku, nie wykluczając jednocześnie komercyjnego wykorzystania powstałego materiału. W więcej niż jednym miejscu wydaje się, że nie zostało to wydobyte przypadkowo, ale pocięte na duże kwadratowe bloki, z których można było uzyskać mniejsze bloki nadające się do budowy. Stworzone przez chrześcijan podziemne cmentarze ujawniają typologię, którą możemy nazwać charakterystyczną, choć nie wyłączną. Analogie występują w grobowcach etruskich, gdzie znane pomieszczenia grobowe były często uzupełniane krótkimi galeriami z grobowcami osadzonymi w ścianach; mały cmentarz z obejściem, takim jak chrześcijańskie, został znaleziony w Anzio, z obiektami datowanymi na III w. p.n.e.; żydowskie katakumby mają locules i arcosolia, takie jak chrześcijańskie, które teraz opiszemy. Poza tym potrzeba przestrzeni łatwo sugerowałaby rozwiązanie w postaci podziemnych galerii z grobowcami wykopanymi w ścianach. Dostęp był po drabinie lub, rzadziej, przez wejście wykopane w zboczu wzgórza. Drabina, zwana w epigrafii i dokumentach literackich descensus, catabaticum, scala, miała zazwyczaj wysokie i niewygodne stopnie, ale istniał lepszy dostęp, zwłaszcza w okresie pokoju w pobliżu czczonych grobów, zwany introitus ad martyres, gdy na cmentarze zaczęły przybywać wielkie rzesze pielgrzymów. Takie były np. wielkie schody cmentarza Kalepodiusza, schody anonimowej bazyliki Via Ardeatina i schody małej bazyliki hypogeum św. Marcelina i Piotra. Szerokość galerii wykopanych u stóp wejść jest proporcjonalna do natury i twardości skały: w kruchym tufie Rzymu i Lacjum wynosi ona na ogół od 80 do 150 cm; gdzie indziej, jak w Neapolu, Sycylii i na Malcie, osiąga większe szerokości. W małych katakumbach na wsi lub w mniejszych ośrodkach postęp ambulatorium jest chaotyczny i bez ustalonego projektu, podczas gdy w nekropoliach wielkich miast galerie są proste i rozmieszczone tak, aby tworzyć różne rodzaje sieci. Najczęstsze systemy od III w. mają kształt grzebienia lub rusztu. W pierwszym przypadku galerię wykopano u stóp wejścia, zgodnie z jego kierunkiem lub pod kątem prostym do niego; od tego - jakby decumanus nekropolii - liczne galerie rozgałęziają się pod kątem prostym po każdej stronie jak kardyny. W systemie rusztowym, ambulatorium kopano zgodnie z granicami ziemi posiadanej nad ziemią, a następnie łączono je poprzecznymi galeriami, aby wykorzystać cały obszar (prawo zezwalało na wykopaliska tylko pod nieruchomością). Galerie, zwane przez starożytnych kryptami, miały początkowo dwa lub trzy metry wysokości, z sufitami na ogół płaskimi, ale czasami łukowatymi. Grobowce były prostokątnymi wnękami w ścianach, jedna nad drugą, tej samej długości co ciała, które miały przyjąć i mniej lub bardziej głębokie. Ten bardzo prosty grób nazywano locus, to,poj, obecnie locule, i definiowano jako monosomus, bisomus, trisomus, quatrisomus lub polyandron w zależności od liczby ciał, które zawierał. Seria nałożonych na siebie locules nazywana była pila i zazwyczaj zawierała groby tej samej długości. Pilae loculi dziecięcych były z reguły umieszczane pod kątem galerii, ze względu na równowagę. Te małe groby są bardzo liczne ze względu na wysoką śmiertelność niemowląt, a być może również z powodu miłosierdzia kościoła, który przyjmował odsłonięte niemowlęta. W III w. pilae były zazwyczaj uporządkowane, loculi duże, a przestrzenie między nimi dość szerokie. W IV i V w. wykorzystanie przestrzeni było często chaotyczne ze względu na nagromadzenie grobów i wkładanie ciał dzieci między już istniejące loculi. Ciało umieszczano w loculi owiniętej w prześcieradło, w którego fałdach czasami rozprowadzano wapno jako ekonomiczną formę balsamowania. Loculi zamykano następnie płytkami lub jedną lub kilkoma płytami marmurowymi starannie przymocowanymi wapnem. Na cmentarzach żydowskich częściej zamykano je małym murem, często tynkowanym od zewnątrz. Warstwa tynku na otaczających płytach jest często znajdowana również w chrześcijańskich katakumbach, szczególnie na wsi. Imię zmarłego było wyryte na marmurze lub pomalowane czerwonym ołowiem lub węglem drzewnym, a nawet po prostu wydrapane w wapnie. Ale większość grobów pozostała nieopisana. Aby je rozpoznać, krewni często umieszczali w grobowcu podstawę kielicha, fragment talerza, monetę, figurkę z kości słoniowej, zabawkę, kawałek ceramiki. Często umieszczali wazę z przyprawami lub glinianą lampę oliwną, odpowiadającą kwiatom i lampom współczesnych cmentarzy. Bogatszą formą pochówku jest arcosolium. W arcosolium płyta otaczająca nie jest pionowa, ale pozioma i zwieńczona jest łukowatą niszą (w najdawniejszych czasach, czasami prostokątną). Bardzo często arcosolium było zdobione freskami. Ten typ grobowca był używany zwłaszcza w cubicula, małych pomieszczeniach otwierających się na boki galerii jako grobowce rodzinne lub korporacyjne, podobnie jak rodzinne kaplice pogrzebowe na współczesnych włoskich cmentarzach. W niektórych regionach były zamykane drzwiami i zasuwami, których ślady pozostały. Boksy mają najróżniejsze formy: kwadratowe, prostokątne, absydowe, okrągłe, wielokątne. Wydają się imitować powierzchniowe mauzolea. Mogą być podwójne (cubiculum duplex), czasami nawet potrójne lub poczwórne. Mają płaskie lub kopułowe sufity (głębokie lub płytkie), sklepienia krzyżowe, sklepienia kolebkowe. Często są zdobione kolumnami na rogach, z niszami na światła, ozdobnymi gzymsami, półkami na ofiary i posiłki pogrzebowe. Posiłki te nazywano refrigeria i były charakterystyczne dla kultu zmarłych również wśród pogan. Na cmentarzach różnych regionów znajdujemy pomieszczenia przygotowane do takich obrzędów pamiątkowych: ławy dla gości, studnie i kanały wodne, specjalne okrągłe tace pośrodku pomieszczeń, jak na Malcie, cathedrae, jak w Coemeterium Maius w Rzymie, symbol niewidzialnej obecności zmarłego podczas posiłku celebrowanego na jego cześć. Przejście pod ziemię umożliwiło rozwój ogromnych cmentarzy. Nawet gdy posiadane obszary były nadal ograniczone, jak w III w., przestrzeń można było pomnożyć przez pogłębianie galerii, które osiągały 5 lub 6 metrów wysokości, lub przez tworzenie innych poziomów powyżej lub poniżej pierwotnego. Pierwszy wybór został w rzeczywistości dokonany dla najlepszej warstwy tufu, a nie tej znajdującej się najbliżej powierzchni. W celu wentylacji i światła otwierano pionowe szyby, zwane luminariami, które mogły przechodzić przez kilka poziomów i oświetlać kilka pomieszczeń jednocześnie przez śmiałe otwory strzelnicze. Te wloty światła robiły wrażenie na odwiedzających, jak możemy przeczytać na stronach, na których Jerome opowiada o swoich młodzieńczych wizytach na cmentarzach rzymskich lub wersetach Prudencjusza w jego opisie cmentarza św. Hipolita . Szczególne typy grobowców na cmentarzach podziemnych obejmują groby piecowe z wnękami wykopanymi prostopadle do ściany, tak że widoczny jest tylko krótki bok; groby szybowe z dużą liczbą grobowców w ścianach, a często w podstawie szybu wykopanego w ziemi; dormitoria grobowe św. Tekli w Rzymie, wypełnione setkami grobów "kapucynów" ustawionych jeden nad drugim aż do sufitu, a następnie zamurowanych; polisomiczne arcosolia charakterystyczne zwłaszcza dla Sycylii, z aż 20 lub więcej łukami obok siebie pod sklepieniem przypominającym galerię; grobowce "baldacchino" na wyspie Malcie i wschodniej Sycylii poza Syrakuzami, wykonane z sarkofagu wykopanego w skale i połączonego ze sklepieniem kabiny lub obejścia czterema małymi kolumnami na rogach; groby okienne bardzo częste na Malcie i bardzo rzadkie gdzie indziej, które są małymi pomieszczeniami z arcosolia lub ławami pogrzebowymi w środku, dostępnymi tylko przez okno o powierzchni około pół metra kwadratowego, blokowane po każdym złożeniu kamienną płytą. Istniała również duża różnorodność grobowców na cmentarzach powierzchniowych, które istniały nad każdą katakumbą i funkcjonowały razem z nimi lub, częściej, były jedynym rodzajem nekropolii na terenach, gdzie grunt nie nadawał się do wykopalisk. Niestety większość cmentarzy powierzchniowych została zniszczona i znamy je bardziej ze źródeł literackich lub epigraficznych niż z zachowanych zabytków. Były otoczone ogrodzeniem lub oznaczone kamieniami granicznymi; zazwyczaj miały groby wykopane w ziemi (formae), często połączone w ciasną sieć i wystarczająco głębokie, aby pomieścić kilkanaście ciał jeden na drugim, oddzielone glinianymi płytami, płaskimi lub pochyłymi. Bardziej charakterystyczne były pochówki w terakocie, kamieniu, marmurze, ołowiu, a w niektórych miejscach w drewnianych sarkofagach. Dekoracja marmurowych sarkofagów była początkiem wczesnej rzeźby chrześcijańskiej. Były one ustawiane wzdłuż otaczających murów, często pod dachem (sub teglata), lub w kapliczkach, lub w mauzoleach, które są charakterystycznymi budynkami cmentarzy sub divo. W okresie pokoju tworzyły rozległe kompleksy przyłączone do bazylik cmentarnych męczenników. Szczególnymi typami grobowców w niektórych regionach są rozległe pola grobowców "kapucynów", jak w Timgadzie, kamienne skrzynie niegdyś zdobione mozaikami i inskrypcjami, jak w Tipasa, półcylindryczne trumny murowane (cupae, cupellae) lub skromne pochówki wewnątrz kawałków amfor, jak w Tarragonie.

III. Rozwój i organizacja cmentarzy. Jedną z przyczyn, która najbardziej przyczyniła się do rozwoju cmentarzy chrześcijańskich i doprowadziła do głębokich zmian w nich, był kult męczenników pochowanych w czasie prześladowań. Poszukiwanie miejsc najbliższych czczonemu grobowi, jakby w celu zagwarantowania ochrony i zbawienia, spowodowało otwarcie nowych galerii i boksów na cmentarzach podziemnych oraz nagromadzenie mauzoleów i grobowców w bazylikach cmentarnych sub divo (tj. na wolnym powietrzu). Takie groby dewocyjne nazywano retrosanctos. Dla mniej zamożnych, do katakumb dobudowywano bardziej odległe elementy, również konieczne ze względu na stale rosnącą liczbę ludności chrześcijańskiej. W tym okresie fossores, korpus grabarzy, po raz pierwszy wyraźnie wspomniany w 303 r. w aktach rekwizycji kościoła Cirta, ale który musiał istnieć od początku istnienia cmentarzy komunalnych, jak wynika np. z ps.-Hippolytus , zyskał wielkie znaczenie. Kopali podziemne komory, rozplanowywali obszary nad ziemią oraz tworzyli i dekorowali różne rodzaje grobowców. Specjalizowali się w swojej pracy, dlatego byli podzieleni na kategorie; od IV w. pojawiają się w hierarchii kościelnej obok ostiarii, opiekunów kościołów i cmentarzy. W drugiej połowie IV w. w nekropoliach z czczonymi grobowcami przywłaszczali sobie przywilej rozdzielania najbardziej pożądanych miejsc w zamian za zapłatę: mamy epigraficzne dowody tego w Rzymie i gdzie indziej, w postaci kontraktów, a nawet cen zakupu. Nadużycie to trwało do pierwszych dekad V w., ale - zwyczaj podziemnego pochówku ostatecznie ustał w tym czasie, prawdopodobnie dzięki interwencji władz kościelnych - fossores przekazali swoje uprawnienia innym administratorom, których inskrypcje i źródła literackie nazywają mansionarii, praepositi lub presbyteri. W Rzymie, gdzie jest większe bogactwo dowodów, widzimy powrót do tej organizacji ceremonii pogrzebowej, która w swoich ogólnych zarysach wydaje się sięgać pontyfikatu papieża Fabiana (236-250). Społeczność była zorganizowana w okręgi zwane tituli (współczesne parafie), pogrupowane z kolei w siedem regionów kościelnych. Każdemu regionowi odpowiadał konkretny pozamurny region pogrzebowy z kilkoma cmentarzami. Do V w. wiele z nich stało się prawdziwymi sanktuariami. Wprowadzono głębokie zmiany, aby ułatwić dostęp pielgrzymom, którzy od pontyfikatu Damazego (366-384), entuzjastycznego promotora męczenników, zaczęli się tam gromadzić. Otwarto nowe wejścia i luminaria; zbudowano drogi; oratoria i bazyliki budowano na powierzchni; a czasami świadczono takie usługi, jak hospicja, łaźnie i domy kustoszy. Wojny gotyckie we Włoszech oraz wstrząsy polityczne i wojskowe w innych miejscach przyczyniły się do tego, że pochówki na cmentarzach oddalonych od miast stały się coraz rzadsze, ale nie zakłóciły przepływu pielgrzymów do sanktuariów utworzonych w tych miejscach. Papieże i biskupi nadal je odnawiali i zachęcali do ewokacji. Napisano nawet przewodniki dla gości z odległych krajów: VII i VIII w. przykłady tych przetrwały w trasach rzymskich sanktuariów. Te topograficzne dokumenty są bardzo cenne dla archeologów, ponieważ w IX w., po wielokrotnych grabieżach przez Longobardów (Lombardów) i Saracenów, sanktuaria zostały stopniowo porzucone, a relikwie męczenników przeniesione w obręb murów miejskich. Oznaczało to koniec wszystkich katakumb i niektórych cmentarzy sub divo: kościoły na powierzchni, już nieodrestaurowane, stopniowo się rozpadały, a wejścia do galerii znikały pod osuwiskami i roślinnością. Kilka dekad po ostatniej translacji samo istnienie większości z tych miejsc, kiedyś tak sławnych i tak często odwiedzanych, było nieznane

IV. Badania archeologiczne. W rzymskich katakumbach możemy zobaczyć podpisy sporadycznych gości już w XV w., w tym członków słynnej Akademii Pomponiusza Leto. Systematyczne badania zostały zainicjowane przez przypadkowe odkrycie w 1578 r. cmentarza przy Via Anapo, w pobliżu Via Salaria, co wzbudziło wielki entuzjazm wśród uczonych. Obrazy zostały skopiowane i opublikowane, co wywołało pragnienie znalezienia więcej. Antonio Bosio (1575-1629) był liderem tych poszukiwaczy; sam odkrył około 30 katakumb i w szczególności ustanowił podstawy badań naukowych poprzez analizę topograficzną zabytków w świetle dowodów dokumentalnych. Niestety, XVII i XVIII w. archeolodzy nie poszli za topograficzną metodą Bosio: zaczęli usuwać epigrafy i sarkofagi z muzeów i kościołów oraz otwierali wiele grobów, szukając domniemanych ciał męczenników, których, jak sądzili, można było rozpoznać po obecności wazonu ze śladami cynobru. Lokalni winiarze dokończyli dzieło zniszczenia, usuwając materiał budowlany. Ogromne obszary cmentarne przybrały wówczas wygląd dewastacji, w jakiej widzą je dzisiejsi zwiedzający. W XIX wieku G.B. de Rossi (1822-1894) wznowił badania naukowe i nakreślił główne zarysy archeologii chrześcijańskiej. Jego badania wywołały ferment badawczy, stopniowo rozszerzany na inne części starożytnego świata. Obecnie we wszystkich krajach Europy, Afryki Śródziemnomorskiej i Bliskiego Wschodu badania i studia nad wczesnymi cmentarzami chrześcijańskimi stanowią bardzo ważną część wykopalisk archeologicznych i publikacji.

CENOBIUM - CENOBITE (również Coenobium - Coenobite): Od greckich słów koino,bion i koinobiw,thj (koino,j + bi,oj = in commune viventes według Izydora, który wywodzi to od Hieronima, Ep. 22, 34). Życie cenobityczne było ściśle związane z życiem ascetycznym. W pierwszych trzech wiekach chrześcijańskich, ale szczególnie po zakończeniu prześladowań, nauczanie Jezusa i jego zaproszenie do czujności, wyrzeczenia się, śmierci dla siebie, wzięcia krzyża po sobie, dobrowolnego ubóstwa i dziewictwa doprowadziły do narodzin i rozwoju znaczącego ruchu duchowego, ascezy, najpierw w formie eremityzmu (anchorism), a następnie cenobityzmu, który rozprzestrzenił się wszędzie od Mezopotamii przez Galię do Irlandii. Choć wyraźnie pod wpływem ówczesnej atmosfery filozoficzno-duchowej, niewątpliwie zawierało autentyczne doświadczenie ewangeliczne i pragnienie powrotu do pierwotnych ideałów chrześcijańskich . Jeśli Antoni (ok. 250-356), choć nie pierwszy, który szukał samotności na pustyni, był ojcem anachoreizmu, Pachomius był pierwszym prawodawcą i założycielem cenobii (320, Tabennesi w Tebaidzie), ojcem koinonii, który znalazł równowagę między indywidualizmem pierwszych Ojców Pustyni a surowo uregulowanym życiem wspólnotowym. W IV w. monastycyzm w Egipcie znał anchorizm praktykowany na północy (Nitria, Pustynia Cel (Kellia), gdzie asceci mieszkali w indywidualnych celach i byli ze sobą związani niemal jak instytucja korporacyjna), cenobityzm na południu (Tebaida), który również służył jako przygotowanie do anchorizmu , a także niektórych samotników jeszcze dalej na południe, żyjących bardzo surowym życiem. Egipski monastycyzm był szkołą dla licznych gości (Eustachy, Bazyli, Jerome, Rufin, dwóch Melaniaszów, Paula, Palladius itd.), którzy rozprzestrzeniali jego praktyki wszędzie. Kapadocjanie mieli znaczny wpływ na ruch ascetyczny i cenobicki swoich czasów. Matka Bazylego, Emmelia, za radą córki Makryny, wycofała się do rodzinnej posiadłości Annesi w Poncie (351) i tam prowadziła zwyczajne życie z arystokratkami i ich pokojówkami. Bazyli, opierając swoją koncepcję życia na zasadzie miłosierdzia, widział życie cenobityczne jako miejsce, w którym można dokonać syntezy między bi,oj evrhmiko,j i bi,oj tou/ miga,doj (patrz Greg. Naz., Or. 43,62). Reguła Magistri (1,2) i Reguła Benedykta (1,2) uważają cenobity za rodzaj primum mnichów, rodzaj monasteriale niemal par excellence, tj. militans sub regula vel abbate, zgodnie z klasyfikacją bezpośrednio zainspirowaną przez Jana Kasjana, który widział życie razem w poddaniu się opatowi jako pełne naśladowanie Jezusa, który przyszedł, aby wypełnić wolę Tego, który go posłał. Cenobium nie oznaczało tylko fizycznego miejsca życia monastycznego - jak termin monasterium, który po prostu oznaczał mieszkanie mnichów, lub nawet tylko jednego mnicha lub tych szczególnych grup mnichów zwanych Sarabaitami - ale oznaczało typ i sposób praktykowania ascezy monastycznej razem z innymi, którzy mieszkali w tym samym miejscu. Cenobitami byli zatem ci, którzy wyznawali najwyższą, najlepszą i najpełniejszą formę (de optimo genere monachorum) życia monastycznego i którzy szkolili się w tych gimnazjach - cenobii - aby dążyć do szczytów dyscypliny anachoreckiej (Cass., Conl. 18,11) w dobrze wypróbowanym realizmie i realizacji cnoty.

CENTESIMA, SEXAGESIMA, TRICESIMA, kazanie De.pseudo-Cypriana z Afryki, koniec II do połowy III w. :(dla niektórych uczonych początek IV w.); przekazane w małym korpusie pism Donatystów w kodeksach z IX w. Wirceburgensis i Monacensis 3739. Zawiera alegoryczno-moralną ekspozycję przypowieści o siewcy , w szczególności duchową egzegezę trzech liczb 100, 60 i 30, wyjaśnionych odpowiednio jako nagroda męczeństwa, dziewictwa i wstrzemięźliwości małżeńskiej. Męczeństwo pojawia się w podwójnym wymiarze: "naśladowanie" przykładu Chrystusa i "duchowa walka" z ciałem i krwią, rozumianymi jako moce demoniczne; ale asceci naśladują sześciu aniołów współtworzonych z Synem Bożym i oni również walczą z ciałem i krwią w swego rodzaju "duchowym męczeństwie". Sprawiedliwym, którzy zamierzają żyć zgodnie ze swoim chrzcielnym odrodzeniem, ukazano drogę wstrzemięźliwości . Hierarchiczne rozróżnienie męczenników, dziewic i kontynentu było integralną częścią powszechnie przyjętej koncepcji życia chrześcijańskiego w pierwszej połowie III w., w tym w Syrii i Egipcie, jak pokazuje cenne świadectwo Orygenesa. Koncepcja ta ma archaiczne konotacje enkratyckie, którym towarzyszyło częste używanie tekstów apokryficznych lub zmienionych cytatów biblijnych oraz znane odniesienia do idei teologicznych wyraźnego żydowskiego pochodzenia chrześcijańskiego: np. silnie subordynacjonistyczna anielskomorficzna chrystologia, która uczyniła Syna Bożego jednym z siedmiu aniołów stworzonych z ognia, a następnie wyniesionych do godności Syna; martyrologiczna egzegeza przypowieści o drachmie i zagubionej owcy, przeciwko której wcześniej argumentował Tertulian ; pesymistyczna antropologia antysomatyczna, powiązana z ideą, że delictum primae nativitatis zostaje anulowane w odpuszczeniu chrztu. Ta ostatnia jest najwcześniejszą znaną nam zachodnią formułą doktryny, opartej na biblijnym testimonium Ps 51:5, o grzechu zaciągniętym przez każdą osobę przy narodzeniu, która stanie się originale peccatum Augustyna.

CENTO: Łaciński termin oznaczający tkaninę zszytą kawałkami materiału w różnych kolorach; jako gatunek literacki oznaczał kompozycję poetycką składającą się ze słów, półsłupków i wersów innego poety, uporządkowanych w celu wyrażenia czegoś innego niż oryginał. Zostały one skomponowane w szczególności z dzieł Homera (Homerocentones) i Wergiliusza (Virgiliocentones). Tertulian pisze: "Dziś widzimy zupełnie inną opowieść niż Wergiliusz, w której materiał jest dostosowany do wersu, a wers do materiału. Tak więc Osidius Geta całkowicie nadął tragedię Wergiliusza Medea. A mój krewny, wśród innych literackich rozrywek, objaśnił Tablicę Cebe słowami tego samego poety. Ci, którzy, idąc za centonicznym zwyczajem, łączą w jednym dziele wiele fragmentów zaczerpniętych tu i ówdzie z poematów Homera, są nazywani Homerocentos" (De praesc. haer. 39,3-5). Centos nie były tyle dziełami sztuki, co dziełami techniki i pamięci; zdolności autora przejawiały się w powściągliwości w wtrącaniu własnych myśli. Nauka pamięci miała wielkie znaczenie w starożytnej edukacji, a centoniści dobrze znali swoje modele. Znane są inne chrześcijańskie centosy oprócz Proby. Według Izydora z Sewilli , pewien Pomponiusz ułożył krótki poemat zatytułowany Tityrus na cześć Chrystusa; w rzeczywistości posiadamy dialog między chrześcijańskim Tityrusem a pogańskim Meliboeusem (Versus ad gratiam Domini). Następnie jest niekompletny De verbi incarnatione naśladowcy Proby z V w. 116-wersetowy De ecclesia to krótkie przemówienie do wiernych w kościele, być może pewnego Mavortiusa. Istnieją greckie Homerocenty przypisywane cesarzowej Eudoksji (zm. 460) i wiele krótkich centów. Najsłynniejszy jest bizantyjski: Christus patiens, składający się z 2640 trymetrów jambicznych , przypisywany Grzegorzowi z Nazjanzu, tragedia o męce Chrystusa w stylu Eurypidesa, jak pisze autor w prologu.

CELFRITH (642-716): Urodzony w 642 r. w Nortumbrii w szlacheckiej rodzinie angielskiej, w 674 r. był opatem klasztoru św. Piotra w Wearmouth, a później, od 682 r., także bliźniaczego klasztoru św. Pawła w Jarrow. Ceolfrith pracował nad tym, aby Irlandczycy i Szkoci przestrzegali rzymskiej doktryny, pisząc również do króla Piktów , aby przestrzegał rzymskiej praktyki wielkanocnej i zachował, wraz ze swoim ludem, jedność kościoła katolickiego. W Rzymie w 678 r. znalazł dużą liczbę kodeksów, wśród nich kopię Wulgaty, którą następnie powielił w Anglii w trzech kopiach, dwie dla bibliotek klasztorów podległych mu i jedną, bardzo prawdopodobnie wykonaną w Wearmouth lub Jarrow pod nadzorem Bedy, aby osobiście przywieźć ją jako dar do Konfesji św. Piotra. Zmarł w 716 r. w Langres, gdy jechał do Rzymu z trzecią kopią Wulgaty (Codex Amiatinus).

CERDO: Gnostyk heretyk, aktywny w Rzymie w I-II w. Według Ireneusza , Cerdo przybył do stolicy za papieża Hyginusa (138-142) i tam nauczał heretyckich doktryn, według których Bóg Stwórca, sprawiedliwy i poznawalny, objawiony w prawie Mojżesza i Proroków, jest odróżniany od Ojca Jezusa Chrystusa, dobrego i niepoznawalnego. Jednak według Ireneusza , Cerdo, zgadzając się na pokutę i udając skruchę, został początkowo przywrócony do wspólnoty, ale potajemnie kontynuował szerzenie swoich nauk; ponownie uznany za winnego, został ostatecznie definitywnie wykluczony ze wspólnoty. Informacje te i związek Cerdo z herezją Simona są zasadniczo potwierdzone przez Hipolita , który opiera się na Ireneuszu. Przypisanie Cerdo przez Ireneusza głównych doktryn Marcjona, którego czyni jedynie uczniem i kontynuatorem Cerdo, bez własnej oryginalności, wydaje się bardziej podejrzane i może być wynikiem pomyłki, być może w źródłach Ireneusza, lub błędu w odniesieniu listy biskupów Rzymu do pojawienia się poszczególnych heretyków w stolicy (patrz Harnack i Peterson). Epifaniusz twierdzą, że Cerdo pochodził z Syrii. Epifaniusz przypisuje mu doktryny doketystyczne; ps.-Tertulian przypisuje mu nawet kanon Nowego Testamentu Marcjona. Według Agapiusza (Historia powszechna), Cerdo stwierdził, że świat został stworzony przez połączenie się różnych bóstw i zaprzeczył zmartwychwstaniu.

CEREALIS: Biskup Castellum Ripense w Afryce, obecny na dramatycznej debacie zarządzonej przez króla Wandala Huneryka pomiędzy katolickimi i ariańskimi biskupami w lutym 484 r. Napisał Libellus contra Maximinum arrianum, w którym różne kwestie postawione przez arian są rozstrzygane przez katolików na podstawie antyariańskiej doktrynitarnej doktryny, która została już skodyfikowana przez długą tradycję i w pełni wykorzystuje cytaty zaczerpnięte z Pisma Świętego, zgodnie z polemiczną procedurą typową dla tej epoki w Afryce

CERINTHUS - CERINTHIANIE (I-II w.): Według Epistula Apostolorum (początek II w.) Cerinthus i Simon Mag byli uważani za pseudoapostołów. Inna stara tradycja mówi, że apostoł Jan uciekł z łaźni w Efezie, gdy usłyszał, że Cerynt jest obecny w budynku . Wynikało to z idei, że Cerynt był przebiegłym heretykiem, który pracował w Azji Mniejszej, próbując zniweczyć dzieło apostołów. Początkowo Cerynt był przedstawiany jako typowy gnostyk, który uważał, że świat nie został stworzony przez Boga, ale przez niższe siły, że Chrystus zstąpił na człowieka Jezusa i że aniołowie są odpowiedzialni za prawo . Kiedy w II w. Apokalipsa Jana była podejrzana w niektórych kręgach o millenarystyczną ideę, ortodoksyjny pisarz Gaius twierdził, że pisma Janowe zostały pierwotnie napisane przez Cerintosa. Chociaż Hipolit nie zaakceptował tej idei (według Dionizego bar-Salibiego, zm. 1171), później powszechnie uważano, że Cerintosa miał millenarystyczną ideę. Stało się tak w szczególności dzięki Euzebiuszowi , opierając się na współczesnym mu Dionizym. Euzebiusz był również pierwszym, który powiedział, że Cerintosa był przywódcą grupy zwanej Cerintami. Epifaniusz (Pan. 28) podkreślił tradycję pierwszego pojawienia się Cerintosa jako pseudoapostoła. Według niego Cerinthus powinien zostać pociągnięty do odpowiedzialności za trudności Pawła z Żydami i chrześcijańskimi Żydami, ponieważ uważano, że Cerinthus żył według prawa żydowskiego. Ten obraz Cerinthusa naśladował Filaster, który również znał tradycję, że istniało prawo, które uważano za dane przez aniołów (Iren.) i przestrzegane przez Cerinthian . Augustyn pisze jednak o Cerinthusie jako o żydowskim chrześcijaninie z millenarystycznymi ideami. Tę charakterystykę przyjęli wszyscy, którzy korzystali z Augustyna

CARMEN ad quendam senatorem (koniec IV w.?): Anonimowa kompozycja - błędnie przypisywana Cyprianowi i opublikowana wśród jego fałszywych dzieł - jest inwektywą w 85 heksametrach, skierowaną do senatora o dobrym wykształceniu literackim i filozoficznym (Quia carmina semper amasti / carmine respondens properavi scribere versus; i : Philosophum fingis). Chrześcijański były konsul przyjął religię Wielkiej Matki. W serii natarczywych interrogationes (środek retoryczny często używany w utworach antypogańskich) poeta pyta apostatę, jak to możliwe, że były konsul mógł być kapłanem Izydy, nie okrywając się wstydem. Zniewieściali kapłani boga, którzy przechadzali się ulicami Rzymu, kręcąc biodrami (per urbem leniter incedunt), nie uniknęli sarkazmu poety: wykorzystując motywy współczesnej rzymskiej satyry przeciwko kultom Wschodu, stygmatyzował najbardziej odrażające aspekty ich życia. Poeta napomina apostatę, by naprawił swoje postępowanie i naprawił swój grzech wiarą (Corrige delictum fidamine; fidamine jest neologizmem, podobnie jak vericolae ).

CARMEN adversus marcionitas: Kompozycja składająca się z 1302 wersetów w pięciu księgach, błędnie przypisywana Tertulianowi. Temat jest w tytule: "Przeciwko zwolennikom Marcjona". Księga I mówi o pochodzeniu doktryny Marcjona; księgi II i III potwierdzają związek między ST i NT; księgi IV i V objaśniają teorie marcjonitów. Autor jest całkowicie nieznany. Müller datuje ją przed Soborem Nicejskim . K. Holl datuje ją na lata 475-525, umieszczając autora w Galii lub Afryce, a nie Włoszech lub Hiszpanii . R. Willems datuje ją nie wcześniej niż na V w. (opera Tertuliana, 1420). Frede datuje go po Komodianie, ale nie przed V w., prawdopodobnie w Galii, idąc za Izydorem z Sewilli, przypisując go pewnemu Wiktorynowi . Fakt, że Tertulian napisał dzieło przeciwko Marcjonowi, wyjaśnia fałszywe przypisanie carmen.

CARMEN adversus paganos: Datowana między 376, rokiem śmierci ojca Kwintusa Aureliusza Symmacha, a 409, rokiem zamordowania Pompejana, ta anonimowa kompozycja, przekazana na ostatnich trzech stronach kodeksu Par. Lat. 8084, VI w. rękopis Prudentiusa jest inwektywą o wielkości 122 heksametrów skierowaną przeciwko senatorom oddającym cześć bogom starożytnej religii (w. 1-24), a w szczególności przeciwko praefectus urbis, różnie utożsamianemu z Viriusem Nicomachusem Flavianusem (Morel, De Rossi, Mommsen, Musso), Vettiusem Agoriusem Praetextatusem (Ellis, Moricca, Cracco Ruggini, Fontaine, Puglisi, Vera, Bartalucci), Gabinius Barbarus Pompeianus (Manganaro) i ojciec Symmachusa (Mazzarino) . W stylu chrześcijańskiej apologetyki chrześcijański poeta drwi z poganie za obsceniczne historie miłosne: małżeństwo Jowisza z jego siostrą Junoną; miłość Wenus do Adonisa; Kłamliwa wyrocznia Apolla; Przemiana Jowisza w łabędzia, deszcz złota i byka; wygnanie Saturna; lament Wenus nad zmarłym Adonisem. Fanatyczny prefekt, który przez trzy miesiące poddawał Rzym rytuałom oczyszczenia, zapłacił za swoje występki powolną śmiercią. Wtajemniczony w wiele rytuałów (Bachusa, Serapisa, Kybele, Saturna, Bellony) i wierzący w nimfy, satyrów i Pana, zmarły został pociągnięty do odpowiedzialności za apostazję chrześcijańskich senatorów poprzez skandaliczne oferowanie zaszczytów i stanowisk. Poeta kończy obraźliwym zaproszeniem skierowanym do żony prefekta, aby przestała płakać nad mężem cierpiącym na puchlinę wodną, którego, jak miała nadzieję, wyleczy latyński Jowisz. Różnorodny obraz pogaństwa z jego obrzędami i mitami, naznaczony całkowitym brakiem miłości bliźniego ze strony chrześcijańskiego autora wobec zmarłych, sprawia, że ten krótki poemat, pod wieloma względami niejasny z powodu gęstości satyrycznej ekspresji, jest dokumentem historycznym o wielkim znaczeniu.

CARMEN de ingratis (429-430) : W tym polemicznym poemacie doktrynalnym Prosper z Akwitanii (zm. po 455) podejmuje w wierszu temat teologii łaski, przeciwstawiając się nowej teorii pół-pelagiańskiej omówionej w Epistula ad Rufinum (426-427). Carmen składa się z 1002 heksametrów, poprzedzonych wstępem składającym się z 5 dystychów elegijnych, które zawierają propositio i apel do czytelnika, aby z lektury poematu wyciągnął pewną i przekonaną doktrynę łaski, oraz wstępem składającym się z 11 heksametrów, w którym poeta oświadcza, że jest poruszony miłością do kościoła i potrzebą przeciwstawienia się rozprzestrzenianiu się zmartwychwstałej pelagijskiej herezji. Tytuł Peri. avcari,stwn, id est de ingratis, poświadczone przez rękopisy, zostało prawdopodobnie podane przez samego autora (w duchu Prudentiusa), ale w przedmowie tłumaczy on greckie wyrażenie: adversum ingratos falsa et virtute superbos / centenis decies versibus excolui (aby przeciwstawić się wrogom łaski i ludziom dumnym ze swoich fałszywych cnót/Ułożyłem tysiąc wersetów). Termin niewdzięcznicy, rozumiany zarówno jako "niewdzięczni", jak i "ci, którym brakuje łaski", oznacza pelagian i ich odrzucenie uprzedzającej łaski Bożej. Wiersz, charakteryzujący się w całości uporczywą nietolerancją religijną, podzielony jest na cztery części. W pierwszej , po szybkim zarysowaniu historii pelagianizmu, potępionego jednomyślnymi dekretami kościoła, począwszy od stolicy Rzymu(pestem subeuntem prima recidit / sedes Rome Petri, quae pastoralis honoris / facta caput mundi, quidquid non possidet armis / religia tenet [gdy pojawiła się zaraza, została najpierw odcięta/ przez Rzym, siedzibę Piotra/który był czczony jako naczelny wśród urzędów pasterskich całego świata; czego nie posiada siłą oręża/trzyma swoją religijną władzą]), poeta identyfikuje tę herezję z semipelagianizmem, którego zwolennicy domagają się, jako aktu sprawiedliwości, albo potępienia, albo przyjęcia do kościoła. W pozostałych trzech częściach poeta wykłada semipelagiańską doktrynę, rozwodząc się nad jej podobieństwami i różnicami z pelagianizmem. W tej wersyfikacji teologicznej kontrowersji, inspirowanej dziełami Augustyna, któremu składa entuzjastyczne pochwały , Prosper wykazuje dobrą znajomość pogańskiej poezji (Wergiliusza, ale także Lukrecjusza i Owidiusza).

CARMEN de passione Domini: Krótki poemat składający się z 80 łacińskich heksametrów, w którym ukrzyżowany Chrystus przemawia do ludzi, przypominając, jak wiele dla nich uczynił - wcielając się, pracując, cierpiąc, umierając na krzyżu - i napomina ich, by skorzystali z jego zbawczego działania. Ignacy przypisał go najpierw Laktancjuszowi w aldyńskim wydaniu jego dzieł (1515); Heumann (1729) rozważał go znacznie później. Manitius przypisał go później, jeśli nie samemu Laktancjuszowi, to przynajmniej jakiemuś niezidentyfikowanemu wczesnochrześcijańskiemu poecie. Najbardziej prawdopodobnym rozwiązaniem wydaje się być rozwiązanie S. Brandta, który stanowczo zaprzecza autorstwu Laktancjusza; umieszcza go między 1495 a 1500 rokiem i czyni jego autorem anonimowego włoskiego wierszopisarza, który mniej więcej w tym czasie zredagował krótki zbiór łacińskiej poezji sakralnej (opusculum zachowane w Bibliotece Akademii Monachijskiej, które umknęło uwadze poprzednich badaczy). Kompilator, kopiując modele poetów ze zbioru (Philomusus, Cantalicius, Zavenzonius), a także zapożyczając od Wergiliusza, Prudentiusa, Orientiusa, Paulinusa z Périgueux i Venantiusa Fortunatusa, niezgrabnie ułożył carmen i umieścił go w zbiorze.

CARMEN de Providentia: Rozmyślając o rzezi dokonanej przez najazdy barbarzyńców na początku V wieku, ludzie pytali: "Ale co zrobili niewinni chłopcy, co zrobiły dziewczęta, które nie popełniły żadnego zła w ciągu swojego krótkiego życia? Dlaczego świątynie Boga zostały spustoszone przez ogień? Honor konsekrowanej czystości nie chronił dziewic, ani sentymentalna miłość wdów" . W latach 415-416, kiedy barbarzyńcy okupowali kraj przez dziesięć lat, poeta Carmen de Providentia, autor innych dzieł, próbował odpowiedzieć na te pełne udręki pytania w 46 dystychach elegijnych i 876 heksametrach (długa odpowiedź). Szeroko wykorzystywał Pismo Święte, aby pokazać, że Bóg jest mądrym stwórcą świata i ludzkości. Z powodu pokusy diabła ludzie popadli w grzech, ale zawsze byli sprawiedliwi ludzie. Bóg zawsze troszczył się o świat i o ludzi i wypisał swoje prawo w ich sercach. Chrystus wcielił się i z jego pomocą można łatwo przestrzegać prawa Bożego; ludzie cieszą się wolną wolą, tak że wszyscy cierpią na te same pokusy i trudności; ale podczas gdy dla dobrych nieszczęście jest koroną cnoty, dla złych jest karą. Oskarżenie o pelagianizm ciążyło nad tym ważnym utworem poetyckim, który usiłował dać teologiczne odpowiedzi na sytuacje doświadczane przez współczesnych. Niektórzy uczeni błędnie przypisali go Prosperowi z Akwitanii.

CARMEN de synodo Ticinensi: Rytmiczna kompozycja przekazana przez dwóch świadków Bobbio z VII-VIII w., Ambrosianusa C 105 inf. i Ambrosianusa E 147 sup., ten drugi pod względem tekstowym lepszy od pierwszego, i dlatego preferowany przez redaktorów . Dzieło, zamówione przez Longobardów (Lombardczyków) króla Cuniperta (680-700), syna katolickiego Perctarita z bawarskiej gałęzi potomków Lethingów, upamiętnia synod, który odbył się w Pawii w 698 r. i zakończył schizmę Trzech Rozdziałów, schizmę promowaną z przyczyn politycznych przez samych Longobardów, oddzielającą niektóre kościoły Płn. Włoch od Rzymu na ponad półtora wieku. Carmen nie ogranicza się do przeglądu faktów schizmy i jej rozwiązania, ale jest także gloryfikacją dynastii, mającą na celu wzmocnienie jej wewnętrznej legitymacji, naznaczonej różnymi ruchami buntu, i promowanie królewskiej ideologii na wzór bizantyjskiej godności cesarskiej. Kompozycja jest również jedynym świadectwem porzucenia arianizmu przez Longobardów, co miało miejsce za Ariberta I, dziadka Cuniperta, o czym nie wspomina Paweł Diakon, który przekazuje nam niewiele informacji (w tym o końcu schizmy Trzech Rozdziałów), co nie zawsze zgadza się z relacją poematu. Podkreślono pokrewieństwa między tekstem a inskrypcją poświęconą trzem władcom Aribertowi, Perctaritowi i Cunipertowi dla ich wspólnego grobu w S. Salvatore w Pawii . B. Oltrocchi i inni podtrzymują, że autorem carmen był gramatyk Feliks, wujek Flawiana, pawezjański nauczyciel Pawła Diakona, atrybucja akceptowana aż do O. Holdera-Eggera, który, woląc wyciągać nazwisko autora z podwójnego akrostychu utworzonego z pierwszych liter wersetów, proponuje autora jako Stefanusa m(a)g(istera). P. Lehmann jednak, nie przypisując wartości ostatniej strofie zaczynającej się na literę G, rozwiązał akrostych jako Stefanusa m(onachusa), niemal koniecznie sugerując zmianę miejsca kompozycji z Pawii na pobliski klasztor Bobbio.

CARMEN FIGURATUM: Carmen figuratum jest niezwykle sztuczną formą poetycką, której cechą charakterystyczną jest uwzględnienie wizualnego aspektu tekstu; efekt tej "wizualnej" poezji uzyskuje się albo dlatego, że napisany wiersz (czasem polimetryczny) ma kształt obrazu, albo dlatego, że poszczególne litery, używając różnych kolorów, przedstawiają geometryczny wzór, symboliczne litery lub obiekt (tzw. carmina cancellata) i w ten sposób przekazują metatekst. Litery wyróżnione w ten sposób, czytane w sposób ciągły, podobnie jak tzw. versus intexti, stanowią również wypowiedź paratekstualną (która zwykle stanowi wskazówkę do lektury): ustalenie relacji jej treści do tekstu głównego jest wyzwaniem dla czytelnika. "Technopaegnia" tego typu w formie wierszy, które odtwarzają kształt, powstały po raz pierwszy w okresie hellenistycznym ; wśród Rzymian tradycja ta musiała zostać odziedziczona, ok. 100 p.n.e., od Laeviusa, który skomponował poemat figuralny wzorowany na Simiaszu (Pterygium Phoenicis). Dzięki najważniejszemu starożytnemu przedstawicielowi gatunku, Publiliusowi Optatianusowi Porphyriusowi (IV w.), wprowadzono formę carmen cancellatum; wywarła ona trwały wpływ na technopaegnię późnej starożytności, średniowiecza i wczesnego okresu nowożytnego. W okresie Merowingów Venantius Fortunatus (VI w.) wprowadził ją i od tamtej pory używał jej również w połączeniu z akrostychami i telestichami, jako nośnika zdecydowanie chrześcijańskiego przesłania; jego carmina cancellata, skomponowane na cześć fragmentu krzyża, zwykle tworzą figurę krzyża. Krzyż pozostaje głównym motywem przedstawianym aż do okresu późnej starożytności: na początku IX w. Rabanus Maurus skomponował 28 poematów figuralnych (De laudibus sanctae crucis), w których stosował różne techniki przedstawiania krzyża. Wraz z Alkuinem, który stawia się w świadomej ciągłości z Optatianusem, Giuseppe Scotusem, Odulfem Orleańskim i Pawłem Diakonem, carmen figuratum epoki karolińskiej doświadczyło w odnowionej formie związku z panegirykiem, jak wskazał Optatianus.

CARPOPHORUS, M. AURELIUS (II-III w.): Chrześcijanin uwolniony z domu Kommodusa. Przyszły papież Kallistus był jego niewolnikiem. Hipolit , nieprzychylny Kalikstowi, mówi, że Karpofor powierzył Kalikstowi prowadzenie banku: Kalikst zbankrutował, a Karpofor skazał go na kierat, ale później go uwolnił. Kiedy Kalikst zakłócił zebranie w synagodze i został zaprowadzony przed prefekta, Karpofor próbował uchronić go przed potępieniem jako chrześcijanina.

CASSIODORUS (Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus), senator (ok. 490-ok. 585): Nasze informacje biograficzne pochodzą od samego Kasjodora, zwłaszcza Ordo generis Cassiodororum i Variae. Urodzony w Scyllacium (Kalabria) ok. 485-490. Jego rodzina, prawdopodobnie syryjska pochodzenia, w ciągu trzech pokoleń osiągnęła sławę i bogactwo; jego ojciec, comes sacrarum largitionum pod Odoakerem, wówczas wiernym poddanym Teodoryka, był później prefektem pretorianów; między 501 a 507 rokiem osiągnął rangę patrycjusza. Kasjodor mógł się pochwalić znakomitymi krewnymi, takimi jak Symmachi, a przez małżeństwo, szlachetna rodzina Anici, do której należał Boecjusz. Z autobiograficznego Ordo gen. Kasjod, odkryty przez A. Holdera i opublikowany przez H. Usenera w 1877 r. pod tytułem Anecdoton Holderi, dowiadujemy się, że jako młodzieniec Kasjodor wyrecytował panegiryk Teodoryka i został nagrodzony stanowiskiem kwestora, które piastował do 511 r. W 514 r. został mianowany konsulem zwyczajnym, tytułem czysto honorowym. Następnie, podobnie jak w przypadku jego ojca i dziadka, został korektorem Lucaniae et Bruttionum. Nie brał czynnego udziału w rozstrzygnięciu schizmy laurentyńskiej, do której nawiązuje w Chronicon (Senator v.c. cons. Me etiam consule in vestrorum laude tempore adunato clero vel populo Romanae Ecclesiae rediit optata concordia). Teodoryk był podejrzliwy wobec pojednania między papieżem a cesarzem i, aby skonsolidować swoją władzę konstytucyjnie, poprosił włoskich "współpracowników" o wyraźne wyrazy aprobaty. Kasjodor poświęcił więc królewskiemu generałowi Eutaricowi Cillica Panegiryk, który przetrwał we fragmentach, oraz Kronikę od Adama do 519 r. n.e., której źródła sięgają od Liwiusza do Jerome′a, Aufidiusza Bassusa do Chronicon Paschale, Prospera z Akwitanii do Eutropiusza. W 523 r. Kasjodor zastąpił Boecjusza na stanowisku magistra officiorum; w 533 r. został prefektem pretorianów, stanowisko to piastował do 536 r., w którym to roku społeczeństwo gotyckie doznało poważnego załamania w wojnie z Bizantyjczykami Justyniana. W tym długim okresie Kasjodor umiejętnie manewrował intrygami dworskimi, szczerze faworyzując polityczną spójność między Rzymianami i Gotami, którym w swojej Historia Gothorum przypisał rzymską genealogię (originem gothicam historiam fecit esse romanam). Jako lojalny przyjaciel Teodoryka został jego bliskim doradcą, wspierając jego intelektualne ambicje. Po wycofaniu się z życia publicznego, ok. 537-538, Kasjodor zebrał wszystkie dokumenty związane ze swoją działalnością kancelaryjną. Ta heterogeniczna praca nosi tytuł Variae i składa się z 12 ksiąg; księgi VI i VII zawierają formuły prawne, pozostałe oficjalne listy napisane przez Kasjodora albo w jego własnym imieniu, albo, częściej, w imieniu królów gockich. Ważne źródło do historii królestwa barbarzyńców, listy te są napisane w stylu wyrafinowanym do granic precyzji, zawsze dostosowanym do ich różnych odbiorców, jak mówi sam autor: quia necesse nobis fuit stilum non unum sumere qui personas varias suscepimus admonere. Innym historycznym dziełem z tego okresu była zaginiona Historia Gothorum, w 12 księgach, napisana na polecenie Teodoryka. Oprócz licznych aluzji do niej w Variae, mamy streszczenie, tak zwaną Geticę, sporządzoną w 551 r. przez Gota Jordanesa. Jej głównym źródłem była historia gotycka Ablabiusza i jest ona jedną z pierwszych narodowych historii ludów barbarzyńskich, które rozkwitły w średniowieczu. Po upadku królestwa gotyckiego Kasjodor poczuł powołanie, by poświęcić się Bogu. W 536 r. on i papież Agapit próbowali założyć w Rzymie uniwersytet studiów teologicznych z przyległą biblioteką na wzór tych, które już rozkwitały na Wschodzie, ale próba ta nie powiodła się z powodu śmierci papieża i wznowienia wojny bizantyjskiej. Pierwszym dziełem z tego okresu jest De anima, dodane do Variae. W swojej ostatniej modlitwie Kasjodor ujawnia emocje związane ze swoim nawróceniem: ex servis filii, ex impiis iusti, de captivis reddimur absoluti. Następnie, wzorowany na Augustynie, Expositio Psalmorum, kompletny komentarz do wszystkich psalmów, skomponowany prawdopodobnie w Konstantynopolu, gdzie Kasjodor mieszkał przez dziesięć lat i znalazł środki na podtrzymywanie polityki kościelnej papieża Wigiliusza i wpływanie na cesarza bizantyjskiego na korzyść Włoch. Powróciwszy do swoich posiadłości w Kalabrii w wieku 70 lat, ok. 550 r. założył klasztor Vivarium. Wielu mnichów odpowiedziało na całkowicie szczególne powołanie: oprócz pracy fizycznej, czas przeznaczano na studiowanie tekstów sakralnych i świeckich, których transkrypcję uważano za formę hołdu dla Boga. W tym ośrodku, gdzie dopuszczano zarówno cenobityzm, jak i anchorizm, nie było jeszcze precyzyjnej reguły: mnichom pozostawiono swobodę postępowania według tam patrum regulas quam praeceptoris proprii iussa. Dla mnichów nastawionych na pracę intelektualną Kasjodor ułożył Institutiones divinarum litterarum, stale poprawiane aż do końca życia, rodzaj wprowadzenia do literatury sakralnej i świeckiej oraz podstawowy katalog książek, z których większość znajdowała się w Vivarium. Zachowane tłumaczenia greckich dzieł wykonane w skryptorium obejmują Historia Ecclesiastica Tripartita, Antiquitatum Iudaicarum libri XXII i Adumbrationes in Epistulas Canonicas, wszystkie starannie nadzorowane i poprawiane przez samego Kasjodora. Ale De musica Gaudentego i niektóre homilie Orygenesa zaginęły. W wieku 90 lat, świadomy poważnego kryzysu językowego, który ogarnął wówczas Italię, Kasjodor skomponował swoje ostatnie dzieło, De orthographia. Po jego śmierci około 580 r. Vivarium przetrwało kilka dziesięcioleci, ale w VII w. jego słynna biblioteka została rozczłonkowana i rozproszona. Jako człowiek Kasjodor nie miał szczególnie wybitnych cech. W latach poświęconych służbie królom gockim próbował dalekiego od jasnego uzasadnienia obecności barbarzyńców we Włoszech; intuicje okresu po konwersji zostały wkrótce prześcignięte przez regułę benedyktyńską. Jego dzieła, oczyszczone z przesady stylistycznej, wywarły wielki wpływ na średniowieczną prozę łacińską; jego Institutiones stały się podstawą katalogowania wielu średniowiecznych bibliotek.

CATENAE, BIBLIJNE

I. Greckie catenae - II. Wschodnie catenae - III. Łacińskie catenae.

Ten termin oznacza zbiory fragmentów egzegetycznych na temat księgi Pisma Świętego zebrane przez późniejszych kompilatorów, którzy czerpali te fragmenty z wcześniejszych, na ogół zaginionych, prac egzegetycznych. Zasadniczo antologie biblijnej egzegezy, dzięki którym znamy, choć tylko we fragmentach, interpretacje podane przez Ojców na temat różnych tekstów Pisma Świętego, interpretacje, które nie dotarłyby do nas bez catenae. Biblijne catenae należy odróżnić od zbiorów dogmatycznych i ascetyczno-moralnych - które również nazywano catenae, niepoprawnie, ponieważ były one bardziej właściwe florilegia - i są znacznie bardziej zbliżone do zbiorów scholia dzieł klasycznych i prawniczych. Ale termin catena jest również nieodpowiedni dla antologii biblijnej egzegezy; Pierwsi kompilatorzy nadali tym pracom bardziej poprawną nazwę evklogai, evxhghtikai. evklogai, sunagwgh. lub sullogh. evxhgh,sewn, paragrafai, po łacinie excerpta lub collectanea.

I. Greckie catenae. W Grecji pierwsze biblijne catenae pojawiły się pod koniec ery patrystycznej, po okresie intensywnej produkcji w dziedzinie egzegezy pism świętych; pierwsi kompilatorzy mieli do wyboru mnóstwo materiału. Za założyciela gatunku można uznać retora Prokopiusza z Gazy, który w połowie VI w. skomponował catenae Oktaewnika, ksiąg Królewskich, Przysłów, Koheleta i Pieśni nad pieśniami. Do Oktaewukhu zebrał tak ogromną ilość materiału, że sam stworzył dla niego kompendium: wybierał tylko jedną interpretację, gdy opinie różnych egzegetów były zgodne, natomiast gdy się różniły, przerabiał je na rodzaj ciągłej interpretacji, która obejmowała słowa ich wszystkich (ta.j avpa,ntwn ) ) ) fwna,j). Wśród następców Prokopiusza wyróżniał się Nicetas, metropolita Heraklei w Tracji (XI w.), który ułożył kateny Hioba, Psalmów, większych proroków, ewangelii i Listów Pawła. O wielu innych katenistach znamy tylko ich imiona, nie mogąc określić okresu, w którym pracowali, ani wybranych przez nich ksiąg świętych; o większości z nich nie znamy nawet ich imion, o czym świadczy duża liczba anonimowych rękopisów. Na podstawie ich formatu greckie kateny można podzielić na trzy klasy: marginalne, dwukolumnowe i naprzemienne. Pierwsza klasa jest najpowszechniejsza: tekst biblijny, napisany większymi literami, znajduje się na środku strony, równo z wewnętrznym marginesem; wokół niego, na trzech zewnętrznych marginesach, rozmieszczone są wyciągi egzegetyczne - rzadziej wyciągi wypełniają wszystkie cztery marginesy, a tekst biblijny jest idealnie wyśrodkowany na stronie. W dwukolumnowych katenach tekst święty i wyciągi znajdują się naprzeciw siebie w dwóch symetrycznych kolumnach. W naprzemiennych katenach tekst biblijny, który jest oddzielony znakami diple powtarzanymi na marginesie rękopisu, jest poprzedzony wyciągami egzegetycznymi, nieprzerwanymi na całej stronie. Podobnie jak klasa marginalna, jest typ kateny, który jest konstruowany w komentarzu w innej już istniejącej katenie. Na przykład, MS Reg. 44, na środku strony, poświadcza komentarz Hezychiusza do Psalmów, a na marginesach katenę fragmentów tego samego tekstu biblijnego; początek Palat. 20, w centrum strony, zawiera katenę o Łukaszu, a na marginesach fragmenty Nicetasa o tej samej ewangelii. W najstarszych katenach autorzy fragmentów są zazwyczaj wskazani, zwykle na czerwono lub bardziej widocznymi literami, ich imiona są w całości wypisane lub czasami skrócone, co może tu i ówdzie prowadzić do błędów. Podwójne lub potrójne atrybucje są również częste, co wymaga od redaktora tekstów katen szczegółowego i cierpliwego dochodzenia, aby ustalić, któremu z dwóch lub trzech egzegetów fragment należy przypisać - lub być może nawet, że nie należy on do żadnego z nich. Ten sam proces weryfikacji musi być często stosowany do tekstów przypisywanych jednemu autorowi, zwłaszcza w przypadkach, w których różne kateny różnią się co do pochodzenia; ale nawet w przypadku jednoznacznego przypisania zawsze warto podnieść uzasadnione wątpliwości. Tradycja katenowa, w rzeczywistości, o wiele bardziej niż tradycja bezpośrednia, jest narażona na manipulacje i fałszerstwa. Z czasem wczesna staranność w podawaniu nazwiska autora stopniowo malała do punktu, w którym kompilatorzy i sekretarze całkowicie je pomijali, co stwarzało trudne problemy z atrybucją dla redaktorów. Ewolucja nastąpiła również w odniesieniu do autorów, na których się opierano. Na początku wybierano tylko dwóch (lub co najwyżej trzech), jednego ze szkoły aleksandryjskiej, a drugiego z antiocheńskiej, niemal jakby po to, by oddać dwa znaczenia, alegoryczne i dosłowne. Stopniowo jednak liczba autorów wzrastała, podczas gdy jednocześnie całkowita liczba wybranych fragmentów malała.

II. Wschodnie kateny. Te kateny są w językach syryjskim, ormiańskim i koptyjskim, tłumaczone z greckiego lub kompilowane na podstawie (lub dodatkowo) rodzimych autorów. Syryjska katena całej Biblii została ułożona w IX w. przez mnicha Sewera. Znamy jeszcze starszą katenę (VII w.), której kopią jest syryjski rękopis 852 w British Museum; jest anonimowa, podobnie jak późniejsza znana pod tytułem Gannat būssāmē lub "Ogród rozkoszy" (XII w.).

III. Łacińskie kateny. Ten typ kompilacji był mniej popularny wśród łacinników. Przed renesansem karolińskim znamy św. Wiktora z Kapui (zm. 553), autora Scholii, i rzymskiego diakona Jana, który wkrótce potem ułożył Expositum in Heptateuchum. Wraz z erą karolińską zaczęły powstawać komentarze biblijne wykorzystujące egzegetyczne wyciągi z Ojców, ale nawet wtedy praca nad selekcją była wykonywana mniej starannie niż przez pierwszych greckich katenistów. W rzeczywistości było niewielu kompilatorów, którzy, podobnie jak Raban Maur, dbali o systematyczne odnotowywanie autorów poszczególnych wyciągów. Wraz z bezpośrednim powrotem do Ojców, który charakteryzował głęboką odnowę nauki w XII wieku, jak w przypadku Zdań w teologii dogmatycznej Piotra Lombarda, krążyły glosy do studiowania Pisma Świętego: rodzaj marginalnej lub kolumnowej kateny, która zawierała również krótkie wyjaśnienia między wierszami (glossa interlinearis). Sam Piotr Lombard ułożył glosy do Psalmów i Listów Pawła, korzystając z Ambrozego, Ambrozjastera, Jerome′a, Augustyna, Cassiodora itd. Najważniejszymi glosami były Glossa ordinaria, w których, dzięki szkole Anzelma lub Ansellusa z Laon (zm. 1117), zebrano glosy różnych kompilatorów. Podobnie jak w przypadku greckich catenae, nad glosami pozostaje jeszcze wiele pracy. Jest to ogromna praca, choć generalnie nie jest tak owocna, ponieważ greckie catenae generalnie ujawniają nieznane teksty, podczas gdy my posiadamy kompletne teksty wyciągów, z których glosy są ułożone.

CATHOLICOS (Katholikos): Tytuł najwyższej władzy kościelnej w niektórych kościołach wschodnich. Wśród nestorian, Chaldejczyków i Gruzinów jest synonimem patriarchy, ale w gregoriańskim(prawosławnym) kościele ormiańskim jest wyższy od patriarchy. Kościół ormiański składa się z dwóch katolicyzmów: Eczmiadzyńskiego (w Armenii) i Antelias (w Libanie, gdzie przeniesiono dawną stolicę Sis w Cylicji); patriarchaty Jerozolimy i Konstantynopola uważane są za niższej rangi.

CECYLIA, męczennica: Według czysto legendarnej passio (datowanej na koniec V w., ponieważ zależy od Wiktora z Wity), Cecylia była rzymską dziewicą ze szlacheckiej rodziny Cecyliuszów. Została ścięta razem ze swoim narzeczonym Walerianem i jego bratem Tyburcjuszem, ale nie wiemy, za którego cesarza. Została pochowana w katakumbach Kaliksta w krypcie retro sanctos z IV w., za kryptą papieży. Pewne jest, że w Trastevere znajdował się titulus, którego założycielką była pewna Cecylia; autor zamierza napisać historię tego tytułu, utożsamiając pewną Cecylię z katakumb, uważaną za męczennicę, z założycielką kościoła w Trastevere. Wszystko to nie jest łatwe do wyjaśnienia; wzmianka w Mart. hier. (Romae Caeciliae [virginis]) prawdopodobnie wskazuje na dzień poświęcenia Titulus Caeciliae, gdzie w 545 r. papież Wigiliusz odprawił dies natalis Cecylii . Pielgrzymi z VII w. odwiedzali grób dziewicy męczennicy na Via Appia (CCL 175, 308, 317, 337). W VIII w. cantantibus organis Cecilia virgo soli Domino decantabat z legendy, opisujący jej ślub, wszedł do liturgii jako antyfona: w ten sposób Cecylia stała się patronką muzyki sakralnej. Cecylia cieszyła się wielką popularnością; poświęcono jej wiele rzymskich kościołów. Najstarsze przedstawienia Cecylii znajdują się w mozaikach S. Apollinare Nuovo w Rawennie i w bazylice Eufrazjana w Poreču; inne znajdują się w Santa Maria Antiqua w Rzymie.

CEKROPIUSZ z Nikomedii (zm. 358): Homoiusian, biskup Nikomedii; być może obecny na Soborze w Sirmium w 351 r., który zdetronizował Fotyna. Jeden z adresatów listu synodalnego Soboru w Ancyrze w 358 r. Zginął w trzęsieniu ziemi, które zrównało Nikomedię z ziemią 24 sierpnia 358 r.

CELESTYN I (zm. 432): Wybrany papieżem 10 września 422 r. w szybkiej elekcji. Podczas dziesięciu lat swojego pontyfikatu Celestyn prowadził bardzo intensywną działalność. W Rzymie interweniował zdecydowanie przeciwko nowacjańskiemu biskupowi Rusticusowi. Odrestaurował bazylikę S. Maria in Trastevere, podczas gdy na Awentynie zbudowano bazylikę S. Sabina przy wsparciu finansowym iliryjskiego kapłana Piotra. Posługa Piotrowa, oparta na rzymskiej interpretacji kanonów Serdica, stała się jeszcze ważniejsza, jak w odnowionym przypadku Apiariusa, kapłana Sicca Veneria, nie zawsze z pomyślnymi rezultatami . Przede wszystkim Celestyn próbował narzucić rzymskie wpływy w Narbonii i Wiedeńskiej Galii, zajmując stanowisko przeciwko hierarchii zdominowanej przez mnichów z Lerynów i innych klasztorów. Jeśli chodzi o ascetyczną partię w Arles, nie chodziło o pelagianizm, lecz raczej o rygoryzm niezgodny z kościelną dyscypliną. Próbując odzyskać wpływ na kościół w Marsylii, w 431 r. przeciwstawił się mnichom z tego miasta, oskarżonym przez Prospera i Hilarego, o fałszywą doktrynę łaski i bronił autorytetu Augustyna w tej kwestii . Tak zwana Capitula Caelestini, dodana do tego listu w zbiorach dekretów, została ułożona dopiero po śmierci Celestyna, prawdopodobnie przez Prospera . Źródła wyolbrzymiają znaczenie działalności misyjnej Celestyna, ale wysyłając Palladiusza do Irlandii w 431 r., rozpoczął on ewangelizację poza granicami cesarstwa. Spór nestoriański wybuchł podczas jego pontyfikatu. Konsultowany zarówno przez Nestoriusza, któremu wcześniej odpowiedział na temat Pelagianów, którzy schronili się na Wschodzie , jak i Cyryla Aleksandryjskiego, opowiedział się po stronie tego drugiego. Na synodzie rzymskim w 430 r. potępił błędy Nestoriusza i polecił Cyrylowi podjęcie niezbędnych środków przeciwko niemu . Na soborze w Efezie, zwołanym przez Teodozjusza II na czerwiec 431 r., Celestyna reprezentowało trzech legatów, którzy przybyli późno i zatwierdzili w jego imieniu decyzje podjęte pod przewodnictwem Cyryla. Sam Celestyn, oceniając pracę synodu w swoich listach na Wschód, oświadczył, że Piotr nie opuścił ich w potrzebie . Żaden rzymski biskup przed nim nie potwierdził tak wyraźnie najwyższej władzy stolicy apostolskiej. Zmarł 27 lipca 432 r. Pochowany na cmentarzu Pryscylli. Przypisuje mu się dwie fałszywe homilie koptyjskie: In Gabrielem arch. i In Victorem .

CELESTJUSZ (1. poł. V w.): Głównym źródłem informacji o Celestiuszu (również Caelestiusie, Celestiusie) obok Hieronima i Augustyna jest Marius Mercator. Prawnik (auditorialis scholasticus) rzymskiej arystokracji, być może jak Pelagiusz, rodowity Brytyjczyk (ODC) lub jak Julian z Eclanum (?) (Mariusz Merkator), eunuch od urodzenia, był jednym z głównych rzeczników idei ruchu pelagiańskiego po upadku Rzymu w 410 r. Uciekł do Kartaginy po zajęciu Rzymu w 410 r. i został oskarżony przed duchowieństwem kartagińskim przez diakona Paulina z Mediolanu o sześć punktów, gestis Pelagii 11,23; Marius Mercator, Commonitorium adv. haer. Pelagii 2; Commonitorium super nomine Coelestii 1, w zmienionej kolejności): (1) o naturze śmierć, czy jest to naturalne lub jest wynikiem grzechu Adama; (2) na tradycjonalizmie grzechu Adama w rodzaju ludzkim, polegającym na utożsamianiu go ze zmartwychwstaniem Chrystusa dla rodzaju ludzkiego; (3) na prawie, które podobnie jak ewangelia, pozwala osiągnąć królestwo niebieskie; (4) o narodzinach dzieci w sytuacji Adama przed jego grzechem. W Afryce to ostatnie pytanie doprowadziło do dwóch dalszych kwestii: (5) wyzwanie dla chrztu niemowląt dla odpuszczenie grzechów, co przyczyniło się do rozwoju dogmatu o grzechu pierworodnym (Aug., De peccatorum meritis et remissione deque baptismo parvulorum); i (6) możliwość lub brak życia bez grzechu (Aug., De spiritu et littera; De perfectione iustitiae hominis). Celestius został potępiony, co było trwałym potępieniem, które wisiało nad nim i nad ruchem pelagijskim w ogóle. Każdy kolejny osąd jego dzieła, jak ten dotyczący Pelagiusza, w istocie , powrócił do Synodu w Kartaginie w 411 r., w którym Augustyn nie uczestniczył . Następnymi interwencjami dotyczącymi Celestiusza i jego zwolenników, oprócz tych dotyczących pelagian, były Sobór w Diospolis w 415 r., dwa sobory afrykańskie w 416 r., interwencja papieża Zosima, początkowo przychylna, a następnie przeciwna w latach 417-418, ostateczne potępienie w Efezie w 431 r. Po potępieniu Kartaginy w 411 r. Celestiusz, nieprzekonany , prawdopodobnie udał się do Syrakuz do pewnego Hilarego; w 413 r. przebywał w Efezie, gdzie, jak się wydaje, został przyjęty do grona prezbiterów , w 416 r. w Konstantynopolu i ponownie w Rzymie w 418 r. Z jego pism, oprócz libellus brevissimus które rozpowszechniło się błyskawicznie, z których najważniejszym przypisywanym mu było anonimowe dzieło zatytułowane Liber Definitionum or Definitiones . Obecne badania pozwalają nam przypisać Celestiuszowi rolę być może równą roli Pelagiusza w sporze pelagijskim w latach 411-418 oraz zdolność do dialektyki (widoczną w Definitiones), która doprowadziła do późniejszej racjonalizacji pelagijskiej wersji chrześcijańskiej nauki przez Julian z Eclanum. Dostępne dowody w istocie mówią o Celestianach i Pelagianach, tj. o dwóch różnych nurtach tego samego ruchu. Chociaż jego myśl nie została jeszcze w pełni zidentyfikowana w odniesieniu do myśli Pelagiusza, można go uznać za być bardziej racjonalnym, a zatem bardziej logicznie zorganizowanym. Cesarze Honoriusz i Teodozjusz II wysłali list ostrzegawczy do biskupów sprzyjających Celestiuszowi .

CELIBAT DUCHOWIEŃSTWA: Do początku IV w. nikt nie wspomina o wstrzemięźliwości lub celibacie narzuconym diakonom (Diakonia - Diakonat), prezbiterom lub biskupom przez prawo kościelne. Ale opinia, że dyscyplina wstrzemięźliwości została wprowadzona na Zachodzie dopiero za papieży Syrycjusza i Innocentego, nie wydaje się uzasadniona. Korzenie tego ideału można znaleźć w czasach apostołów, kiedy ideał dziewictwa i celibatu był już szeroko rozpowszechniony; również według Tertuliana liczni członkowie duchowieństwa wybierali ten rodzaj życia. Fakt, że dekrety papieży Syrycjusza i Innocentego zostały przyjęte, jest sam w sobie znakiem tego apostolskiego pochodzenia i wielkiego rozpowszechnienia praktyki wstrzemięźliwości wśród duchownych zarówno na Zachodzie, jak i na Wschodzie, chociaż mamy na to więcej dowodów na Zachodzie. U źródeł tego nakazu leży ewangeliczna i Pawłowa doktryna celibatu, wraz z wpływem filozofii greckiej, platońskiej i stoickiej: w istocie, wstrzemięźliwość była w wielkim poważaniu przez pogan. Dzięki chrztowi chrześcijanie poczuli się bardziej zdolni do panowania nad swoimi instynktami. W odniesieniu do duchownych musimy również pamiętać o wstrzemięźliwości kultowej, bardzo rozpowszechnionej w wielu religiach, zwłaszcza w Grecji i Rzymie, która zobowiązywała do wstrzemięźliwości przed wykonywaniem aktów kultowych. Ten ideał, obecny już w czasach apostolskich, był coraz bardziej wzmacniany i instytucjonalizowany, aż stał się normą. Krokiem w tym procesie instytucjonalizacji był zakaz digamii, tj. nowego małżeństwa po wdowieństwie. Zgodnie z 1 Tm 3:2, 3:12 i Tt 1:6, owdowiały członek duchowieństwa nie mógł ponownie się ożenić, a osoba ponownie poślubiona nie mogła zostać wyświęcona. Jeśli możemy wierzyć krytyce skierowanej w Philosophumena 9,12,22 przeciwko papieżowi Kallistusowi, ta zasada nie zawsze była przestrzegana. Od IV w. wiele soborów ją potwierdza, czasami rozszerzając ją na subdiakonów, a nawet na niższe duchowieństwo, a także na kobiety, które muszą być dziewicami, gdy poślubiają członków duchowieństwa. Sobór Walencyjny z 374 r. uważa za ponownie poślubionych tych, którzy po raz pierwszy pobrali się jako poganie; XVII kanon apostolski (Apos. con. 8,47,17) bierze raczej pod uwagę tylko te małżeństwa zawarte po chrzcie. Hieronim (List 69,9) mówi o biskupie, który już był żonaty jako poganin i ożenił się ponownie po chrzcie, i dodaje, niewątpliwie przesadzając, że "świat jest pełen biskupów w podobnych sytuacjach". Nie wszyscy jednak zgadzali się z tą linią postępowania: według Teodora z Mopsuestii i Teodoreta z Cyrus w ich egzegezie 1 Tm 3:2 i Tt 1:6, apostoł nie zabraniał ponownego małżeństwa członkom duchowieństwa, ale prosił ich, aby byli przykładami wierności swoim małżonkom; wiemy, że w Syrii w IV w. byli biskupi ponownie żonaci. Od IV w. do powyższego ideału dodawano inne wymagania. Sobór Ancyra z 314 r., kan. 10, zezwala na małżeństwo diakona celibatu tylko wtedy, gdy zadeklarował on zamiar zawarcia małżeństwa w momencie święceń; Sobór w Neocaesarea (ok. 314-325), kan. 1, wyklucza z duchowieństwa kapłana, który się ożenił. Sobór w Elvira (początek IV w.), kan. 33, wymaga od wyższego duchowieństwa, które zawarło związek małżeński przed święceniami, zachowania wstrzemięźliwości ze swoimi żonami. Zasada ta została następnie narzucona całemu Zachodowi pod koniec IV w. przez dekrety papieży Syrycjusza i Innocentego, a następnie powtórzona przez liczne sobory; teksty różnią się jednak co do tego, czy duchowni mogą, czy nie mogą współżyć ze swoimi żonami. Na Wschodzie Epifaniusz (Panarion 59,4) uważa wstrzemięźliwość za normalny stan wyższego duchowieństwa (w tym subdiakonów), nawet jeśli są żonaci, ale dodaje, że "nie wszędzie tak jest". Synezjusz z Cyreny, wybrany metropolitą Ptolemaidy w Cyrenajce wbrew swojej woli, wie, że musi rozstać się ze swoją żoną (Ep. 105 do brata). Justinian, częściowo z powodów ekonomicznych - aby ocalić majątek kościelny - zobowiązuje biskupów do pozostania w celibacie lub umieszczania żon w klasztorach, a księży i diakonów do życia w czystości. Sobór Trullański (691), przyjmując poprzednie prawodawstwo dotyczące celibatu niemal w całości, dodaje nowość w kan. 13: "Kapłani i diakoni powinni powstrzymywać się od stosunków ze swoimi żonami tylko w czasie ceremonii", podczas gdy absolutna wstrzemięźliwość jest wyraźnie zabroniona. Biskupi z drugiej strony muszą żyć bez rodziny. To byłby punkt wyjścia między praktyką Wschodu i Zachodu. Przyczyną tej pobłażliwości może być okoliczność, że ze względu na niecodzienne odprawianie Mszy św. na Wschodzie diakoni i księża nie musieli na stałe powstrzymywać się od kontaktów z żonami; na Zachodzie taka zasada nie mogłaby zostać wprowadzona bez jednoczesnego zniesienia obowiązku codziennego odprawiania Mszy św.

CELLANUS z Perrony (zm. 706): Opat Perrony Scottorum (Pikardia). Pochodzący z Irlandii, wstąpił do klasztoru w Perrona, gdzie przechowywano nienaruszone ciało św. Furseya (Bede, HE III, 19). Mamy kilka jego wierszy i list do Aldhelma z Malmesbury, późniejszego biskupa Sherborne, wyrażający tęsknotę za ojczyzną

CELSUS (II w.): Eklektyczny filozof platoński, być może pochodzenia egipskiego, który pisał pod Markiem Aureliuszem. Mieszkał w Rzymie i poznał współczesne ruchy ideowe, pisząc ok. 178 r. Prawdziwą rozprawę, pierwsze antychrześcijańskie dzieło polemiczne. Dzieło to zaginęło; znamy je tylko z licznych cytatów tekstowych, o nierównej długości, w Orygenes′s Against Celsus. Współcześni historycy, tacy jak Andresen, próbowali uwolnić Celsusa od obrazu Orygenesa. Dzieło najpierw rozwija ataki Żyda na Chrystusa (I-III, które być może wykorzystują żydowskie dzieło antychrześcijańskie), a następnie atakuje judaizm, źródło chrześcijaństwa (IV-V). Następnie Celsus oskarża chrześcijan o naśladowanie greckich mędrców (VI-VII), a na koniec krytykuje stanowisko polityczne chrześcijan, którzy wykluczają się z miasta (VII, 62-VIII). Celsus przeciwstawiał się zarówno judaizmowi, jak i chrześcijaństwu "starożytną doktryną" w tradycyjnym sensie, która "od początku była znana najmądrzejszym ludziom, miastom i ludziom". Ganił chrześcijaństwo za jego nowość, która zakłócała to spokojne dziedzictwo. Oskarżał chrześcijan o przywiązanie do wiary, której nie mogli racjonalnie uzasadnić, i o całkowity brak jakiegokolwiek zmysłu krytycznego. W szczególności uważał, że wcielenie Chrystusa jest zaprzeczeniem boskiej transcendencji i porządku, który rządzi światem. Źródła informacji Celsusa były niejasne i ograniczone. Znał fragmenty Pisma Świętego i mógł odpowiadać Justinowi Męczennikowi . W przypadku J. Schwartza wywarł on wpływ na Lucjana i List do Diogneta. J.M. Vermander zbadał ślady jego obecności u apologetów, Tertuliana (Apolog. 21), Minucjusza Feliksa (Oktawiusza 10-12) i Teofila (Ad Autol. III), którzy zdawali się odpowiadać na Prawdziwą Mową.

CELSUS (III w.): Mamy długi list Celsusa, którego nie zidentyfikowano lepiej, do niedawno wyświęconego biskupa o imieniu Wigiliusz (Ad Vigilium episcopum de giudaica incredulitate). Autor tłumaczy na łacinę Dialog między Jazonem a Papiskusem Arystona z Pelli (żyjącego w połowie II w.), którego zarówno grecki oryginał, jak i łacińskie tłumaczenie zaginęły. Dokonuje tłumaczenia z troski o niedowierzanie Żydów; w liście porusza kwestię możliwości i warunków ich nawrócenia przez wiarę w Chrystusa. Wykorzystuje świadectwa mędrców i Symeona (rozdz. 3) oraz teksty ST (rozdz. 4-6), aby wykazać, że Chrystus jest oczekiwanym Mesjaszem. List dedykacyjny Celsusa jest ważny dla poznania treści dzieła Arystona, który opowiada, jak "chrześcijański Żyd" Jazon pokonuje "aleksandryjskiego Żyda" Papiskusa w debacie. Charakterystyka archaicznego łacińskiego tekstu biblijnego sugeruje afrykańskie pochodzenie; częste odniesienie do męczeństwa zakłada okres prześladowań, a zatem III w. Celsus prosi Wigiliusza, który zna oba języki, o poprawienie jego tłumaczenia i zapamiętanie puer tuus Celsus.

CECYLIAN (IV w.): Centralna postać w wybuchu schizmy donatystów w Kartaginie, ok. 311. Był najpierw archidiakonem, a następnie biskupem Kartaginy. Jako archidiakon wykazał się dyscypliną. Około 300 roku zganił Lucyllę, bogatego hiszpańskiego członka swojej kongregacji, za całowanie kości "nieuprawnionego" męczennika (necdum vindicatus) przed przyjęciem Komunii . Podczas wielkich prześladowań w 304 roku oskarżono go o stosowanie brutalnych metod, aby uniemożliwić spowiednikom Abitiny w ich więzieniu w Kartaginie dotarcie pożywienia (Acta Saturnini 17). Po śmierci biskupa Mensuriusa w 311 roku Cecylian został wybrany na biskupa Kartaginy , ale jego wybór natychmiast wywołał sprzeciw. Niezadowolenie narastało wokół biskupów numidyjskich, którzy przybyli do Kartaginy, aby wziąć udział w jego konsekracji, ale zastali go już konsekrowanego przez trzech biskupów, dwóch z okolic Kartaginy, ale jeden, Feliks z Aptungi, z sąsiedniej prowincji Bizacena . Kapelan Lucilli, Maiorinus, został konsekrowany na biskupa wbrew Cecelianowi (ok. 312), a rozeszła się pogłoska, że Feliks z Aptungi był tradytorem (tj. przekazał Pismo Święte władzom podczas wielkich prześladowań), a zatem nie mógł ważnie odprawić konsekracji. Zimą 312-313 po zwycięstwie nad Maksentiusem, Konstantyn poparł sprawę Ceceliana, ale pozwolił swoim przeciwnikom przedstawić swoją sprawę przeciwko niemu przed trybunałem, któremu przewodniczył biskup Miltiades z Rzymu, sam Afrykanin. Ceceliana uniewinniono tam (2 października 313), ponownie na większym soborze w Arles 1 sierpnia 314 i ostatecznie przez samego cesarza (10 listopada 316). Ale nigdy nie pozyskał swoich rodaków, a po odejściu Maiorinusa ze sceny (lato 313) stanął twarzą w twarz z o wiele groźniejszym Donatem. Cecelian wziął udział w soborze Nicejskim w 325, ale później znika ze sceny. Data śmierci nieznana.

CAEDMON (VII w.): Poeta z Northumbrii. Bede poświadcza jego aktywność poetycką , opowiadając, jak Caedmon, niepiśmienny pasterz w klasztorze przeoryszy Hildy (zm. 680) w Streanaeshalch (Whitby), zaczął pisać wiersze po otrzymaniu wizji od Boga. Został mnichem i umieścił w wierszach fragmenty ST, w tym Genesis i Exodus, a także życie Chrystusa. Jego jedyną z pewnością autentyczną kompozycją jest poemat na cześć Boga Stwórcy, napisany w dialekcie Northumbrii, ale przetrwał w łacińskim tłumaczeniu Bedy, którego erudycja wpłynęła na niego zarówno pod względem formy, jak i treści. Inne poematy, wszystkie zachowane w kodeksie Junius XI w bibliotece Bodleian w Oksfordzie (znanym również jako "Caedmon MS."), są obecnie przypisywane różnym autorom. Najbliższy hymnowi Caedmona, zwłaszcza w starożytności jego języka, jest Genesis (A); w w. 234, 617 wersów innego poematu (Genesis B), tłumaczenia IX-wiecznego poematu saksońskiego, zostało interpolowanych. Caedmon ma heroiczną wizję chrześcijaństwa, rozwodząc się nad gwałtownymi epizodami, takimi jak zstąpienie do piekła i pokusy Chrystusa; widzimy niewiele z ewangelicznego przesłania miłosierdzia i miłości. Pierwszym, który opublikował wszystkie poematy, był Franciscus Junius (Amsterdam 1655), który najprawdopodobniej przekazał je Johnowi Miltonowi, na którego niewątpliwie wpłynęły w Raju utraconym. Uczta Caedmona, czczona jako święta, przypada na 11 lutego.

CAENA CYPRIANI: Późna kompozycja opowiadająca o bankiecie zorganizowanym przez wschodniego króla Joela, z różnymi postaciami ze Starego i Nowego Testamentu jako jego gośćmi, odpowiednio ubranymi, by spożyć obfity posiłek. Jednak każdy gość otrzymuje po kolei inne danie niż pozostali. Na końcu następuje włamanie, które szokuje gości; winnym jest Achan, syn Karmiego (jak w Księdze Jozuego; w Kronikach Achar). Dzieło to z pewnością nie jest dziełem Cypriana z Kartaginy (zm. 258). Hipoteza gry mnemonicznej służącej do nauki postaci biblijnych została odrzucona; uważa się je raczej za schemat sakramentalny (małżeństwo, pojednanie, Eucharystia, ostatnie namaszczenie). Ma ono żartobliwy ton - jeszcze bardziej wyraźny w wersji Johna Immonide z IX w. - być może sugerujący związek z obrzędem risus paschalis; w średniowieczu świętom wielkanocnym towarzyszyły przedstawienia mające na celu konkretne wywołanie radości zmartwychwstania Chrystusa. Jednakże w Caena Cypriani prawie nie ma nieodpowiedniej żartobliwości; jest to raczej gra imion, rymowanka dla dzieci, której bohaterowie są przywoływani poprzez odniesienia biblijne. Na przykład cierpienia zadawane w celu zidentyfikowania winnego to te, których faktycznie doświadczają różne postacie biblijne (Adam zostaje wygnany, Abel zabity, Zachariasz oniemiał ze strachu, Jan ścięty, Jezus ukrzyżowany, Paweł wychłostany itd.), z aluzjami biblijnymi, ale bez dbałości o porządek chronologiczny. Mogło to przyczynić się do dydaktycznej wartości Caena Cypriani.

CEZAREA w Kapadocji

I. Miasto - II. Sobór.

I. Miasto. Metropolia cywilna i religijna Kapadocji w Azji Mniejszej, zredukowana do prowincji rzymskiej przez Tyberiusza w 17 r. n.e. (stąd nazwa Cezarea [Kaisa,reia]; pierwotnie Mazaka); następnie, za Walensa (ok. 370), Kapadocji Prima. Jej ruiny znajdują się w Eskisehir, na południowy zachód od Kayseri (środkowa Turcja), co utrwala jej nazwę. Ewangelizowana w czasach apostolskich, miała swoich męczenników: Mamas, Gordiusa, Julittę itp. Jej pierwszym znanym biskupem był Aleksander, aresztowany przez Decjusza (ok. 250). Grzegorz Cudotwórca otrzymał tam święcenia biskupie. Inni biskupi, Firmilian i szczególnie Św. Bazyli Wielki nadał blasku biskupstwu, które rozszerzyło swoją jurysdykcję na całą "diecezję" Pontu. Na mocy tej niemal patriarchalnej władzy metropolia, po utworzeniu patriarchatu Konstantynopola (451), miała pierwsze miejsce i tytuł protothronos, a jej tytularny tytuł arcybiskupa, precedens powtarzany we wszystkich Notitiae episcopatuum, w pierwszej z nich Cezarea ma pięć sufragan, w tym Nyssę. W VI-VII w. wydała ona pisarzy religijnych: Teodora Askidasa, Andrzeja z Cezarei i Grzegorza.

II. Sobór. Według Lebona, sobór odbył się tutaj zaraz po soborze w Ancyrze (314), latem; pięciu obecnych biskupów było również w Neocezarei. Kanony 20-25 tego soboru, które dotyczą kar nakładanych za pewne przewinienia, w rzeczywistości należą do Ancyry - ścisłe powiązanie czasowe i geograficzne spowodowało połączenie obu zbiorów. Tłumaczenie ormiańskie zachowuje dziesięć kanonów, z których sześć (1, 3, 4, 5, 7 i 9) jest częścią Soboru w Neocezarei (odpowiadających kanonom 20-25).

CEZAREA w Mauretanii: Punickie miasto portowe Iol zostało nazwane Cezareą przez Jubę II (25 p.n.e.-23 n.e.); gdy w 40 r. n.e. znalazło się pod panowaniem rzymskim, stało się stolicą prowincji Mauretania Caesareana (Mauretania Caesarea); za Klaudiusza nazywało się Colonia Claudia Caesarea. Dziś nazywa się Cherchel (Algieria). Tylko archeologia i hagiografia rzucają trochę światła na chrześcijańskie pochodzenie tego miasta. Być może chrześcijańskie, z okresu sprzed pokoju kościelnego, są sarkofag z napisem (I)n Domino, kilka epitafiów zdobionych kotwicą, oliwką i gołębicą (w jednym z nich pojawia się wyrażenie Memoria Amandae). Z pewnością chrześcijańskie są napisy kapłana Victora i clarissimus M.A.I. Severianus , ten ostatni przerobiony w IV w., oba z terenu cmentarnego na zachód od miasta. Niektóre fragmenty sarkofagu z IV w. obejmują pokrywę z ognistym piecem i pokłon Trzech Króli. W zachodniej części miasta znaleziono pomieszczenie apsydowe z dwiema pięknymi mozaikami, ale jest to niewiele jak na miasto liczące prawdopodobnie 40 000 mieszkańców. Lokalni męczennicy to chorąży Fabiusz, dziewica Marciana , która pojawia się w Mart. hier. 11 lipca; Arkadiusz, wymieniony przez Zenona z Werony ; oraz Teodora i jej dzieci. Jeśli chodzi o biskupów, Fortunatus wziął udział w Soborze w Arles (314); Klemens żył w czasie buntu Firmusa (371) i został polecony przez pogańskiego Symmacha swojemu bratu, vicarius Africae; Deuteriusz był na konferencji w Kartaginie (411) z uczonym i inteligentnym donatystą biskupem emerytem , z którym Augustyn, w 418 r., nie był w stanie zorganizować publicznej debaty w głównym kościele miasta; Apokoriusz wziął udział w konferencji zwołanej w Kartaginie przez Huneryka (484). Być może powinniśmy dodać jeszcze dwa imiona: Ewelpiusza, który pojawia się w inskrypcji M.A.I. Severianusa (ale możliwość zidentyfikowania tych dwóch jest wątpliwa) i sacerdos (tj. biskup), kapłana przez poprzednich 18 lat, inskrypcji CIL VIII 21417, którego imię nie zachowało się. Augustyn wraz z Alypiusem, Possidiusem i innymi biskupami udał się do Cezarei i okolic w 418 r., wysłany przez papieża Zosimusa, w nieokreślonych sprawach kościelnych. Z woli papieża Bonifacego I powrócił tam po śmierci biskupa Deuteriusza, aby dokonać wyboru jego następcy, sprzeciwiając się przeniesieniu do Cezarei biskupa Honoriusza z terytorium Cartennae (Ténés), który zajmował inną diecezję. Nieskutecznie, w 420 r. Augustyn odesłał sprawę z powrotem do papieża w celu jej rozwiązania.

CEZAREA w Palestynie

I. Początki chrześcijaństwa - II. Archeologia.

I. Początki chrześcijaństwa. Cezarea w Palestynie, lub Cezarea Morska (Kaisa,reia para,lioj), była cywilną i religijną metropolią rzymsko- bizantyjskiej Syrii-Palestyny. Ogromny obszar wykopalisk, jeden z najważniejszych w państwie Izrael, rozciąga się wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego (H. Qeisari) w połowie drogi między Tel Awiwem a Hajfą, na północ od Hadery. W 9 r. p.n.e. starożytna wieża Strato została przekształcona w hellenistyczne miasto Heroda Wielkiego, który nazwał je Cezareą na cześć Augusta. Iudaeae caput, była rezydencją rzymskich prokuratorów od 6 do 66 r. n.e., a zatem również Poncjusza Piłata. Szybko zostało dotknięte przez apostolskie kazania (ok. 35) diakona Filipa, który się tam osiedlił (Dz 8:40; 21:8); tam Piotr ochrzcił setnika Korneliusza i pierwszych pogan ok. 43 (Dz 10:1-47; 11:11-17); Paweł przeszedł tam ok. 37 i ok. 52 i został tam uwięziony i osądzony w 58-60 (Dz 23-26). Pierwszym znanym nam biskupem jest Teofil (135). Sto lat po nim Orygenes założył tam słynną szkołę. Później rozbudowana przez Pamfilusa, jej uczniami byli Grzegorz Cudotwórca i Euzebiusz, późniejszy biskup miasta i historyk uważnie śledzący wydarzenia w swoim kraju i męczenników z Cezarei . Pierwszeństwo Cezarei w Palestynie zostało usankcjonowane przez kanon 7 Nicei (325), a następnie włączone do patriarchatu Jerozolimy (451), na mocy którego metropolia Cezarei miała jurysdykcję nad 28 sufraganami (Palestine Prima). Inne ważne osobistości to Akacjusz, Prokopiusz z Gazy i drugi Prokopiusz, Gelasius, Jan Gramatyk i Jan Khozibita. Powolny upadek miasta zaznaczył się splądrowaniem kościołów i masakrą chrześcijan przez Samarytan w 556 r., perską okupacją (619) i arabską inwazją (638), podczas której zniszczono bibliotekę.

II. Archeologia. Choć w dużej mierze zalane przez morze, zidentyfikowano rzymskie, bizantyjskie i krzyżowe mury miejskie oraz różne budynki. Na południe od muru krzyżowców znaleziono poważnie uszkodzoną statuę Dobrego Pasterza w pomieszczeniu z okresu bizantyjskiego. Mozaikowe podłogi tego budynku zawierają chrześcijańskie inskrypcje, z których dwie odnoszą się do fragmentu Rzymian 13:3, podczas gdy inne wymieniają urzędników cesarskiego skarbca , co sugeruje, że budynek ten, zamiast być biblioteką Orygenesa, pełnił funkcję administracyjną . Wykopaliska wykazały, że w okresie bizantyjskim w centrum miasta, na miejscu świątyni, zbudowano kościół na planie ośmiokąta, z którego zachowały się fundamenty . Poza murami na północnym wschodzie znajdują się pozostałości dużego budynku z mozaikowymi podłogami ze wzorami zwierzęcymi. Wydaje się, że to kościół, ale przestrzeń jest duża i nie ma śladów podpór dachu . Jest też budynek w kształcie krzyża, w którym zachowały się pozostałości malowideł z krzyżami: znaleziono w nim skarb, zawierający złoty medalion ze Zwiastowaniem po jednej stronie i Salomonem na koniu po drugiej oraz różne wisiorki . Wiele inskrypcji powtarza wersety biblijne lub wspomina o poszczególnych wierzących . Niedawno zaproponowano identyfikację kaplicy, prawdopodobnie poświęconej św. Pawłowi, w budynku w dzielnicy magazynowej

CEZARIA Starsza (ok. 465-524): Znamy dwie Cezaria. Pierwszą jest Cezaria Starsza, siostra Cezariusza z Arles, urodzona ok. 465 w pobliżu Châlon-sur-Saône, wysłana przez brata do klasztoru S.Salvatore w Marsylii, w tym czasie jedynej żeńskiej wspólnoty w Galii. Tam Cezaria miała zostać uformowana w życiu ascetycznym, zgodnie z wolą jej brata, biskupa Arles od 502 r. Miałabyć przeznaczona do kierowania pierwszym klasztorem zakonnym w Arles. Klasztor został jednak zniszczony w 508 r. podczas wojny między Frankami i Burgundami, jeszcze przed jego ukończeniem. Później Cezariusz zbudował w tym samym miejscu inny klasztor, poświęcony św. Janowi (poświęcony 26 sierpnia 512 r.), a jego zarządcą została jego siostra, która przeniosła się tam z Marsylii. Cezariusz napisał regułę dla tej wspólnoty, opartą na wyrzeczeniu się dóbr osobistych, całkowitym oddzieleniu się od świata, zwolnieniu z jurysdykcji biskupiej i posłuszeństwie przeoryszy (mater). Cezariusz przewodził klasztorowi przez dziesięć lat i miał wielu zwolenników. Ze względów bezpieczeństwa klasztor został później przeniesiony do miasta, w pobliże katedry. Tutaj Cezariusz zbudował również trójnawową bazylikę, poświęconą św. Marii (poświęconą 6 czerwca 524 r.), gdzie on i zakonnice św. Jana mieli zostać pochowani. Cezariusz zmarł i został pochowany w tym samym roku (lub w następnym). Czczona jako święta już w czasach Wenancjusza Fortunata, jest wymieniona w Martyrologium Rzymskim 12 stycznia.

CEZARIA Młodsza.: Następczyni Cezarii Starszej w kierowaniu klasztorem. Prawdopodobnie niespokrewniona (według innych Cezaria Starsza i Cezariusz z Arles byli jej ciotką i wujem). Pod jej przywództwem wspólnota rozrosła się ogromnie, licząc prawie 200 zakonników w połowie VI w. Testamentum Cezariusza jest adresowane do niej i do duchowieństwa Arles. To ona nalegała, aby pięciu towarzyszy wiary Cezariusza napisało jego biografię po jego śmierci.

CEZARJUSZ z Arles (ok. 470-543): Urodził się ok. 470 r. w rodzinie klasy średniej w Châlon-sur-Saône w królestwie Burgundii. Został duchownym, a następnie mnichem w Lérins, ale opuścił klasztor po kilku latach, wyczerpany ascetycznym życiem. W Arles był diakonem (patrz Diakonia - Diakonat), kapłanem, opatem klasztoru i w końcu biskupem (ok. 500). Jego długi biskupstwo charakteryzowało się pełną dostępnością dla wszystkich, zwłaszcza dla najbardziej potrzebujących. Był to delikatny czas polityczny z powodu konfliktów między Gotami, Frankami i Burgundami. Urodzenie się jako Burgund nie pomogło mu jako biskupowi miasta rządzonego przez Gotów: dwukrotnie oskarżono go o zdradę, ale wyszedł z tego bez szwanku. Przewodniczył Soborowi w Agde (506) i Orange (529), który oznaczał koniec tak zwanego półpelagianizmu. Zmarł 27 sierpnia 543. Typowy przykład biskupa całkowicie oddanego swoim obowiązkom, jego sława zawsze była wielka. Jego działalność literacka służyła wyłącznie obowiązkom pasterskim. Jego mniejsze dzieła obejmują De mysterio sanctae Trinitatis i Breviarium adversus haereticos, dwa krótkie streszczenia teologii trynitarnej przeciwko arianom (Goci byli arianami); De gratia, które podtrzymuje radykalną augustyńską tezę, że łaska konieczna do zbawienia jest udzielana tylko tym predestynowanym niezależnie od zasług zgodnie z niezgłębionym boskim osądem, którego ludzie nie mogą krytykować; oraz dwie bardzo sztywne Reguły, jedną dla mnichów i jedną dla mniszek, najstarsze, jakie przetrwały z Galii. Przypisuje mu się także ps.- Augustyniańskie Expositio in Apocalypsim, zbiór homilii wyjaśniających ten trudny tekst, łagodzących napięcie eschatologiczne i eliminujących anty- rzymskie ślady i fragmenty milenijne: tysiąc lat ziemskiego panowania Chrystusa wskazuje na całe panowanie Kościoła na świecie; zmartwychwstanie prima sprawiedliwego jest symbolem chrztu; nowe Jerozolima zstępujące z nieba na ziemię symbolizuje Kościół rozprzestrzeniony po całej ziemi. Cezariusz był przede wszystkim kaznodzieją, a zbiór jego Sermones należy do najważniejszych dzieł jego czasów. Biorąc pod uwagę jego zwyczaj czerpania z innych autorów, homilie były prawie wszystkie rozproszone, często mylone z kazaniami Augustyna. G. Morin zidentyfikował je i opublikował po wielu latach pracy, w liczbie 238 (nie wszystkie na pewno autentyczne), na różne tematy: napomnienia dla wiernych, obchody świętych i świąt oraz interpretacja fragmentów Pisma Świętego. Niektóre z nich są skierowane do mnichów. Cezariusz rozumiał wielką wagę głoszenia kazań masom nieświadomych i barbarzyńskich ludzi, aby przekazać minimum nauki niezbędnej do praktykowania religii chrześcijańskiej. Z tego powodu nie tylko głosił kazania wytrwale, ale także zbierał swoje kazania in corpora, które rozsyłał do użytku innego duchowieństwa mniej zdolnego od siebie i skłonnego do zaniedbywania kazań, w sprawie, w której stale apelował do biskupów i księży. Ta podstawowa potrzeba rozprzestrzeniania słowa dała początek charakterystycznemu i skutecznemu stylowi głoszenia Cezariusza: dostosowywał swój język do skromnego poziomu i potrzeb swoich słuchaczy, starając się być zwięzłym, zrozumiałym i interesującym. W tym celu bez wahania wykorzystywał materiał innych, zwłaszcza Augustyna, należycie oceniony i dostosowany do jego własnych celów. Aby przyciągnąć i utrzymać zainteresowanie słuchaczy, lubił przechodzić do pytań i odpowiedzi, a także używał porównań, czasami bardzo rozbudowanych, aby przedstawić swoje koncepcje wizualnie, zawsze wybierając obrazy z codziennego życia i sceny znane słuchaczom. Przede wszystkim uparcie napominał swoich nieokrzesanych słuchaczy, przypominając im o minimalnym zaangażowaniu chrześcijańskim i walce z wszelkiego rodzaju wadami: ignorancją, pijaństwem, nieumiarkowaniem, wytrwałością w praktykach pogańskich. Jego interpretacja Pisma Świętego jest w większości alegoryczna. Nie brakuje łatwo dostępnych tematów doktrynalnych. Niedługo po jego śmierci niektórzy uczniowie napisali jego biografię, bogatą w informacje, jeden z najważniejszych tekstów galijskiej hagiografii.

CEZARJUSZ z Nazjanzu (ok. 335-369): Młodszy brat Grzegorza z Nazjanzu; wspomniany w Ep. 29, 30 i 80 Grzegorza; i w Bazylim, Ep. 26 i 32. Po studiach w Aleksandrii został lekarzem w Konstantynopolu, pozostając w celibacie. Pozostał na stanowisku za Juliana, nie bez skandalu dla swojej rodziny. Przeżył trzęsienie ziemi w 368 r., ale wkrótce potem zmarł, pozostawiając duże długi. Przypisuje mu się nieautentyczny dialog z Grzegorzem . R. Riedinger przestudiował go szczegółowo i przygotowuje wydanie krytyczne.

CEZARJUSZ z Nazjanzu (pseudo) (zm. ok. 550): Pod imieniem Cezariusza z Nazjanzu znajdują się cztery księgi Quaestiones et responsiones na różne tematy, teologiczne, filozoficzne i przyrodnicze. Nieznany autor, który przyjął imię brata Grzegorza z Nazjanzu (zm. 568/569), uznał za konieczne wykorzystanie wcześniejszych źródeł. Rozważania literackie, doktrynalne i historyczne datują dzieła na połowę VI w., po śmierci Teodory (548). Uważa się, że autor był mnichem klasztoru Acoemete, w którym gromadzili się zakonnicy z różnych krajów: to wyjaśniałoby jego bardzo rozległą wiedzę geograficzną. Jest bardzo ważnym źródłem dla naszej wiedzy o geografii historycznej, zwyczajach dworu cesarskiego Konstantynopola i ówczesnym życiu religijnym

CEZAROPAPISM: System polityczno-religijny, w którym władza cywilna i religijna są zjednoczone w jednej władzy, władzy cesarza. Bardziej szczegółowo, identyfikacja władzy państwowej i kościelnej w jednej osobie, która przyjmuje w sobie funkcje i władzę cesarza i papieża w ich odpowiednich sferach. Teoria lub praktyka "cezaropapiści" przypisywana chrześcijańskiemu cesarzowi co najmniej część następujących funkcji i uprawnień (Alivisatos): (1) ochrona wiary i troska o inne kwestie kościelne jako podstawowy obowiązek państwa, uznając wiarę za problem państwowy; (2) szczególna opieka i ochrona własności kościelnej; (3) nadawanie statusu prawnego kanonom kościelnym; (4) gwarantowanie władzy biskupiej za pomocą władzy państwowej; (5) regulowanie i nadzorowanie funkcji liturgicznych; (6) regulowanie i monitorowanie życia moralnego duchowieństwa oraz życia i reguł mnichów; (7) cesarzowi przysługują przywileje duchowne, władza ustanawiania biskupstw, arcybiskupstw i metropolii, przenoszenia biskupów oraz karania duchownych i świeckich winnych obrazy majestatu karami duchownymi. Termin ten jest niedawny (Boehmer, Caesaropapia) i nie jest najwłaściwszy do definiowania teorii i praktyki, które historycznie nigdy nie odpowiadały w pełni koncepcji opisanej powyżej. Termin ten jest anachronistyczny i antyhistoryczny, ponieważ odnosi się do władzy biskupa Rzymu (który przyjął wyłączne używanie nazwy papież dopiero od VI w.) uzurpowanej przez cesarza, władzy, która nigdy nie istniała w dokładny sposób, w jaki jest opisana; termin ten jest również źle dostosowany do wyrażania rzeczywistości podobnej lub analogicznej do tej zdefiniowanej powyżej, ale zbyt złożonej i rozciągniętej w czasie, aby można ją było ograniczyć definicjami. Niemniej jednak, zostało ono poświęcone przez użycie i jako takie je akceptujemy (przyjmując nutę pogardy, która niestety często towarzyszy jego użyciu, nawet przez niektórych historyków). Ten system, w swoich ogólnych zarysach, został teoretyzowany i otrzymał teologiczne podstawy od Euzebiusza z Cezarei. Był praktykowany tylko częściowo przez chrześcijańskich cesarzy starożytności i przyjmowali go głównie de facto, z pewnymi roszczeniami de jure; w oczach władz kościelnych był czasami uzasadniony, a czasami nielegalny. Korzenie teorii i praktyki cezaropapistycznej sięgają pierwotnej i późniejszej kultury, która aż do nadejścia chrześcijaństwa utożsamiała religię z władzą publiczną. Na tych odległych fundamentach, a znacznie bardziej na hellenistycznej teorii królewskości, którą schrystianizował, Euzebiusz z Cezarei skonstruował pierwszą chrześcijańską teologię polityczną, którą najbardziej trafnie można nazwać "cezaropapistyczną" (mając na uwadze wyjaśnienia terminologiczne podane powyżej). Została ona wchłonięta w kolejnych stuleciach jako "ciało i krew" (Berkhof) Cesarstwa Bizantyjskiego i Kościoła. Historię praktyki "cezaropapistycznej" (w granicach i według kryteriów wymienionych powyżej) cesarzy od Konstantyna do Justyniana można pokrótce prześledzić w cytowanych poniżej artykułach Berkhofa, Ensslina, Lietzmanna, Schneemelchera, Kartaschowa, Wolfa, Alivisatosa, Zieglera, Sansterre′a i Capizziego. Stanowiska zajęte w tych kwestiach przez historyków rzymskich instytucji i prawa są ważne, zwłaszcza te dotyczące Justyniana .

CAIUS (lub Gaius), papież (283-296): Następca Eutychianusa (275-283) w 283 i zmarł w 296, chociaż Euzebiusz z Cezarei przypisuje mu pontyfikat trwający 15 lat (HE VIII, 22,1). Według Liber pontificalis Caius był spokrewniony z cesarzem Dioklecjanem, podobnie jak on, z dalmatyńskiego pochodzenia. To samo źródło przypisuje mu ostateczny porządek wstąpienia do niższych stopni biskupstwa . Ta informacja jest bezpodstawna lub przynajmniej niedokładna, ponieważ inne listy tych stopni, mniej lub bardziej kompletne, pojawiają się później. Nie wydaje się, aby umarł jako męczennik, chociaż jest wymieniony w Dziejach Sebastiana i Dziejach Zuzanny. Caius został pochowany na cmentarzu św. Kaliksta; w XIX w. G.B. De Rossi znalazł fragmenty jego inskrypcji nagrobnej.

CALCIDIUS (IV w.):Neoplatoński filozof i łaciński tłumacz, jak sam mówi, primas partes Timaei Platonis (Ep. ad Os.) aż do 53 w., zaopatrzony w komentarz pełen cytatów poprzednich autorów. Niektórzy uważali go za poganina lub Żyda, ale wydaje się być chrześcijaninem, ponieważ cytuje NT i odnosi się do komentarza Orygenesa do Księgi Rodzaju . Odbiorcą dzieła był chrześcijanin o imieniu Ossius, prawdopodobnie uważany za biskupa Kordoby o tym imieniu. Waszink natomiast proponuje, aby Ossius był mediolańskim patrycjuszem z końca IV w., datę tę potwierdza wewnętrzna analiza tekstu. Tekst był szeroko używany w średniowieczu od czasów Jana Szkota Eriugeny aż do XII w. był jednym z głównych źródeł wiedzy o starożytnej filozofii

CALLATIS (Mangalia, okręg Konstancy, Rumunia): Grecka kolonia założona w VI w. p.n.e., której ostatni rozkwit nastąpił w IV-VI w. n.e. Przypadkowe znaleziska odsłoniły różne vestigia, w tym chrześcijańską stelę grobową w języku greckim, która wspomina jurystę syryjskiego pochodzenia (IV-V w.); wapienny krzyż, na którym wyryto imię miejscowego biskupa Stefana (VI w.), pierwszego biskupa poświadczonego w Tomis, innym mieście Scytii Mniejszej; oraz fragment architrawu z imieniem cesarza Justiniana, "miłośnika budowli" (filokti,sthj). Niesystematyczne wykopaliska archeologiczne ujawniły ruiny chrześcijańskiej bazyliki przylegającej do murów miejskich od strony północnej. Zbudowana w IV-V w. i prawdopodobnie przebudowana za panowania Anastazjusza I (491-518), bazylika składała się z prostokątnej sali, zorientowanej na północ-południe, z wejściem pośrodku długiego wschodniego boku, gdzie pierwotnie znajdował się boczny dziedziniec, w stylu syryjskim, później przekształcony w okazałe atrium z czterema portykami. Na południowym końcu sali znajdowało się prezbiterium, bez apsydy z powodu drogi wzdłuż tej strony. Główne wejście otwierało się z drogi na atrium, a stamtąd do bazyliki, na zachód i do częściowo wykopanego budynku na wschód, który prawdopodobnie pełnił funkcję pałacu biskupiego (episcopium). Wśród ruin bazyliki znaleziono liczne elementy rzeźby architektonicznej, w tym dwa kapitele w kształcie głowy barana. W zachodniej części miasta znajdował się duży wczesnochrześcijański cmentarz; około jednej piątej jego całkowitej powierzchni zostało wykopane, z ok. 400 grobowcami (IV-VI w.). Wśród licznych zabytków chrześcijańskich odkrytych w ciągu ostatnich dwóch dekad w Callatis, niektóre są znaczące dla zrozumienia niektórych aspektów panoramy społeczno-ekonomicznej miasta w czasie ważnego rozwoju, jaki przeszło między końcem IV a końcem VI w. Wśród nich szczególnie ważny jest grobowiec z dromosem ("korytarzem"), znaleziony podczas wykopalisk ratunkowych. Grobowiec, zbudowany z małych bloków wapienia, składa się z pomieszczenia ze sklepionym sufitem: prowadzi do niego korytarz o długości 3 m, który schodzi po schodach na co najmniej metr poniżej poziomu gruntu. Na każdej ścianie korytarza i nad wejściem do pomieszczenia znajduje się krzyż namalowany na czerwono: w tym ostatnim miejscu znajduje się również zbawczy napis, również namalowany na czerwono, który brzmi: Ku,rie boh,qe mou/ ke lutrw,te mou/ ("Panie, pomóż mi i oczyść mnie"). Wewnątrz pomieszczenia na każdej ścianie widnieje podobny krzyż namalowany na czerwono, ale na ścianie zachodniej znajduje się również drugi napis: OU FOBHQ?OME KA + KURIE + KA OTI ?U METEMOU ("Nie będę się lękał, Panie, bo Ty jesteś ze mną"). Stan zabytku w chwili jego znalezienia świadczy o co najmniej dwóch fazach użytkowania; druga jest poświadczona pewnymi ingerencjami zarówno na korytarzu, jak i w pomieszczeniu. Do pierwszej fazy przypisuje się 11 pochówków w glinianych grobach w rogach pomieszczenia: w jednym z tych grobów znajdował się cenny złoty relikwiarz. W drugiej fazie w ścianach pomieszczenia otwarto osiem nisz, otynkowano sklepienie i ściany, a dwa napisy namalowano. Dziewięciu pochówkom towarzyszyła ceramika do użytku domowego. Mały brązowy wazon znaleziony w pomieszczeniu mógł być używany do oświetlenia, ponieważ w pobliżu tynku widać ślady sadzy. Grobowiec idealnie wpisuje się w niezwykle powszechny typ grobowców rzymsko-bizantyjskich z korytarzem, ale musiał należeć do zamożnej rodziny, która była gotowa ponieść pewne koszty pochówku członków rodziny. Chociaż nie da się dokładnie datować (przynajmniej) dwóch okresów użytkowania, grobowiec dobrze pasuje do czasów rozkwitu Callatis od V do końca VI wieku. Drugie przypadkowe znalezisko, w pobliżu murów na południowych granicach starego miasta, odsłoniło unikatowy w Callatis i niezwykle rzadki w całej Scytii okaz. Jest to ampułka, jajowata i bardzo mała, z rodzaju tych noszonych zawieszonych na szyi (łatwo widoczne po bokach są przebite uchwyty na mały łańcuszek lub sznurek), ozdobiona po obu stronach identycznym krzyżem z lekko widocznymi końcami. Na korpusie krzyża znajduje się dekoracyjny motyw koncentrycznych kręgów. Ten obiekt jest jak dobrze znane ampułki dewocyjne związane z pielgrzymkami wiernych do miejsc świętych. Biorąc pod uwagę położenie miasta i jego intensywne relacje ze Wschodem, obecność takiej ampułki w Callatis nie jest zaskakująca. Niemniej jednak pozostaje ona niezwykle rzadkim eksponatem w archeologiczno-artystycznym krajobrazie tego regionu.

CALLINICUS (Niceforium): Obecnie w pobliżu Rakki, Callinicus był fortem na lewym brzegu Eufratu, stacją na drodze do Kommageny, północnej Mezopotamii i Dura Europos (Ammianus 23,3,7). Założenie miasta sięga Aleksandra Wielkiego, który nazwał je Nicephorium. Za Seleukosa II Kallinikosa (265-225 p.n.e.) nazwa została zmieniona na Callinicus. Przyłączone do królestwa Partów, w 35 r. n.e. znalazło się pod rządami Tiridatesa III, a w czasach Flawiuszów pod bezpośrednimi rządami Rzymu. Jego charakter jako dużego ośrodka handlowego i szybka ekspansja chrześcijaństwa na tym obszarze starożytnej Mezopotamii prowadzą do założenia, że miasto miało społeczność chrześcijańską bardzo wcześnie. Euzebiusz z Cezarei potwierdza to pośrednio, gdy mówi, że ziemia Partów, której częścią był wówczas Kallinikos, została przydzielona do ewangelizacyjnej pracy apostoła Tomasza . Podczas wojny między Julianem a perskim królem Saporem miasto gościło rzymskiego cesarza (363), który przybył z wielką wystawą broni i zaoferował mu wsparcie militarne. Kallinikos zyskał ponownie rozgłos w 388 r. z powodu zamieszek religijnych. Z okazji święta Machabeuszy miejscowi mnisi podpalili kaplicę używaną przez Walentynianów, chrześcijańską sektę w Kallinikos, która sięgała II w. W tym samym czasie lokalna synagoga została spalona z inicjatywy biskupa, niszcząc kilka cennych przedmiotów. Comes Orientis, wrażliwy na wpływowych Żydów, poinformował Teodozjusza, który zganił go za to, że nie ukarał podpalaczy i zażądał od biskupa Kallinikosa odbudowy synagogi na własny koszt. Ambroży z Mediolanu interweniował w tej sprawie, uzyskując od cesarza cofnięcie obu zarządzeń, ale musiał ponieść konsekwencje tego, co Teodozjuszowi wydawało się nieuzasadnioną ingerencją. W odwiecznej wojnie między Bizantyjczykami a Persami i ze względu na swoje strategiczne położenie Kallinikos został ufortyfikowany przez bizantyjskiego cesarza Leona I (457-475), który zmienił jego nazwę na Leontopolis. Około sześćdziesięciu lat później (531) wojska bizantyjskie dowodzone przez Belizariusza zostały pokonane na równinie Kallinikosa przez Persów, którzy w 542 r. zrównali miasto z ziemią. Starcia między Bizantyjczykami a Persami trwały nawet po zawarciu rozejmu między Justynianem a Chosroesem (545); zaledwie kilka lat później Kallinikos stał się teatrem kolejnej bitwy między tymi dwoma armiami (583). Wraz z inwazją Arabów w 639 r. miasto zmieniło starożytną nazwę na Rakka. Z woli cesarza i w celu rozstrzygnięcia sporów między chrześcijanami chalcedońskimi a monofizytami, w 567 r. miasto gościło spotkanie biskupów obu grup, które nie rozwiązało absolutnie niczego. W tym czasie w pobliżu miasta mieszkało wielu pustelników; w pobliżu znajdował się również klasztor Mar Mattai, słynący ze studiów teologicznych. Historyk Michał Syryjczyk w swojej kronice podaje imiona 20 biskupów monofizyckich, którzy następowali po sobie w Kallinikus od połowy VIII do końca XII w.

CANONES ADOMNANI (VII w.): Anonimowy zbiór, choć przypisywany Adamnánowi, 20 kanonów higienicznych na temat czystych i nieczystych pokarmów, na wzór ustawodawstwa Mojżeszowego.

CANONES HIBERNENSES (połowa VII w.): Nazwa ta wskazuje na zbiór sześciu irlandzkich tekstów praw kościelnych i cywilnych, z których cztery przypisuje się synodom. Według porządku Bielera są to: (1) De disputatione Hibernensis synodi (29 kanonów); (2) De arreis (12 kanonów w dwóch rewizjach: lista zamian pokut); (3) Synodus sapientium (Sic de decimis disputant) (8 kanonów o dziesięcinie); (4) Synodus Hibernensis (9 kanonów o pokucie lub grzywnach prawnych); (5) De iectione ecclesiae graduum ab hospitio (11 kanonów o grzywnach dla tych, którzy odmawiają gościnności lub zabijają duchownego); i (6) De canibus synodus sapientium (4 kanony o naprawie szkód wyrządzonych przez psy).

CANTERBURY: Miasto w południowo-wschodniej Anglii (Durovernum Cantiacorum), prawdopodobnie było jednym z pierwszych miejsc, na które Rzymianie wylądowali po wylądowaniu na wybrzeżu Kentu w 43 r. n.e. Trzy ważne główne szlaki wojskowe, z Rutupiae (Richborough), Dubris (Dover) i Lemanis (Lympne), zbiegały się w Canterbury, skąd odchodziła - i biegła w linii prostej - główna droga do Londinium (Londynu): to zbiegnięcie szlaków komunikacyjnych przypieczętowało strategiczne znaczenie tego miejsca, już rozpoznane i cenione przez autochtoniczne społeczności. Po okresie rzymskim Canterbury miało wielkie znaczenie w czasie misji ewangelizacyjnej Augustyna, zainicjowanej przez Grzegorza I. W 597 r. mnisi z rzymskiego klasztoru św. Andrzeja na Górze Celiańskiej, po wylądowaniu na plażach Kentu, znaleźli prawdziwe wsparcie u potężnego lokalnego króla Etelberta z Kancji, którego żona Berta, córka merowińskiego króla Paryża Chariberta, była chrześcijanką. Papież chciał, aby metropolia południowej Anglii została ustanowiona w Londynie, ale po nawróceniu króla i biorąc pod uwagę wielokrotne i życzliwe ustępstwa, jakich udzielił misjonarzom, Augustyn zdecydował się na Canterbury. Po tym wyborze, jak szczegółowo opowiada Bede, Augustyn postanowił odrestaurować starożytny kościół zbudowany w Canterbury w czasach rzymskich, poświęcając go Zbawicielowi; ta cenna okoliczność pozwala nam wysunąć hipotezę - wbrew danym archeologicznym i milczeniu źródeł literackich - istnienia pierwotnej wspólnoty chrześcijańskiej w Durovernum Cantiacorum. Również z pomocą króla Augustyn zbudował - choć konsekracja miała miejsce tylko z jego następcą Wawrzyńcem - klasztor niedaleko miasta z przyległym kościołem poświęconym apostołom Piotrowi i Pawłowi, w pobliżu portyku, w którym został później pochowany. Po śmierci Deusdedit (14 lipca 664) - piątego następcy Augustyna po Wawrzyńcu, Mellitusie, Juście i Honoriuszu - lokalne biskupstwo pozostało puste przez długi czas; aby naprawić tę niebezpieczną sytuację, Egbert, król Kentu i syn Earconberta, oraz Oswy, król Nortumbrii, wysłali księdza Wigharda, wysoko cenionego angielskiego zakonnika, do Rzymu, aby papież Vitalian wyświęcił go na arcybiskupa. W ten sposób starali się naprawić niepewną sytuację i braki organizacyjne w kościołach angielskich. Śmierć Wigharda w Rzymie na dżumę dała jednak papieżowi szansę wysłania osoby własnego wyboru do zarządzania tym trudnym krajem, osoby z zewnątrz, która nie została uwarunkowana przez środowisko. Po długich poszukiwaniach wybór padł na mnicha cylicyjskiego, Teodora z Tarsu, którego działalność biskupia jako następcy Deusdedit okazała się decydująca dla radykalnej i ostatecznej reorganizacji kościołów Anglii. Podporządkował się Synodowi w Whitby (664), przyjmując obrządek rzymski zamiast celtyckiego i odwiedzając cały kraj, założył wiele nowych kościołów, wzmocnił jedność kościoła i skonsolidował prymasowską rolę Canterbury. W VII w. w Kent zbudowano wiele kościołów i klasztorów, co przyczyniło się do umocnienia supremacji Canterbury, podczas gdy w następnym stuleciu znaczenie miasta zostało zagrożone przez dominację króla Offy z Mercji. Arcybiskupi: Augustyn, 597-604; Wawrzyniec, 604-619; Mellitus, 619-624; Justus, 624-627; Honoriusz, 627-653; Deusdedit, 655-664; Wighard, ok. 665; Teodor, 668-690; Berthweald, 693-731; Tatwina, 731-734; Nothelm, 735-739; Cuthbert, 740-760.

CAPREOLUS: Następca Aureliusza jako biskup Kartaginy w trudnych czasach Wandalskiego podboju Afryki (427-437); musiał walczyć z ich wkraczającym arianizmem. Mamy dwa jego listy, jeden do Soboru Efeskiego (431), gdzie reprezentował go diakon, drugi do hiszpańskich biskupów Vitalisa i Tonantiusa; oba listy dotyczyły problemów chrystologicznych tamtych czasów . Przypisuje mu się niektóre kazania pseudo-augustiańskie.

CAPSA: Obecnie Gafsa (Tunezja). Uważana za kluczową pozycję w starożytnej Afryce: oppidum magnum . Zniszczona przez Mariusza i odbudowana w trakcie I w. n.e., przyjęła chrześcijaństwo bardzo wcześnie. W 256 r. jego biskup Donatulus podpisał, na 69. miejscu, Sent. epp. soboru z tego roku. Cyprian skierował Ep. 57 do niego i pięciu innych biskupów, którzy spotykali się, aby wybrać siódmego. Fortunatus uczestniczył w soborze Gratusa (345/348); Kwintazjusz był na soborze Maksymianistów, skrajnego skrzydła Donatyzmu, który odbył się w Kabarsusach (Mansi 2, 845-8). Na konferencji w Kartaginie (411) Fortunatus reprezentował Katolików, a Celeres Donatystów. Vindemialis został wezwany przez Huneryka na konferencję w 484 r.: jego imię pojawia się w Passio 7 bb.mm. Caps.; według Grzegorza z Tours (HF 2, 3), wskrzeszał zmarłych. Biskup Capsy nadal figuruje na liście sporządzonej przez cesarza Leona VI Mądrego w 883 r.

CAPUA

I. Historia - II. Sobór.

I. Historia.

Starożytne miasto. Terytorium starożytnej Kapui, dziś St. Maria Capua Vetere (Caserta), na północ od Neapolu, było sporadycznie zamieszkiwane od neolitu, a nawet w epoce brązu (4 tysiąclecie p.n.e. i X w. p.n.e.), ale dowody stabilnego osadnictwa ludzkiego pochodzą dopiero z epoki żelaza. Od początku miało strategiczne znaczenie, będąc w centrum szczególnie żyznego regionu w pobliżu rzeki Volturno i naturalnym szlakiem podróży między Lacjum a Kampanią. W czasach archaicznych początkowa hegemonia etruska została stopniowo zastąpiona przez element kampansko-samnicki. Niektóre pozamiejskie sanktuaria działały w okresie samnickim, w tym bardzo sławne sanktuarium Diany Tifatina. Kapua została zromanizowana od 59 r. p.n.e., kiedy Cezar poświęcił kolonię weteranów (Concordia Iulia Felix Capua). Nadzwyczajny rozkwit gospodarczy miasta został zahamowany przez budowę Via Domitiana, z Pozzuoli do Sinuessa, która poprowadziła większość ruchu handlowego po tym obszarze, co doprowadziło do stopniowego porzucania portu rzecznego Casilinum nad Volturno. Jednak odrodzenie i prestiż Kapui - które miały miejsce w IV w. n.e., kiedy miasto było stolicą prowincji Kampania i siedzibą consularis, tak że poeta Ausonius zaliczył je do ośmiu największych miast Cesarstwa Rzymskiego - są dobrze znane. W V w., okresie ogólnego kryzysu Kampanii, miasto zaczęło stopniowo podupadać; w 456 r. zostało splądrowane przez Genserica. Stare miasto przetrwało w centrum St. Maria Capua Vetere, a w drugiej połowie IX w. rozkwitło ponownie pod nazwą Capua, nowe miasto na miejscu starożytnego portu rzecznego Casilinum. Miasto chrześcijańskie. Od początków chrześcijaństwa wspólnota Kapui z pewnością odgrywała ważną rolę, ale poza tradycyjną informacją o konsekracji protobiskupa Priskusa przez Piotra, przed IV w. źródła literackie i archeologiczne mówią nam niewiele. Jednakże obszernie poświadczone jest silne powiązanie z Rzymem, nie tylko poprzez częste kontakty prałatów obu biskupstw, ale także ze względu na szeroko rozpowszechniony kult apostołów Piotra i Pawła, obok rodzimych męczenników. Prologus Paschae z 395 r. odnosi się do listów (zaginionych) Cypriana, prawdopodobnie biskupa Kartaginy, do Augustyna i Felicyty, umęczonych apud ciuitatem Capuensem za Decjusza (MGH AA, IX, Chronica minora, I,738). W IV w., w ścisłym związku ze swoją rolą jako metropolii cywilnej, Kapua odgrywała ważną rolę w polityce kościelnej: jej tytularny Proteriusz uczestniczył w synodach w Rzymie w 313 r. i Arles w 314 r., a jego kościół, wraz z kościołem w Neapolu, był jednym z dwóch w całej południowej Italii, który skorzystał z bezpośredniej interwencji cesarza Konstantyna, który zbudował bazylikę poświęconą Apostołom intra urbe Capua . Stolica biskupia Kapui odegrała wiodącą rolę podczas kryzysu ariańskiego, jako mediator między Rzymem a episkopatami wschodnimi. Jej biskup, Wincenty, być może utożsamiany z prezbiterem, który reprezentował Sylwestra Rzymskiego na Soborze nicejskim, jest cytowany dwukrotnie w Apologii Atanazego do Konstancjusza . Uczestniczył w Soborze Serdica w 343 r.; w 344 r. został wysłany z misją do Antiochii do Konstancjusza, aby złagodzić antynicejskie posunięcia cesarza; w 353 r. był obecny jako legat rzymski na Soborze w Arles, gdzie został zmuszony do podpisania potępienia Atanazego, a w 357 r. Liberiusz, podczas wygnania w Terracinie, poprosił go o interwencję u cesarza w jego imieniu. Nazwisko biskupa Kapui, który w 391 lub 392 r. gościł sobór zwołany w celu omówienia schizmy melitiańskiej i doktryny Bonosusa z Serdica, pozostaje nieznane. W tym okresie wielkość społeczności chrześcijańskiej potwierdzają duże podrzędne obszary grobowe w strefie św. Prisca i św. Agostino, które prawdopodobnie istniały przed erą konstantyniańską i z pewnością były związane z pochówkiem ciał kapuańskich męczenników Priskusa, Augustyna i Felicyty. Miasto zaczęło powoli podupadać na początku V w. w związku z najazdami Alaryka, a jedyną nową konstrukcją, o której mamy dowody, były budynki religijne. Wśród nich był kościół poświęcony Maryi (obecnie S. Maria Maggiore) przez biskupa Symmachusa (ok. 424-439), o czym świadczy mozaika, która obecnie zaginęła: Sanctae Mariae Symmachus episcopus. Ten sam biskup prawdopodobnie zbudował również kościół św. Priscousa, na miejscu wcześniejszej, skromniejszej pamiątki męczennika. Symmachusa należy prawdopodobnie utożsamić z biskupem o tym samym imieniu, który w 431 r. odwiedził i odprawił Eucharystię za umierającego Paulina z Noli, który w swoim czasie wychwalał znaczenie kościoła kapuańskiego w liście do biskupa Delfina z Bordeaux . Od czasów Symmachusa do końca VI w. istnieją luki w spisie biskupów i nie mamy informacji o żadnych znaczących projektach budowlanych podejmowanych przez nich. Wśród z pewnością poświadczonych biskupów są Tyburcjusz, który uczestniczył w synodzie rzymskim w 465 r. , Konstantyn, który podpisał synod w 501 r. i Probinus. Postać o niewątpliwym znaczeniu wśród biskupów pierwszych dekad VI w. był Germanus (zm. 541), cytowany w dwóch znanych epizodach Dialogów Grzegorza Wielkiego (4,50; 2,35): objawienie się duszy rzymskiego diakona Paschazjusza, uwolnionej modlitwami Germana od cierpień pokutnych, oraz pośmiertne objawienie się samego Germana jego przyjacielowi św. Benedyktowi i Sabinusowi z Kanosy. Germanus, pochodzący ze szlachetnej rodziny kapuańskiej, był członkiem delegacji, którą papież Hormisdas wysłał w 519 r. do cesarza Justina I w celu rozstrzygnięcia schizmy akackiej. Badania archeologiczne wykazały intensywną działalność budowlaną Germanusa, zwłaszcza w odniesieniu do bazyliki, w której miały zostać złożone relikwie św. Szczepana po powrocie misji do Konstantynopola. Kościół ten (dziś zastąpiony przez współczesny kościół S. Maria delle Grazie) pełnił funkcję katedry od końca VII do połowy IX w., a także przez krótki okres w czasie schizmy kapuańskiej w 879 r., kiedy papież Jan VIII (872-882) uczynił go siedzibą jednego z dwóch walczących biskupów . Dlatego też miejsce bazyliki Germana było niejednokrotnie identyfikowane jako lokalizacja starożytnej bazyliki konstantyńskiej, z baptysterium o centralnym planie (tzw. Catabulum) położonym w pobliżu (choć podatnym na inne interpretacje - być może termy). Na początku okresu Longobardów (Lombardii) korespondencja Grzegorza Wielkiego poświadcza wyjazd lokalnego duchowieństwa na terytoria bizantyjskie i interwencję samego papieża, który konsekrował rzymskiego subdiakona Festusa na biskupstwo w Kapui. Po konflikcie z duchowieństwem i późniejszym zmuszeniu do opuszczenia biskupstwa Festus zmarł w Rzymie w listopadzie 594 r., a Grzegorz mianował biskupa Gaudiosusa z Noli wizytatorem . Z korespondencji gregoriańskiej wiemy, że działalność następcy Festusa Bazylego, poświadczona w latach 598-602, koncentrowała się głównie na obszarze bizantyjskim, na Sycylii i w Rzymie, co sprawiało wrażenie, że przebywał na wygnaniu. Spośród dwóch następców Bazylego Gaudiosus uczestniczył w soborze rzymskim w 649 r. ; Decoroso, być może zaangażowany w założenie Montevergine, przetłumaczył relikwie św. Rufina i był jednym z głównych protagonistów ewangelizacji południowych Longobardów). Nawet jeśli Paweł Diakon nadal wspomina Kapuę, wraz z Neapolem i Salerno, jako jednymi z najważniejszych miast Kampanii , to między VIII a IX wiekiem została ona zredukowana do serii zamieszkanych obszarów wokół głównych kościołów starożytnego miasta. Chronicon Salernitanum wskazuje na obecność w Kapui w 787 roku Karola Wielkiego, który tam rościł sobie prawo do francuskiej suwerenności nad Księstwem Benewentu . W 841 roku, po wewnętrznych bitwach i interwencji militarnej księcia Anastazjusza z Neapolu, hrabiowie Longobardów postanowili najpierw przenieść obywateli do bezpieczniejszego miejsca, w pobliżu Triflisco (Bellona), gdzie założyli Sicopoli na cześć księcia Benewentu Sico (zm. 832), a później, w 856 roku, na miejsce starożytnego portu rzecznego Casilinum, gdzie wkrótce przeniesiono również siedzibę biskupią.

II. Sobór. Zimą 391-392 r. w Kapui zebrał się synod, którego akta nie zachowały się. Zgromadzenie, które najwyraźniej wzbudziło pewne zainteresowanie, do tego stopnia, że zostało nazwane plenaria przez Excerpta Registrum ecclesiae Cartaginensis , podjęło i nie dostarczyło prawdziwych rozwiązań dwóch kwestii: schizmy melicjańskiej , która nadal dzieliła kościół Antiochii, oraz doktryny o dziewictwie Maryi Bonosusa z Serdiki (zm. ok. 390). Powtórzyło również tradycyjne potępienie powtarzania chrztu i święceń kapłańskich oraz zakaz przenoszenia biskupów. Sobór został zwołany przez Syrycjusza, który nie uczestniczył; Ambroży z Mediolanu odegrał dużą rolę w jego przygotowaniu i decyzjach. Schizma antiocheńska. Schizma antiocheńska po śmierci Paulina (zm. 388), przeciwnika najpierw Melecjusza, a następnie Flawiana z Antiochii, została utrwalona konsekracją biskupią Ewagriusza, dokonaną wbrew kanonom, ponieważ wybrany został konsekrowany bez zgody innych prałatów regionu kościelnego i ponieważ został bezpośrednio wyznaczony przez swojego poprzednika. Jego przeciwnik, Flawian, nie faworyzowany ani przez Rzym, ani przez Aleksandrię, został wybrany podczas Soboru Konstantynopolitańskiego w 381 r. Wcześniej Ambrose i Sobór Akwilejski (381) zaproponowali, aby biskupi wschodni spotkali się w celu omówienia tej kwestii i wysunęli propozycję, że po śmierci jednego z dwóch kandydatów, drugi pozostanie jedynym prawowitym biskupem. Biskupi wschodni odrzucili zaproszenie i odpowiedzieli sucho, zapraszając swoich kolegów do przyjęcia decyzji Konstantynopola. Na synodzie rzymskim w następnym roku biskupi zachodni potwierdzili swoje poparcie dla Paulina i potępili tych, którzy konsekrowali Flawiana (Diodor z Tarsu i Akacjusz z Berei), ale ani Gracjan, ani Teodozjusz nie byli zainteresowani ponownym otwarciem sprawy, a rzymskie potępienia pozostały nieskuteczne. Dziesięć lat później śmierć Paulina ponownie otworzyła kwestię, a biskupi zebrani w Kapui zaprosili Flawiana do stawienia się na soborze, ale prałat antiocheński, cieszący się względami Teodozjusza i episkopatu wschodniego, zwolnił się z wyjazdu do Kapui ze względu na zły stan zdrowia i niebezpieczeństwo podróżowania zimą. Biskupom zachodnim nie pozostało nic innego, jak tylko zwrócić się do stron o zgodę i za pośrednictwem Ambrożego, Teofila z Aleksandrii i egipskich biskupów powierzono zadanie znalezienia rozwiązania, które biskup Rzymu musiałby następnie ratyfikować . Teofil zwołał strony, ale Flawian, silnie wspierany przez Teodozjusza, nie pojawił się. Schizma - pomimo trwającego sprzeciwu we wspólnocie antiocheńskiej - została ostatecznie zakończona śmiercią Ewagriusza w 382 r., zanim zdążył on wyświęcić następcę. Bonozusa z Serdyki. Sobór podjął również naukę Bonozusa z Serdyki. O jego nauce dowiadujemy się z listu synodalnego, napisanego prawdopodobnie przez Ambrożego lub Syrycjusza . Bonosus zaprzeczył wiecznemu dziewictwu Maryi, która, jak twierdził, miała inne dzieci oprócz Jezusa. List synodalny ujawnia, że Sobór Kapuański delegował biskupów finitimi (sąsiednich biskupów), w szczególności Macedończyków i Aniziusa z Tesaloniki, rzymskiego pełnomocnika z władzą supermetropolitalną nad Illyricum, aby osądzili spór między Bonosusem a jego oskarżycielami. Potępienie Bonozusa jest poświadczone korespondencją Innocentego I, który przy różnych okazjach zajmował się ważnością święceń udzielonych przez biskupa Serdica.

CARMEN ad Deum post conversionem et baptismum suum: Anonimowy poemat w 120 dystychach na temat nawrócenia i chrztu, błędnie przypisywany Paulinowi z Noli przez Maja, który odkrył go w Bibliotece Watykańskiej . Może to być dzieło galijskiego poety z V w., który używał wersetu Sermo Orientiusa zatytułowanego Commonitorium. Wyznanie ludzkiej słabości moralnej w obliczu doskonałości Boga jest kontynuowane przez ciągłe odniesienia teologiczne do tajemnicy Trójcy . Dzieło wychwala wielkość Boga w stworzeniu świata i w wewnętrznym życiu ducha, jak widać w pokucie nawróconego i radości z boskiego przebaczenia.

CARMEN ad Flavium Felicem de resurrectione mortuorum: (incipit: Qui[s] mihi ruricolas optabit). 406-heksametrowy wiersz nieznanego autora, prawdopodobnie z V w. w Afryce; w starożytności przypisywano Tertulianowi i Cyprianowi, następnie Verecundusowi z Junca na podstawie Izydora z Sewilli. Miltner-Zurunic wskazuje na podobieństwa z twórczością poety Dracontiusa, także Afrykanina, natomiast dla Dando carmen mógłby pochodzić od Avitusa z Vienne. Jeśli odbiorcą carmen był afrykański poeta żyjący pod rządami wandalskiego króla Trasamunda, to należy datować ją na ok. 500. Po wstępnym opisie natury i dygresji opisującej dzieło stworzenia i początkowe wydarzenia rodzaju ludzkiego, aby ludzie mogli poenas aeternas evadere flammae (w. 40), autor barwnie i w pełni opisuje rzeczy ostateczne: ostateczne zmartwychwstanie i sąd Boży.

CENTOS HOMERYCZNY (poezja): Gatunek literacki polegający na ponownym wykorzystaniu wersetów lub półwersów zaczerpniętych z Iliady lub Odysei, które następnie zszyte w sprytny sposób przez utalentowanych poetów i z minimalną ingerencją z ich strony zgodnie z modelem epickim, opowiadają główne wydarzenia w historii NT, z kilkoma krótkimi wzmiankami o historii stworzenia świata i grzechu pierworodnym. Istnieje pięć redakcji centosu homeryckiego, z których pierwsze dwie są długie, a pozostałe trzy krótkie. Dokładniej rzecz biorąc, pierwsza, która zawiera 2354 wersy, była owocem rewizji istniejącego wcześniej centonu napisanego przez pewnego prezbitera Patrycjusza, rewizji ukończonej przez Eudoksję, żonę Teodozjusza II (V w.). Druga - pomimo faktu, że kodeks Paryski. suppl. gr. 388, uważa to za streszczenie i przypisuje to Patrycjuszowi, Eudoksji, filozofowi Optimusowi i Kosmasowi z Jerozolimy - najlepiej byłoby postrzegać jako anonimowe (Rey jest innego zdania). Ta redakcja wywodzi się z pierwszej z dodatkiem ponad 700 oryginalnych wersetów homeryckich; zawiera 1957 wersetów, ale umiejętności artystyczne są znacznie gorsze. Krótkie redakcje a, b i g, każda z około 600-700 wersetami, są streszczeniami i były przeznaczone wyłącznie do użytku szkolnego. Dopiero do kilku dekad temu uczeni gardzili homeryckim centosem, wykazując niewielkie, jeśli w ogóle, zainteresowanie. Centos niedawno przeszedł znaczącą ponowną ocenę pod względem krytyki tekstu i egzegezy. Ostatnie badania pozwoliły uczonym zweryfikować, że, zwłaszcza w pierwszej redakcji wybór wierszy homeryckich nigdy nie był przypadkowy, ale kierował się znaczną ilością uwagi poświęconej intertekstualnemu związkowi z dwoma głównymi modelami, Homerem i ewangeliami, a ustalone ustalenia były często owocem niemal filologicznej biegłości. Ponadto teksty apokryficzne i patrystyczna refleksja w języku greckim miały wpływ na homerycki centos. Był to zatem dworski gatunek literacki, który jednak miał na celu cele scholastyczne lub po prostu rozrywkę (divertissement), jeden z najwyższych wyrazów recepcji klasycznych tekstów w późnej starożytności, a w szczególności fuzji wyimaginowanego pogaństwa z chrześcijańskim objawieniem.

CZYŚCIEC: Czyściec jest stanem pośrednim dla dusz, które muszą zostać oczyszczone z grzechu. Chociaż termin techniczny pojawił się jako rzeczownik dopiero w XII w. , doktryna czyśćca była stopniowo przygotowywana przez doktrynalne opracowanie tekstów biblijnych ; wiara w Boże miłosierdzie, które udziela odpuszczenia grzechów nieśmiertelnych nawet po śmierci i silna solidarność między zmarłymi a żyjącymi, która może, za pomocą wstawienniczych próśb, uzyskać odpuszczenie kary dla zmarłych. Skuteczność modlitwy za zmarłych jest obecna w Acta Pauli 28-29 i w Passio Perp. 7-8. W pierwszych dwóch wiekach chrześcijaństwa wierzono, że męczennicy trafiali bezpośrednio do raju; wszyscy inni musieli odpokutować własne braki w pewnym typie szeolu. Czyściec miał bardziej charakter leczniczy niż karzący. Dla Klemensa z Aleksandrii "duchowy" ogień oczyszczał dusze ; dla Orygenesa plamy ludzkiej niedoskonałości były eliminowane przez ogień . Szczególnie na Zachodzie "techniczne" słownictwo stosowano do odniesienia się do idei oczyszczenia i odpokutowania grzechów mniej ciężkich: Cyprian używał czasownika purgare, a w IV-V w. przymiotnik purgatorius charakteryzował ogień i kary, którym poddawani byli grzesznicy w czasie przejściowym. Istnienie kar oczyszczających zostało potwierdzone przez Ambrożego , Grzegorza z Nyssy i Cezariusza z Arles . Augustyn dostarczył solidnych podstaw teoretycznych dla doktryny czyśćca, podkreślając rozróżnienie między karą a oczyszczeniem ogniem , czas trwania kary w odniesieniu do ciężaru grzechów i w szczególności skuteczność modlitw wstawienniczych za zmarłych . Grzegorz Wielki również wniósł wielki wkład: był przekonany, że "za niektóre lekkie grzechy będzie purgatorius ignis przed dniem sądu" i dostarczył kilka przykładów w formie anegdot i wizji i nalegał na pomoc, jaką żywi zapewniają zmarłym, zwłaszcza poprzez jałmużnę, modlitwę i Eucharystię . Ponadto groźba czyśćca stopniowo stanie się również narzędziem wpływania na zachowanie żyjących. Zachodnia i wschodnia epigrafika poświadcza, że chrześcijanie modlili się za swoich zmarłych. Tertulian wspomniał już o celebracji eucharystycznej za zmarłych, zwłaszcza w rocznicę ich śmierci . Momento za zmarłych zostało włączone do liturgii wschodniej, a łacińskie sakramentarze zawierały kilka mszy pro defunctis.

CUDZOŁÓSTWO : U Żydów, podobnie jak u Greków i Rzymian, pojęcie cudzołóstwa nie było wzajemne: żonaty mężczyzna, który miał stosunki z niezamężną kobietą, nie był "cudzołożnikiem" (moico,j), ponieważ jego żona nie miała nad nim żadnych praw: z punktu widzenia prawa rzymskiego takie czyny były klasyfikowane co najwyżej jako stuprum (fqora,), jeśli były dokonywane z uczciwą kobietą, lub jako fornicatio (pornei,a), niekaralne przez prawo, jeśli były dokonywane z prostytutką; wszelkie pozamałżeńskie stosunki ze strony zamężnej kobiety były jednak cudzołóstwem, ponieważ kobieta była własnością męża. 1 Kor 7:3-4, jednak przypisując każdemu małżonkowi to samo prawo do ciała drugiego, rozpoczął prawdziwą i właściwą rewolucję, której konsekwencją było ustanowienie równości w odniesieniu do cudzołóstwa. Ojcowie Kościoła nieustannie podkreślają myśl Pawła w tej sprawie, stanowczo twierdząc, że to, co nie jest dozwolone kobiecie, nie jest dozwolone mężczyźnie: nie mówią o tym zakazie dotyczącym kobiet, ponieważ obowiązywał on również poza chrześcijaństwem (tj. w kulturze ogólnie). Dwa ważne świadectwa, uważane za "wyjątki" (Bazyli Wielki, Listy kanoniczne i Ambrozjaster), pokazują jednak daremność, z jaką Ojcowie sprzeciwiali się zakorzenionym uprzedzeniom tamtych czasów i z jak niewielkim skutkiem rozprzestrzeniali rewolucyjne idee chrześcijaństwa: dyskryminacyjna mentalność w kwestii cudzołóstwa zmieniała się bardzo powoli. Ta zmiana jest prawdopodobnie widoczna w "nowoczesnej" wersji Mt 19:9, w przeciwieństwie do bardziej archaicznej koncepcji wyrażonej w Mt 5:32. Wydaje się, że Ojcowie używali innego terminu, zlatynizowanej formy greckiego moicei,a, gdy czyn podlegający osądzeniu nie mieścił się w zwykłej kategorii adulterium: w związku z tym używano słów moechia i moechus, które wydawały się mniej tradycyjne i mogły służyć jako terminy kompleksowe, zdolne do wskazania zachowania obojga małżonków. Jeśli chodzi o kary kościelne, wydaje się, że niektóre teksty należy interpretować w tym sensie, że władze kościelne karałyby jednakowo zarówno mężów, jak i żony, którzy mieli stosunki seksualne poza małżeństwem ; inne fragmenty nadal pokazują nierówną koncepcję cudzołóstwa . Karą było wykluczenie z komunii na dość długi okres , podczas którego stopniowo powracano do wspólnoty, aż do końca wyznaczonego czasu. Powód pokuty był ukrywany, aby uniknąć ryzyka odwetu (Bazyli, List 199,34), biorąc pod uwagę, że od początku IV w. starożytna kara za cudzołóstwo - wygnanie - została podniesiona do kary śmierci . Gdy Ojcowie Kościoła zaczęli zaliczać inne przestępstwa seksualne do tej samej kategorii co cudzołóstwo - takie jak kazirodztwo , zoofilię , homoseksualizm i złamanie ślubu dziewictwa - wydawało się, że w rzeczywistości stawiali je na równi z cudzołóstwem.

CIAŁO MISTYCZNE : Wyrażenie mistyczne ciało (Chrystusa) jest częścią współczesnego języka teologicznego i odnosi się do kościoła; jako takie czerpie swoje korzenie jedynie marginalnie z tradycji patrystycznej, chociaż teologowie XX wieku, którzy systematycznie opracowywali jego treść, czynili to z szerokim odwołaniem się do pism Ojców. Znaczenie wyrażenia jest podkreślone przez jego przyjęcie przez katolickie magisterium w encyklice Mystici Corporis (1943) Piusa XII. Pawłowa terminologia, na której się opiera, to "ciało (lub ciało) Chrystusa", które ma trzy możliwe zastosowania: fizyczne ciało Chrystusa (śmiertelne i chwalebne), eucharystyczne ciało Chrystusa i kościelne ciało Chrystusa . Dodanie przymiotnika "mistyczny" jest specyfikacją: w wyraźnym kontraście do "fizycznego" może odnosić się do obu pozostałych znaczeń, a w rzeczywistości historia semantycznej zawartości terminu ciało mistyczne wykazuje oscylację i wzajemną relację między nimi. Pierwsze udokumentowane użycie znajduje się w łacińskim tłumaczeniu Komentarza do Księgi Kapłańskiej Hezychiusza z Jerozolimy, napisanego w pierwszej połowie V w. i odnosi się do Eucharystii; użycie tego terminu przez Hezychiusza jest potwierdzone przez grecki fragment Psalmów o tym samym znaczeniu (mustiko.n sw/ma). Zaczerpnięte od Hezychiusza wyrażenie pojawia się ponownie w Expositiones in Leviticum Rabana Maura (IX w.), stając się powszechnym terminem w ciągu kilku dekad z powodu dyskusji na temat Eucharystii w tamtym czasie (Paschasius Radbert, Ratramnus i inni): mistyczne ciało było używane do wskazania sakramentu - prawdziwego ciała - którego funkcją było budowanie kościoła. Użycie mistycznego ciała w odniesieniu do kościoła, a nie już do Eucharystii, widoczne już w XII w., zostało potwierdzone w następnym stuleciu, wyraźnie w celu podkreślenia realizmu eucharystycznego: kościół jest mistycznym ciałem, Eucharystia prawdziwym ciałem. Systematyczna analiza możliwych eklezjologicznych implikacji mistycznego ciała została rozpoczęta w XIX w. przez teologów próbujących przezwyciężyć podejście apologetyczne wynikające z antyprotestanckiej polemiki, która sprowadziła Kościół do jego widzialnego/instytucjonalnego aspektu ; chociaż Sobór Watykański I celowo unikał określania Kościoła jako ciała mistycznego, badania były kontynuowane w pierwszej połowie XX wieku , co doprowadziło do jego akceptacji przez Magisterium Kościoła katolickiego. Patrystyczna dokumentacja, z której korzystali ci teologowie, wyraźnie odzwierciedla ich zamierzony cel: potwierdzenie statusu, jednocześnie widzialnego/instytucjonalnego (ciało) i niewidzialnego/duchowego (mistycznego), Kościoła; ta podwójna "natura" nigdy nie była kwestionowana w epoce patrystycznej, a zatem wszystkie zastosowania "ciała Chrystusa" do Kościoła w pismach Ojców były odpowiednie do tego celu: tłumaczy to obfitość, ale także heterogeniczność przyjętych świadków. Ponadto badania te jasno wykazały, w jaki sposób Ojcowie używali obrazu ciała Chrystusa, aby zilustrować różne aspekty relacji między "wielością" (wiernych) a "jednością" (kościoła). Jeśli zjednoczenie wszystkich wiernych w ciele Chrystusa zaczyna się w chrzcie i jest oczywiste, według Ireneusza, w wyznaniu tej samej wiary, zagwarantowanej przez biskupów, następców apostołów , sakramentem nakazanym do urzeczywistnienia jedności kościelnego ciała Chrystusa jest Eucharystia: już w Didache 9,4 znajdujemy obraz ziaren rozrzuconych na górze, zebranych w jeden bochenek, aby oznaczyć skutek Eucharystii, która gromadzi wiernych; pojawiając się ponownie w innych tekstach liturgicznych (Euchologia Serapiona, Anafora z Deir Balyzeh), był używany do zilustrowania ścisłego związku między ciałem eucharystycznym a ciałem kościelnym, wraz z analogicznym obrazem wina wytwarzanego z różnych winogron . Augustyn esp., zmagając się z podziałami spowodowanymi przez Donatystów, rozwinął jego implikacje esp. w kontekstach mistagogicznych, wyjaśniając Eucharystię w ten sposób: tak jak ogień jest potrzebny, aby uzyskać chleb eucharystyczny z ciasta, składającego się z ziaren (wiernych) i wody (chrztu), tak Duch Święty jest konieczny dla kościelnego ciała Chrystusa jako elementu jednoczącego , niemal duszy kościelnego ciała . Dochodzimy więc do "ontologicznego" zjednoczenia kościelnego ciała ( quod accipitis, vos estis, gratia qua redempti estis; subscribitis, quando "Amen" respondetis. Hoc quod videtis, sacramentum est unitatis; podobnie; także u Cyryla Aleksandryjskiego, jako odbicie jedności boskiej substancj), ciała, którego Chrystus jest głową, a chrześcijanie członkam. Identyfikacja z Eucharystią oznacza, że ofiara Głowy byłaby jednocześnie ofiarą członków, dokonaną przez ich śmierć dla świata, aby żyć w Bogu, przez umiarkowanie, ascezę i dzieła miłosierdzia : samo rytualne uczestnictwo w Eucharystii nie wystarczy, aby prawdziwie należeć do ciała Chrystusa ; podobnie cierpienia każdego członka należą do Głowy i całego ciała , tak jak modlitwa każdego członka ma swoją podstawę w modlitwie Chrystusa (qui et oret pro nobis, et oret in nobis, et oretur a nobis). Dla Jana Chryzostoma miłosierdzie wyrażane poprzez jałmużnę gwarantuje jedność ponad podziałami społecznymi, właśnie dlatego, że ubodzy przez swoje cierpienia uczestniczą w szczególny sposób w ofierze Chrystusa . U Augustyna rozróżnienie Głowa/członek w jednym Ciele (totus Christus), do którego zaliczają się święci ST , staje się paradygmatem hermeneutyki biblijnej: zaczerpnięte z Liber Regularum Tyconiusa (wypowiedzi biblijne mogą odnosić się do Chrystusa/Głowy lub do członków; mogą dotyczyć prawdziwych członków Ciała, świętych lub fałszywych członków, grzeszników), paradygmat jest stosowany w szczególny sposób w objaśnianiu Psalmów (symboliczny jest fragment z En. w Ps. 100,3: cantat enim hoc Christus; si solum caput cantat, a Domino est canticum hoc, ad nos non pertinet; si autem totus Christus, id est caput et corpus eius, esto in membris eius, adhaere illi per fidem, et per spem, et per caritatem; et in illo cantas, in illo exsultas; quia et ipse in te laborat, in te sitit, in te esurit et tribulatur). Już teraz członkowie otrzymują od Głowy udział w zmartwychwstaniu (ille in te adhuc moritur, et tu in illo iam resurrexisti), ze względu na eschatologiczne wypełnienie , jak znajdujemy już u Ireneusza , w Orygenesie i u Hilarego: jeśli przez chrzest i Eucharystię członkowie uczestniczą już w ciele Chrystusa, dzięki wcieleniu, celem jest uwielbienie, możliwe dzięki temu, że Głowa poprzedziła ich i oczekuje ich w zmartwychwstaniu

CUD : W pismach chrześcijańskich z I w. cuda (dynameis, sēmeia, terata, thaumasia, paradoxa), w tym te dokonywane przez Jezusa w jego roli uzdrowiciela wiary i egzorcysty oraz te ustanowione przez jego niezwykłe narodziny i zmartwychwstanie, odgrywają rolę o najwyższym znaczeniu w definiowaniu jego tożsamości jako Mesjasza i Syna Bożego. Takie pisma dzielą ze Starym Testamentem wiarę w Boga - Pana natury i historii, który nieustannie interweniuje w obu sferach zgodnie ze swoim opatrznościowym zamysłem - oraz z marginalnym apokaliptycznym judaizmem ideę, że czyny Jezusa, o ile są przejawami boskiej mocy w zwycięstwie nad złymi mocami, które działają w porządku ziemskim, są znakami bliskości boskiego panowania. Te same pisma chronią czyny Jezusa przed inną i wrogą interpretacją: dokonywał uzdrowień i egzorcyzmów nie "palcem Bożym" ani według "Ducha Bożego" , ale "w imię Belzebuba, księcia demonów" . Ewangelie przechowują zapis konfliktu interpretacji, który nadal był wewnętrzną sprawą żydowską. Wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa poza to religijne i kulturowe otoczenie oraz z nawróceniem na chrześcijaństwo osób wykształconych w hellenistycznej paidei, debata na temat cudów dotycząca decydującej kwestii udowodnienia boskości Jezusa nabrała nowych elementów. Jest to debata, w której terminy zmieniają się, czy to ze względu na zmieniające się okoliczności historyczne i kulturowe, czy na podstawie kryteriów literackich. Jeśli chodzi o II i III w., temat cudów dominuje w pismach apologetycznych. W czasach, gdy chrześcijanie walczyli, by uniknąć prześladowań, strategia apologetyczna polegała przede wszystkim na uczynieniu wiary chrześcijańskiej wiarygodną w odniesieniu do dziewiczego narodzenia, zmartwychwstania Jezusa i cudów, które uczynił, poprzez zwrócenie uwagi na analogiczne historie, które były podstawą tradycyjnych kultów wokół ubóstwionych mężczyzn (bohaterów). Tak więc Justin Martyr wspomina o "synach Zeusa", aby poprzeć wiarygodność boskości Jezusa na podstawie tych tradycji. Prawdziwa doktryna Celsusa, napisana w tym samym przełomowym momencie historii, podważa lub wyśmiewa nie tylko te aspekty życia Jezusa (dziewicze poczęcie, rzeczywistość zmartwychwstania, ukazanie się uczniom po jego śmierci), na których chrześcijanie polegali w celu udowodnienia jego boskiej natury, ale także krytykuje cuda dokonane przez Jezusa za to, że albo nie miały miejsca, albo były zadłużone w magicznych sztukach, które nabył podczas pobytu w Egipcie. Aby podkreślić wysoki ton sprzeczności między wiarą chrześcijan w Jezusa a ich odrzuceniem kultu bohaterów, biografie i wybitne osiągnięcia tych ludzi są porównywane z dużo skromniejszymi i mniejszymi osiągnięciami Jezusa .Krytyka Celsusa zawiera również argumenty o charakterze filozoficznym. Na podstawie średnioplatońskiej koncepcji Boga utrzymuje, że wcielenie jest sprzeczne i niemożliwe, i neguje koncepcję wszechmocy Boga, która podtrzymuje chrześcijańską wiarę w cuda. Celsus występuje tutaj jako rzecznik gorąco dyskutowanego problemu w perypatetycznych i platońskich szkołach filozofii: koncepcji natury i koniecznych i niezmiennych praw, które nią rządzą. Galen, na przykład, był krytyczny wobec żydowskiej idei wszechmocy Boga. Zauważa, że dla Mojżesza wydaje się wystarczające stwierdzenie, że Bóg stworzył wszystko, aby podtrzymać to, co dla niego jest całkowicie możliwe, nawet stworzenie konia lub byka z popiołów. Tymczasem, kontynuuje Galen, niektóre rzeczy są z natury niemożliwe i Bóg nie może działać wbrew naturze . Podobnie Celsus twierdzi, że Bóg nie może wykonywać złych lub nieracjonalnych czynów, ponieważ jest racjonalną zasadą wszystkiego, co istnieje . Orygenes ze swojej strony zgadza się, krytykując koncepcję boskiej wszechmocy, która nie ma żadnych ograniczeń: moc Boga nie może być bez granic, ponieważ to, co nie ma ograniczeń, nie może być poznane. Ponadto Bóg nie może czynić rzeczy wbrew naturze ani wbrew sprawiedliwości, ponieważ w przeciwnym razie Bóg nie byłby Bogiem; niemniej jednak może czynić rzeczy "poza naturą" . Tym stwierdzeniem Orygenes broni filozoficznej możliwości cudów ewangelicznych. Że są to rzeczywiście cuda, a mianowicie przejawy interwencji boskiej Mocy, a nie wynik sztuk magicznych, dowodzi moralna integralność tego, kto je wykonuje, oraz dobroczynny wpływ, doprowadzony do końca w zbawieniu, jaki takie czyny mają na beneficjenta . W pismach mniej bezpośrednio poświęconych zadaniu apologetycznemu Orygenes wykazuje swój sceptycyzm co do prawdziwej skuteczności argumentu na rzecz cudów. Rozrzutne dzieła Pana były w stanie zaszczepić wiarę u jego współczesnych, ale nie w kolejnych pokoleniach, które były skłonne traktować je jako "mity". Z tego powodu podkreślał przede wszystkim alegoryczne znaczenie tych opowieści: opowieści o uzdrowieniach nawiązują do uzdrowienia tych, którzy zostali uwolnieni od każdej choroby dzięki dziełu Logosu. Pomysł, że cuda były ograniczone do ery apostolskiej, był dość powszechny. Victorinus z Petovium potwierdza, że cuda te miały na celu przezwyciężenie niewiary, ale że teraz, wraz z rozwojem kościołów, tę samą funkcję pełni interpretacja Pisma Świętego. Euzebiusz jest zdumiony, czytając u Ireneusza , że cuda były nadal dokonywane aż do czasów autora. Warto również zauważyć, że w II i III w. również w pogańskim otoczeniu traktaty filozoficzne współistniały z innymi gatunkami literackimi, w których dużo miejsca poświęcano "cudownemu". Rozważmy profil biograficzny Platona, który otwiera traktat De Platone et eius dogmate Apulejusza, lub Życie Apolloniusza z Tyany Filostrata, a nawet Życie Pitagorasa Porfiriusza. Są to teksty, w których filozof ożywia temat "boskiego człowieka", którego charakterystyczne cechy obejmują cudowne narodziny, uzdrowienia, proroctwa, wniebowstąpienie itd. Jest to literatura, w której cudowność jest funkcją propagandy i obroną szkoły filozoficznej lub protagonisty uwikłanego w rywalizację między szkołami lub w polemikę. W podobny sposób, ale w kontekście chrześcijańskim, wraz z uwagą Orygenesa na debatę filozoficzną i koncentracją na wewnętrznej przemianie poszczególnych osób, krążyły teksty (nawet te o charakterze propagandowym) z wielkim powodzeniem, teksty, w których taumaturgiczne i cudowne odgrywają centralną rolę. Mam na myśli w szczególności apokryficzne Dzieje Apostolskie, w których apostołowie dokonują niezwykłych cudów, które dowodzą wyższości Boga chrześcijan nad innymi bogami i w ten sposób prowadzą do nawrócenia. Począwszy od IV w. nastąpiły ważne zmiany, szczególnie w związku z ogromnym wzrostem kultu świętych i rozprzestrzenianiem się mistycyzmu. Wydaje się, że w poprzednich latach cuda, czy to jako przedmiot debaty nad postacią Jezusa, czy w legendarnych opowieściach o apostołach, generalnie spoglądały wstecz na początki chrześcijaństwa z dystansu. (Istnieją wyjątki; rozważ cytat z Ireneusza.) W nowym stuleciu współczesne cuda, które wynikają z dzieł żyjących świętych lub poprzez ciała świętych (patrz relikwie), stają się przedmiotem głównej uwagi. Interesujące jest również zauważenie jeszcze jednego obszaru zmian: roli odgrywanej przez przywódców kościołów i wybitnych członków elitarnego społeczeństwa w promowaniu nie tylko praktyki kultu świętych, ale także życia świętych i ich cudów poprzez pisma o wzniosłym i czasami niezwykle wyrafinowanym tonie. Myślimy o Atanazym z Aleksandrii, Grzegorzu z Nyssy, Sulpicjuszu Sewerze, Paulinie z Noli i Hieronimie. Życie Antoniego (pomiędzy 355 a 361) służy jako punkt odniesienia dla większości późniejszej literatury hagiograficznej. Chociaż ściśle łączy ascezę i taumaturgię, praca ujawnia świadomość głównych terminów debaty na temat cudów i możliwych niebezpieczeństw, jakie może wywołać akcentowanie tego elementu w konstruowaniu życia świętego. W rozdz. 38 podtrzymuje przewagę ascezy nad cudami, w tym sensie, że jeden jest wynikiem ludzkich wysiłków, a drugi jest darem boskim. Począwszy od IV w. "współczesne" cuda przyciągają uwagę pisarzy kościelnych, którzy o nich piszą i je nagłaśniają. Dotyczy to nawet pisarza, który przynajmniej do pewnego momentu w swoim życiu wykazywał niewielkie zainteresowanie tym tematem. Przypadek Augustyna jest pouczający. W De vera religione (387-391) i w De utilitate credenda (391-392) twierdzi, że cuda apostołów, konieczne do potwierdzenia wiary w Chrystusa, są zakończone w tym sensie, że ich powtórzenie uczyniłoby je banalnymi i zwykłymi. Stwierdzenie to jest tym bardziej znaczące, że nie wydaje się przypisywać żadnej wartości cudom, które Ambroży donosi, że miały miejsce w Mediolanie w 386 r. podczas przeniesienia relikwii Gerwazego i Protazego, przeniesienia, w którym Augustyn w inny sposób pomagał. Pięć lat później Augustyn akceptuje współczesne cuda, których historie zbiera w libelli, które zamierzał odczytać wiernym. W podobny sposób, zwracając uwagę na miracula quotidiana świata naturalnego i potwierdzając wyższość wewnętrznych cudów duchowego nawrócenia, nadal działa jako rzecznik koncepcji cudów, która ma tendencję do relatywizacji znaczenia współczesnych cudów. Przypadek Hieronima ilustruje inną interesującą cechę: jego trzy Vitae Malchusa, Pawła i Hilariona obfitują w cuda. W oczach uczonych niektóre cuda są tak ekstrawaganckie, że niweczą jakąkolwiek wartość historyczną w relacjach narracyjnych. Istnieje wyjątek od tego wzorca w tekście In Memory of Paul. Podobnie jak poprzednie prace, składa się z opisu świętego "mnicha", ale cudowny komponent jest nieobecny. Różnica w strategii ujawnia zmieniający się cel literacki, który rozpoznaje w cudownym elemencie najbardziej odpowiedni środek dla literatury edukacyjnej, przeznaczonej dla popularnej publiczności, która różni się od literackiej publiczności wokół Pawła. Sądząc z tekstów takich jak Historia mnichów egipskich Rufina z Akwilei (początek V w.), Lausiacka Historia Palladiusza (419-420) i Historia religijna Teodoreta z Cyrrhus (początek V w.?), które gromadzą biografie egipskich i syryjskich mnichów i w których cudowność przelewa się, wydaje się, że ten sam element pozostał ważny w wysiłkach na rzecz promowania ruchu monastycznego, a także w przenikaniu jego ideałów wśród publiczności, której członkowie nie byli bezpośrednio zaangażowani w jego sposób życia. Nie powinniśmy wnioskować, że wszyscy pisarze kościelni zajmowali to samo stanowisko w kwestii współczesnych cudów. W Życiu Makryny, napisanym przez Grzegorza z Nyssy, cudowny komponent jest zredukowany do minimum, podczas gdy cały kontekst dotyczy ascezy. W następnym stuleciu Hilary z Arles opowiada o życiu Honoratusa (430-431) bez cudowności, wyraźnie argumentując, że cnoty, które praktykował, stanowią jego cuda. Począwszy od VI wieku pisarze kościelni wydają się porzucać wszelkie zastrzeżenia co do cudów i to właśnie w tej epoce gatunek literacki opowieści o cudach zyskuje na popularności. Przykładem jest osiem Libri miraculorum Grzegorza z Tours. Jednak nawet ta epoka nie jest monolityczna. Interesującym studium przypadku jest Grzegorz Wielki, który pod koniec stulecia i w niektórych fragmentach nawet powtarza duchowe przekonania wczesnego Kościoła. Według Hom. Ev. 1,4,3 i W Iob 27,18,36, miracula visibilia były nieodzowne w czasach apostolskich, ale teraz stały się rzadkie, a merita operum jest bardziej istotna niż signa virtutum, nawet jeśli te nadal mają miejsce. Jednak w innych pismach, takich jak Dialogi, które opowiadają o cudownych czynach włoskich viri Dei, wydaje się on zamiast tego bez zastrzeżeń przyjmować sprzyjający trend w kierunku cudowności, nawet jeśli w punktach nacisku różni się od Grzegorza z Tours. Podczas gdy Grzegorz z Tours opowiada o cudach, kładąc nacisk na rzeczywiste wydarzenie i jego bezpośrednie skutki, autor Dialogów wydaje się traktować rzeczywiste wydarzenie jako przypadkowe i wskazujące na leżącą u jego podstaw moralność (patrz Uytfanghe). Warto również zauważyć, że w rozważanej przez nas epoce cudowność nie ogranicza się wcale do zwykłych gatunków literackich hagiografii (biografie, zbiory cudów, opowieści o tłumaczeniach relikwii), ale jest "wszechobecna" w tym sensie, że nawet inne gatunki nie mogłyby oprzeć się jej urokowi. Wystarczy porównać Historię kościelną Euzebiusza z późniejszymi historiami pod tym samym tytułem autorstwa Sokratesa Scholastyka, Sozomena i Teodoreta z Cyrus na Wschodzie oraz z Libri historiarum Grzegorza z Tours na Zachodzie. To właśnie w tym gatunku pisarstwa polityczna funkcja taumaturgii staje się jaśniejsza. Z biegiem czasu cuda legitymizują rządy cesarza, prawowierną wiarę, wszelkiego rodzaju roszczenia kościelne i monastyczne itd. W narracji historycznej cuda zastępują ekspozycję argumentu za lub przeciw pewnej rzeczywistości, lub zastępują realistyczne wyjaśnienie wydarzeń.

CUDA JEZUSA (w języku etiopskim Ta′amra Iyasus) : Etiopski apokryfon. Jest to obszerny etiopski zbiór opowieści dotyczących życia Jezusa i reprezentuje tradycję, która jest w miarę wierna arabskiej Ewangelii Jana (VIII w.?); jest nawet możliwe, że oba dzieła pochodzą ze wspólnego źródła. Cuda Jezusa zostały rozszerzone o wstawienie innych tekstów i dodatki do samego tekstu (np. opowieści o dzieciństwie lub historia Abgara). Tłumaczenie prawdopodobnie pojawiło się w XIV w. Dzieło cieszyło się dużą popularnością w Etiopii i było nawet wykorzystywane w liturgii, z której pochodzą liczne kodeksy z różnicami w kolejności tekstów i różną numeracją. Liczba "cudów" waha się od 40 do 88. Cuda Jezusa wykorzystują tekst ewangelii, który jest podobny do Vetus Syra.

CZŁONKOWIE WSPÓLNOTY CHRZEŚCIJAŃSKIEJ.

Chrześcijaństwo, ze swej natury, jest uniwersalne w swoim powołaniu i misji, otwarte dla każdej klasy społecznej i kultury. Jezus objawił się w solidarności ze wszystkimi, szczególnie z marginalizowanymi kategoriami społecznymi, takimi jak biedni lub "ludzie ziemi". Od samego początku członkowie wspólnoty chrześcijańskiej pochodzili z różnych klas społecznych. Biedni i pokorni stanowili większość we wspólnocie, podobnie jak w społeczeństwie, ale byli też członkowie wyższych klas: Sergiusz, prokonsul Cypru, nawrócony przez Pawła (Dzieje Apostolskie 13:7-12); Dionizy, członek Areopagu w Atenach (Dzieje Apostolskie 17:34); setnik Korneliusz (Dzieje Apostolskie 10:1); Akwila i Pryscylla, zamożni wytwórcy namiotów (Dzieje Apostolskie 18:2-3); Erastus, skarbnik miasta Koryntu ; Lidia, sprzedawczyni purpury w mieście Tiatyra (Dzieje Apostolskie 16:14). Na początku II w. Pliniusz Młodszy, namiestnik Bitynii, doniósł cesarzowi, że społeczność jego prowincji składała się z wielu wiernych w każdym wieku i o różnym pochodzeniu społecznym, w tym mężczyzn i kobiet, niewolników i obywateli rzymskich oraz mieszkańców wsi i miast . W Rzymie, Kartaginie, Lyonie i Aleksandrii istniały grupy o podobnie zróżnicowanym składzie. W Rzymie członkowie dworu cesarskiego zwrócili się ku chrześcijaństwu pod koniec I w. W połowie II w. ważne osobistości, takie jak Ptolemeusz i Lucjusz (patrz Justyn, 2 Apol) oraz senator Apoloniusz zostali potępieni jako chrześcijanie. Ireneusz opowiada, że we wspólnocie Lyonu gnostyk Marek poszedł odwiedzić bogate matrony . W Aleksandrii Klemens poświęcił swoje dzieła Quis dives salvetur i Pedagog klasom zamożnym. W połowie II w. Celsus zniesławił chrześcijaństwo, mówiąc z pogardą o "religii rzemieślników i kobiet" ; w rzeczywistości jednak intelektualiści i bogaci rozkwitali w nowej religii. Ich liczba i energia stwarzały różne problemy i głębokie kryzysy w Aleksandrii, Rzymie i Lyonie, szczególnie gdy wciągano ich w heterodoksyjne grupy lub myśl gnostyczną (przeciwko którym argumentowali Tertulian, Ireneusz i Orygenes). Fakt, że do kościoła wstępowała coraz większa liczba kulturalnych i zamożnych ludzi, oznaczał, że musiał on dostosować swój dyskurs do publiczności ukształtowanej przez kulturę grecką i rzymską (patrz Chrześcijaństwo i kultura klasyczna), publiczności o wzniosłym sposobie życia, która była szczególnie podatna na retorykę. Dialog między wiarą a filozofią stawał się coraz bardziej pilny. W odpowiedzi na tę wysoką kulturę chrześcijaństwo zostało przedstawione jako doskonałość kultury ludzkiej, idealne życie (bios christianos), a cały szereg doktryn został objawiony jako całkowicie zharmonizowany w Chrystusie Prawdzie (w przeciwieństwie do filozofii pogańskich, które zawierały częściowe, propedeutyczne prawdy). Nawrócenie prawników i filozofów, zwłaszcza sprzyjało kształtowaniu się wyrazistego języka teologicznego. Akty męczenników z II i III w. przedstawiają dość zróżnicowaną społeczność chrześcijańską: duchowieństwo i świeccy, mężczyźni i kobiety w każdym wieku i stanie, panowie i niewolnicy. Justyn był z zawodu filozofem, Blandina była niewolnicą, która została aresztowana razem z lekarzem i arystokratą z Lyonu. Apolloniusz przemawiał jako równy prefektowi. Męczennicy scylijscy byli rolnikami, Felicity pochodziła ze skromnego środowiska (jeśli nie z niewolniczego środowiska), a Perpetua była damą z wyższych sfer. Należy podkreślić znaczenie i gorliwość świeckich w szerzeniu chrześcijaństwa. Większość greckich apologetów była świeckimi (jak Justyn z Rzymu), którzy mieli kontakt z kręgami kulturalnymi. Działalność Pantajnosa, Klemensa i Orygenesa w Aleksandrii pokazuje, że różne grupy społeczne znalazły się w szkole wiary. To rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa na różne poziomy populacji zależało od idealnej i rzeczywistej jedności wszystkich we wspólnym braterstwie: czy to niewolnicy, czy panowie, bogaci, czy biedni, wierni byli braćmi i siostrami w tej samej wierze. Bariery społeczne zostały przezwyciężone lub po prostu stały się mniej ważne w obrębie społeczności. To właśnie ten fakt nawrócił Tertuliana w Kartaginie (Apol. 39) i podobnie zrobił wrażenie na poganach: "Zobacz, jak się miłują". Zmiana porządku społecznego nastąpiła wraz z ewangelią: nowy porządek opierał się na równości przed Bogiem i równości wewnątrz wspólnoty wiernych, w której wszyscy mogli osiągać duchowe urzędy zgodnie ze swoimi możliwościami i charyzmatem otrzymanym od Boga. Liczba chrześcijan wzrosła pod koniec IV w. po tym, jak Konstantyn przyznał Kościołowi wolność (patrz Edykt mediolański). De catechizandis rudibus Augustyna ilustruje społeczną i kulturową różnorodność kandydatów, którzy przygotowywali się do chrztu. Jednakże dwie grupy społeczne sprzeciwiały się temu ruchowi: arystokracja i lud wiejski. Rzymska szlachta była jednym z najbardziej aktywnych siedlisk oporu wobec chrześcijaństwa i wierności pogańskim tradycjom. Monety nadal przedstawiały różne bóstwa. Pisma świadczą o utrzymywaniu się pogańskich świąt. Symmachus, prefekt Rzymu, sprzeciwił się polityce cesarza i zażądał przywrócenia Ołtarza Zwycięstwa w kurii. Miał poparcie senatu, którego większość pozostała poganami. Działo się tak samo w wielkich miastach imperium, takich jak Ateny i Antiochia. W Afryce sytuacja wydawała się nieco lepsza, ale mimo to Augustyn wskazuje na opór szlachty . Wieś była kolejną wyspą oporu, do tego stopnia, że termin paganos wydawał się oznaczać zarówno chłopa, jak i poganina. Ewangelizacja wsi otrzymała zdecydowany impuls od św. Jana Chryzostoma na Wschodzie oraz od Marcina i Wiktrycjusza w Galii i w pełni objawiła się pod koniec V w. Kazania Augustyna i Maksyma z Turynu odnosiły się do trwałości, nawet w kościele, popularnych i wiejskich praktyk i przesądów. Konwersja mas stworzyła pewien stopień jedności, łącząc różne wspólnoty chrześcijańskie imperium; a z kolei chrześcijaństwo przekształciło ziemskie miasto, odciskając się na rytmach czasu i panującym poczuciu przestrzeni, na relacjach międzyludzkich i formach literackich. Nowe modele życia, takie jak monastycyzm, które powstały w celu uniknięcia niebezpieczeństwa dostosowania się do światowych wartości, rozprzestrzeniły się jeszcze bardziej. Tak więc w instytucjach i w powszechnej praktyce ukształtowało się nowe chrześcijaństwo, kształt, który był zjednoczony, ale nie jednolity.

CZAS: Bóg Żydów i Chrześcijan objawia się przede wszystkim w historii, a ta historia, w boskim planie, ma potężne momenty, decydujące zwroty, które należy obserwować, aby zrozumieć ich znaczenie. W tej perspektywie czas ma fundamentalne znaczenie, ponieważ zbawcze czyny dotyczące ludzkości, jako całości i indywidualnie, miały miejsce w jego obrębie, podobnie jak zbiorowe i indywidualne reakcje ludzkości. Epoka patrystyczna bardzo dobrze pamiętała ten wymiar, który powraca z różnymi akcentami i bogactwem obrazów w literaturze chrześcijańskiej. Aby pokrótce przeanalizować najważniejsze cechy, które charakteryzowały postrzeganie czasu wśród chrześcijan, warto wspomnieć o naukowej debacie, która miała miejsce około połowy XX wieku, aby wyciągnąć z niej kilka punktów refleksji. Teza Oscara Cullmana jest dobrze znana, zgodnie z którą dla wczesnego chrześcijaństwa, podobnie jak w przypadku judaizmu i religii irańskiej, symbolicznym wyrazem czasu była linia, chociaż dla hellenizmu było to koło. Według tej wizji centrum historii nie znajduje się - jak twierdzą A. Schweitzer i M. Werner - w Paruzji, a więc w przyszłości, ale w przeszłości: Chrystus przyszedł, ogłosił swoje przesłanie i umarł dla zbawienia ludzkości, już inaugurując coś nowego, w oczekiwaniu, że wraz z wydarzeniami końcowymi wszystko zostanie doprowadzone do doskonałości, a Duch obejmie w posiadanie świat materii. Ta wizja kontrastuje z wizją Bultmanna, dla którego nieuchronne oczekiwanie końca świata należy do mitologii. Intensywna debata, która nastąpiła po tym, krążyła wokół trzech punktów: faktycznej obecności "historii zbawienia" w pismach Nowego Testamentu; adekwatności i znaczenia przedstawienia czasu "liniowego" w odniesieniu do starożytnych źródeł chrześcijańskich; zasadności koncepcji czasu "cyklicznego" przypisywanej hellenizmowi. Uczeni zauważyli, że nie należy przypisywać "cyklicznej" koncepcji czasu całej myśli greckiej: w rzeczywistości wielcy historycy, tacy jak Herodot, Tukidydes i Polibiusz, nie myśleli o historii w kategoriach cykli (Momigliano); dlatego sposób pojmowania czasu nie był jednoznaczny wśród Greków i nie należy nadmiernie upraszczać kontrastu między Grekami a Żydami w tym punkcie. Niektórzy uczeni zmienili punkt ciężkości problemu, utrzymując, że prawdziwy kontrast w starożytnym świecie był między doktryną, która dopuszczała powstawanie i korupcję kosmosu, a doktryną, która czyniła sam kosmos wiecznym, podczas gdy inni całkowicie odrzucili ten problem (nawet chrześcijaństwo, na poziomie kosmologicznym, wyrażało cykliczną koncepcję, jak pokazuje świadectwo 2 P 3:5 [Mazzarino]). Uczeni podkreślają obecnie niewystarczalność symbolu linii do wskazania historii zbawienia i wolą mówić o linii spiralnej, progresywnej, a nawet pionowej. (Ten model zmierza w kierunku wieczności, a nie długości czasowej.) Ten przyznaję, szybki rzut oka na niektóre stanowiska niedawnej nauki pozwala nam ocenić złożoność problemu, potwierdzoną również przez rozbieżność opinii, które opierają się na odmiennych interpretacjach lub odmiennych akcentach w starożytnych źródłach pogańskich i chrześcijańskich. W każdym razie, być może możliwe jest wydobycie na światło dzienne kilku punktów dotyczących czasu, które wydają się być wspólne dla wczesnych pisarzy kościelnych: po pierwsze, ich wyraźne oderwanie od horyzontu archetypów i powtórzeń, co było wspólne dla "tradycyjnych" społeczeństw; w wizji, którą przedstawili, nie ma powrotu w ścisłym sensie, nawet jeśli idea periodyzacji była droga wielu z nich. Ponadto, znaczenie przypisywane wszystkim trzem częściom, z których, zgodnie z ludzkimi schematami, składa się czas: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości; i wzdłuż nich, indywiduacja ciągłej linii historycznej, zaplanowanej przez Boga, której przyjście Chrystusa stanowi centrum, a której koniec jednak jest nieznany: czas jest konieczny, aby pozwolić na całkowity wzrost ciała Chrystusa, które musi osiągnąć swój doskonały wzrost . W konsekwencji rozumie się napięcie życia chrześcijańskiego między pierwszym i drugim przyjściem Pana, oczekiwanie, a nawet pragnienie rzeczy ostatecznych, które w większości przypadków nie prowadzi do rezygnacji i apatii, ale do pełnego i namiętnego zaangażowania w świat; ostre i żywe uczucie nieodwracalnego upływu czasu, stały temat pism patrystycznych, prowadzi do dobrego wykorzystania go: ponieważ to w czasie istoty ludzkie decydują o swoim losie. Jeśli z perspektywy "długoterminowej" przejdziemy do tego, co można by określić jako "czas życia codziennego", należy zauważyć, że późna starożytność (podobnie jak średniowiecze) była głęboko naznaczona zapoczątkowaniem nowych rytmów: po pierwsze, rok kalendarzowy miał na celu przywrócenie pamięci o wielkich wydarzeniach z życia Chrystusa: jego narodzinach, Bożym Narodzeniu, które poprzedzał okres Adwentu, aż do zmartwychwstania, Wielkanocy, którą poprzedzał Wielki Post, po którym następowało wniebowstąpienie i Zielone Świątki. Ponadto każdy dzień przeplatany był pamięcią o świętych, których życie przedstawiano jako wzory dla wiernych. Czas liturgiczny był czasem kolistym - i w tym odczuwa się wpływ bardziej starożytnej wizji grecko-rzymskiej (ponadto istniało wiele świąt pogańskich, które przekształciły się w święta chrześcijańskie, które często obchodzono w te same dni) - a mimo to nie przypominał on idei wiecznego powrotu. Raczej był to cykl upamiętniający dzieło odkupienia dokonane raz na zawsze przez Chrystusa. Już w V wieku w niektórych kościołach (a mowa tu o Kościele Rzymskim) odbywały się liturgiczne spotkania, którym towarzyszył post, na początku czterech pór roku. Inną nowością późnoantycznego chrześcijaństwa był tydzień, który wyznaczał sześć dni na pracę i jeden dzień na odpoczynek, który był poświęcony Panu. Chrześcijaństwo odziedziczyło ten siedmiokrotny rytm po judaizmie, który z kolei zaczerpnął ten rytm z samego opisu pierwszej księgi Biblii o stworzeniu świata, zgodnie z którym Bóg pracował przez sześć dni, a następnie odpoczywał siódmego dnia. Na tej czasowej sekwencji rozwijało się życie społeczeństwa - ale także bieg "historii zbawienia", pojmowanej w siedmiu (lub ośmiu) wiekach - i przekształciła ona ludzką aktywność. Z upływem lat nawet rozwój dnia nabrał innego znaczenia: wprowadzono godziny "kanoniczne": Matutinum, Laudes, Terce, Sext, Nona, Nieszpory, Kompleta i Nokturn. Ostatnia z nich jest najstarszą częścią godzin kanonicznych, do której stopniowo dodawano inne, i w ten sposób ustanowiono Officium divinum, w formie publicznej modlitwy odmawianej w imieniu Kościoła lub przez cały lud i jego członków, którzy byli mu szczególnie oddani, in primis przez ascetów i mnichów, a następnie także przez duchowieństwo świeckie. Dla najliczniejszej rzeszy, a mianowicie świeckich, dźwięk dzwonów o pierwszym blasku poranka, w południe i wieczorem był przypomnieniem tej modlitwy, którą inni oddali się do dyspozycji, aby ją dokończyć. W ten sposób nawet czas w jego najskromniejszym wymiarze, który dotyka życia wszystkich ludzi, otrzymał specyficznie i wyznaniowo chrześcijańskie piętno.

Cena stop limit: konkretna cena ustawiona poniżej aktualnej ceny, po której akcje zostaną sprzedane;

Cień: górna lub dolna część świecy. Część wystająca z korpusu świecy.

CHRZEŚCIJAŃSTWO ŻYDOWSKIE : Niełatwo jest zdefiniować, co oznacza "chrześcijaństwo żydowskie", zarówno ze względu na różnorodność opinii wśród uczonych, jak i społeczno-religijne trudności samego zjawiska. Możemy spróbować wymienić różne propozycje, przechodząc przez serię koncentrycznych kręgów, zaczynając od największego. Dla Daniélou całe midraszowe dziedzictwo kościoła pierwszych wieków jest zawarte w chrześcijaństwie żydowskim. Mniejszy krąg, ale nadal bardzo duży, obejmowałby wszystkich wierzących w Jezusa Mesjasza pochodzących z judaizmu, bez rozróżnienia. Nieco mniejszy byłby obszar, w którym porusza się Marcel Simon, tych nawróconych Żydów, którzy przestrzegali ceremonialnej Tory de facto, bez narzucania. Inni jednak nalegali na przestrzeganie de jure jako konieczne do zbawienia i chcieli narzucić je również nawróconym poganom; ich postawa była zdecydowanie antypawłowa. Z doktrynalnego punktu widzenia mamy tych nawróconych Żydów, wciąż przestrzegających Tory, którzy przyjęli Chrystusa jako Syna Bożego, zrodzonego z dziewicy, jak przypuszczalnie uczynili Nazarejczycy, według Pritza; podczas gdy inni ograniczyli swoją wiarę do Jezusa jako Mesjasza, albo jako Proroka, oczekiwanego przez ich rodaków, ale nie zrobili kroku w stronę Chrystologii lub Soteriologii "z góry". Najmniejszym kręgiem są Ebionici, badani przez H.-J. Schoepsa. Należy również wspomnieć o gnostycyzujących sektach, takich jak Elkesaites. Dla jasności nazwiemy "ortodoksyjnymi" te grupy, które później zostaną wchłonięte przez "wielki kościół", nawet jeśli niektóre, jak Nazarejczycy, były czasami wymieniane wśród heretyków. To wyliczenie nie jest jedynie teoretyczne, ponieważ małe grupy każdego typu prawdopodobnie współistniały w pierwszych dwóch wiekach w ruchu chrześcijańskim, wciąż poszukując własnej tożsamości w obliczu judaizmu i pogaństwa. Oczywiste jest zatem, że źródła do badania zjawiska judeochrześcijańskiego są klasyfikowane według wyżej wymienionych odmian. Przede wszystkim pojawiają się różne pisma Nowego Testamentu, reprezentujące różne nurty kościoła apostolskiego, a w szczególności Dzieje Apostolskie. Następnie następują świadectwa patrystyczne, które sięgają od Justina do Epifaniusza i dalej, czy to dlatego, że mówią bezpośrednio o żydowskich chrześcijanach, czy dlatego, że odzwierciedlają ich tradycje. Bezpośrednich źródeł jest niewiele. Znane są trzy (lub dwie) ewangelie judeochrześcijańskie, z których istnieją pewne fragmenty: Według Hebrajczyków, Nazarejczyków i Ebionitów. Wśród apokryfów zwykle wskazuje się Ewangelię Piotra, List Apostołów, Wniebowstąpienie Izajasza, a w szczególności Romans pseudo-klementyński. Na koniec istnieją źródła archeologiczne i ikonograficzne. Oczywiście wszyscy najwcześniejsi wierzący pochodzili z judaizmu i o ile możemy stwierdzić, główne nurty były wśród nich reprezentowane: faryzeusze (Dzieje Apostolskie 15:5), saduceusze (Dzieje Apostolskie 6:7), helleniści (Dzieje Apostolskie 6:1) i być może także esseńczycy , wszyscy z własną forma mentis i bagażem zwyczajów i tradycji w życiu praktycznym. Żydzi nazywali ich Nazarejczykami (Dzieje Apostolskie 24:5) i na początku uważali ich za kolejną sektę obok tych, które już istniały. Nadal żyli jako Żydzi pod każdym względem, ponieważ nie mieli poczucia opuszczania judaizmu, tylko wejścia w posiadanie obietnic złożonych ojcom. Żyli w koinonia zgodnie z ideałem esseńczyków; uczęszczali do świątyni i przestrzegali Tory i halachy. Ale głosili, że Jezus zmartwychwstały był obiecanym Mesjaszem; łamali chleb po domach prywatnych (Dzieje Apostolskie 2:42-48). Nawet jeśli twierdzenie, że Jezus zmartwychwstał i powróci, aby sądzić żywych i umarłych, wzbudziło zdziwienie wśród słuchaczy, w faryzejskim i apokaliptycznym środowisku tamtych czasów było nadal akceptowalne. Źródłem polemiki z judaizmem i narodzin konfliktów wśród samych wiernych był przede wszystkim rozwój chrystologii i soteriologii, opartych na słowach samego Jezusa, na reinterpretacji ST i na charyzmatycznym doświadczeniu nowej wspólnoty. Tytuł kyrios przypisano Chrystusowi, który Septuaginta rezerwuje dla Jahwe. Ponadto, gdy nawróceni poganie również zaczęli brać udział we wspólnocie, głównie "bojący się Boga", którzy już uczęszczali do synagogi, natychmiast postawiono problem legalności zasiadania z tymi, którzy spożywali nieczyste pokarmy, a co jeszcze ważniejsze, pytanie, czy można ich uważać za członków eschatologicznego Izraela bez obrzezania. Niektórzy wierzący nie chcieli utracić swojej żydowskiej tożsamości, narażeni na ryzyko przez akceptację tego rodzaju kompromisów; dlatego, chociaż pozostali Nazarejczykami, zaczęli tworzyć "prawe skrzydło" nowej wspólnoty i sprzeciwiali się zarówno działalności, jak i teologii Pawła. Inne grupy, być może te pochodzące z diaspory, o bardziej otwartym nastawieniu, ale także przestrzegający zasad Żydzi, otworzyli się zarówno na rozwijającą się "wysoką" chrystologię, jak i na akceptację wiary w Chrystusa jako jedynego ważnego środka zbawienia dla wszystkich. Byliby też inni, którzy byli wciąż niezdecydowani i szukali jasności w całej kwestii. Możemy zaliczyć Piotra do nich (zob. Gal 2:11-16). To jest Sitz im Leben tak zwanego Soboru Jerozolimskiego opisanego przez Łukasza w Dziejach Apostolskich 15 i przez Pawła w Gal 2. W swoim sprawozdaniu autor Dziejów Apostolskich zebrał radykalną decyzję spotkania, tj. niekonieczność przestrzegania Tory i obrzezania, a także pewne późniejsze decyzje podjęte przez kościół Jerozolimy i krążące wśród kościołów Judei dotyczące powstrzymywania się od krwi, od uduszonego mięsa, od mięsa ofiarowanego bożkom i od nieskromności (Dzieje Apostolskie 15:20). Klauzule te odzwierciedlały prośby skierowane do cudzoziemców zamieszkałych w Izraelu w Kpł 17 i 18. Znajdujemy echa w Obj 2 i 3 oraz u Ojców aż do III w. Paweł wykazuje się większą elastycznością i używa kryterium miłości bliźniego wobec "słabszego brata" jako praktycznej zasady . W miarę jak misja wśród pogan stawała się coraz silniejsza, reakcja żydowsko-chrześcijańska zaczęła się zmieniać; jerozolimskie "prawe skrzydło" rozpoczęło prawdziwe prześladowania Pawła, podczas gdy inni, jak społeczność Mateusza w Syrii, dystansując się od dominacji faryzeuszy po roku 70, odzwierciedlali otwarte żydowskie chrześcijaństwo, które dawało duchową interpretację Tory na wzór kazań Jezusa. Akceptowali zarówno dziewicze narodzenie, jak i boskie synostwo Chrystusa. Żydowskie chrześcijaństwo odzwierciedlone w listach Judy jest apokaliptyczne; w liście Jakuba, który mówi o "królewskim prawie" i "prawie wolności" (1:25; 2:8), można znaleźć ślady polemiki przeciwko pewnym twierdzeniom Pawła interpretowanym w libertyńskim sensie. Ale zakres, w jakim umysł żydowsko-chrześcijański mógł wznieść się do wysokiej chrystologii i zastępczej soteriologii, wyłania się w liście do Hebrajczyków, który zawiera midrasz typu aleksandryjskiego, aby przekonać społeczność, z pewnością pochodzenia żydowskiego, do pozostania silną w wierze, która nie poświęciła niczego odziedziczonego ze ST, ale raczej to dopełniła i wyniosła. 2 Piotra, z nurtu Piotrowego, godzi żydowskie chrześcijaństwo Judy z ostrożnym zaleceniem listów Pawła i dlatego ma wysoką wartość "kanoniczną". W międzyczasie reakcja synagogi przeciwko ruchowi chrześcijańskiemu stawała się gwałtowna. Jakub został zabity, a oskarżenia wysunięte przeciwko Szczepanowi w Dziejach Apostolskich 7, te o antynomianizm i pogardę dla świątyni, odzwierciedlają kazania hellenistów, pierwszego obiektu prześladowań. Kulminacja nastąpiła, gdy w latach 90. przepisano dwunaste z osiemnastu błogosławieństw, aby uwzględnić przekleństwo minim i nozrim. Takie działanie wywołało zamieszanie wśród wierzących Żydów, którzy poczuli się formalnie wykluczeni z synagogi, a niektórzy nawet do niej powrócili. Ta sytuacja jest dobrze odzwierciedlona w Czwartej Ewangelii, głównym dokumencie wspólnoty Janowej, która była przede wszystkim żydowsko-chrześcijańska, przynajmniej początkowo. Nieufność wobec Jezusa okazana przez "Żydów, którzy w Niego uwierzyli" i Jego naleganie, aby "pozostać we Mnie" prawdopodobnie wskazują albo na tych członków wspólnoty, którzy mieli problem z przyjęciem wysokiej chrystologii Janowej, albo na tych, którzy, zszokowani birkat haminim, wrócili do synagogi. W rzeczywistości po kazaniu o chlebie, który zstąpił z nieba w rozdz. 6, powiedziano wyraźnie, że niektórzy uznali te słowa za zbyt trudne i już z Nim nie chodzili . To "Piotr i Dwunastu" (Wielki Kościół) uratowali sytuację. Byli jednak inni Żydzi, którzy, podobnie jak Nikodem, byli przyciągani do chrześcijaństwa, częściowo z powodu cudów, które widzieli, ale bali się zrobić ostatni krok i przyjąć chrzest . Ta transformacja w obu kierunkach trwała przez cały II w. Dlatego też, podczas gdy zgorszeniem Pawła dla chrześcijan żydowskich była niekonieczność prawa do zbawienia, zgorszeniem Jana była jego chrystologia. Jednakże nadmiernie przesadny paulinizm doprowadził do Marcjona, a joannityzm posunięty za daleko zakończył się doketyzmem i gnostycyzmem. Najbardziej zamknięci w sobie chrześcijanie żydowscy zakończyli w ebionityzmie. Można zatem zapytać, jakie było kryterium wchłonięcia umiarkowanych do głównego nurtu chrześcijaństwa; czy też musimy mówić tylko o "chrześcijaństwie" w I w.? Niezaprzeczalnym jest, że istniały różne teologie, ale jeśli istniały trajektorie kończące się heterodoksją, istniał również wspólny dla wszystkich nurtów kręgosłup kerygmatyczny, którego terminus ad quem była regula fidei ogłoszona przez Ireneusza, Tertuliana i innych. Fakt powstania kanonu NT jest nie tylko faktem historycznym, ale także, a nawet bardziej, teologicznym. Złożenie tych ksiąg, zarówno żydowsko-chrześcijańskich, jak i etnicznych, zakładało kryterium wyboru i parametry, według których praktyka lub doktryna była lub nie była akceptowalna dla Kościoła. Innymi słowy, istnieje wzajemny związek między wyborem kanonicznym a regułą wiary. W I w. wiara kościelna była nadal w fazie rozwoju: można było posunąć się za daleko, pozostać w tyle lub zboczyć. Ebionici dusili się w swojej sztywności, podczas gdy Nazarejczycy, choć nadal nalegali na ścisłe przestrzeganie prawa, zdołali dotrzymać im kroku, unikając wyłączności tych pierwszych. Dlaczego więc Epifaniusz (Panarion 29) wymienia ich wśród heretyków, nawet nie oskarżając ich o jakąkolwiek błędną doktrynę? Najbardziej prawdopodobna odpowiedź, która jest również ważna dla Ojców przed Epifaniuszem, którzy ujawniają, że są niezadowoleni z żydowskich chrześcijan, znajduje się w fakcie ciągłego przyciągania synagogi z jej symbolicznymi obrzędami dla chrześcijan, nawet tych pochodzenia pogańskiego. Znaczna część tak zwanego antysemityzmu Ojców, nawet Jana Chryzostoma, była skierowana do tych chrześcijan, którzy siedzieli na płocie i skończyli na tym, że nie byli ani Żydami, ani chrześcijanami. Justyn (Dialog 47) wyraził umiarkowany osobisty osąd na temat tych, którzy nadal praktykowali prawo, ale wspomina również, że inni mają odmienne zdanie. A chociaż powstrzymanie się od spożywania mięsa ofiarowanego bożkom, przepisane w Dziejach Apostolskich 15, pozostało w mocy dla Ojców Kościoła aż do Konstytucji Apostolskich, przestrzeganie Tory było tak potępione, że nawet św. Tomasz z Akwinu uważał je za ciężki grzech (ST 1-2, q. 103, a 4).

CHLEB: Użycie terminu "chleb" (gr. a;rtoj, łac. panis) jest niezwykle szerokie w pismach patrystycznych, ponadto w powiązaniu z jego częstotliwością w tekstach biblijnych, gdzie słowu temu przypisuje się różne znaczenia . Można wyróżnić następujące znaczenia nadane chlebowi przez starożytnych autorów chrześcijańskich. 1. Chleb jako wskaźnik wszelkiego pożywienia i wszystkich potrzeb cielesnych i jako codzienne pożywienie, często w odniesieniu do Mt 6:11 i Łk 11:3 . 2. Chleb w sensie eucharystycznym: "chlebem Bożym" jest "ciało Jezusa Chrystusa z rodu Dawida" ; chleb jest niezbędnym elementem Eucharystii . Używanie zwykłego chleba jest wyrazem boskiego zstąpienia na ludzkie zwyczaje , ale staje się on ciałem Chrystusa, gdy tylko zostanie poświęcony przez epiclesis lub poświęcony słowami Pana Jezusa . Chrystus nazywa chleb swoim ciałem, ponieważ można go jeść Chleb eucharystyczny jest pamiątką wcielenia i demonstruje jego rzeczywistość . Ireneusz wstawia dyskusję na temat chleba eucharystycznego w polemicznym, antygnostycznym kontekście: można być pewnym, że chleb ofiarowany w Eucharystii jest ciałem Pana tylko wtedy, gdy rozpozna się w nim Syna Tego, który stworzył chleb . Według Makarego z Magnezji Chrystus ma zdolność działania na chlebie, ponieważ jest stwórcą ziemi, z której pochodzi chleb, ciało ludzkie i jego własne ciało. Eucharystyczny chleb czyni człowieka nieśmiertelnym i niezniszczalnym . W historii ludzkości położył kres śmierci , i obdarza życiem , nie doczesnym, ale wiecznym , ponieważ odpuszcza grzech . Autorzy patrystyczni również widzieli chleb eucharystyczny jako sakrament jedności, często w nawiązaniu do 1 Kor 10,17: tak jak jeden chleb powstaje z wielu ziaren , tak ci, którzy go przyjmują, chociaż są liczni, stają się jednym chlebem, to znaczy jednym ciałem Chrystusa . Ten chleb jest źródłem pokoju i eschatologicznym znakiem społeczności świętych ; ale jest to również znak jedności już zrealizowanej - jedności wiary , jedności w ciele Chrystusa dokonanej przez chrzest - a gdy jest ofiarowana, cały lud jest w niej oznaczony . Wreszcie, jeśli chodzi o przygotowanie chleba do Eucharystii, wydaje się, że w epoce patrystycznej kościoły używały zarówno chleba przaśnego, jak i chleba zakwaszonego, a oba zwyczaje można prześledzić wstecz do starożytnej tradycji . 3. Chleb błogosławieństwa lub błogosławiony chleb lub eulogia (lub avnti,dwron w liturgii bizantyjskiej) wydaje się oznaczać chleb ofiarowany przez wiernych na Eucharystię, który był błogosławiony i rozdawany katechumenom lub tym, którzy nie przyjęli Komunii. Ten niepoświęcony chleb odróżniano od konsekrowanego chleba używanego do Eucharystii . W niektórych kościołach wschodnich, być może w odniesieniu do 1 Kor 10:16, konsekrowany chleb i wino były nazywane euvlogi,a . Z czasem zaczęto go również używać do oznaczania chleba lub innych darów przesyłanych przez księży biskupom lub przyjaciołom jako symbolu braterskiej komunii. 4. Chleb w sensie metaforycznym: chlebem jest Chrystus , o ile jest życiem, tak jak chleb jest życiem . Jest Logosem, Słowem Bożym ; On jest mądrością . Chleb to Pismo Święte , prawo Mojżeszowe , nauka Chrystusa i wiara w Niego , nauczanie Nowego Testamentu lub dzieło Ducha Świętego , wiedza o Trójcy , miłość i męczennik. W tekstach patrystycznych "chleb aniołów" z Ps 78:25 (77:25 LXX) ma szczególne znaczenie, utożsamiany przez niektórych z materialną manną, przez innych z Logosem, prawdziwą manną i chlebem ponadsubstancjalnym, z Chrystusem, chlebem żywym. Augustyn w szczególności potwierdza, że Słowo Boże, chleb aniołów, stało się ciałem, aby człowiek mógł jeść chleb aniołów . 5. W pismach starożytnych autorów chrześcijańskich często można znaleźć starotestamentowe typy związane z chlebem, często w objaśnieniu J 6:31-33; 49-51, porównania manny i Chrystusa z jego darami . Manna, chleb, który nie pochodzi z ziemi, jest figurą Słowa, które ukazuje się każdej osobie w aspekcie odpowiadającym jej potrzebom, tak jak manna miała zdolność zaspokojenia każdego smaku. Autorzy chrześcijańscy interpretowali liturgiczne zastosowania chleba wspomniane w ST przede wszystkim w sensie typologicznym. Dwanaście kawałków chleba pokładnego zapowiadało chleb eucharystyczny , który teraz je zastępuje , i Słowo, które zstąpiło z nieba . Dla Orygenesa, na poziomie dosłownego sensu, chleby pokładowe reprezentowały dwanaście plemion Izraela, co powinno być pamiątką i wstawiennictwem przed Panem, ale, zauważa, zgodnie z "wielkością tajemnicy", jedyną pamiątką, która czyni Boga łaskawym dla istot ludzkich, jest chleb, o którym mówi Chrystus, ustanawiając Eucharystię, ten, który jest chlebem zstępującym z nieba i dawcą życia, i chlebem pokładowym, ponieważ Bóg ustanowił go jako przebłaganie przez wiarę w jego krew . Ponadto dla niektórych autorów chleb pokładowy reprezentuje słowo dwunastu apostołów lub dwanaście miesięcy w roku . Nawet przaśny chleb, który jedli Hebrajczycy podczas Wyjścia i później każdego roku podczas święta Przaśników , podlega typologicznej interpretacji w odniesieniu do Eucharystii . Były one również rozumiane w sensie moralnym w odniesieniu do wyeliminowania grzechu . Wreszcie chleb ofiarowany przez Melchizedeka był powszechnie interpretowany jako symbol Eucharystii . 6. Starożytni autorzy chrześcijańscy wspominają o używaniu chleba w kulcie Mitry , wśród heretyków , w rytuałach gnostycznych i wśród manichejczyków

CIAŁO: To właśnie w starożytności kult ciała stał się powszechny, ale ta euforia skrywała głęboką nostalgię. Ciało było lekceważone jako "wróg" duszy. W Biblii jednak ciało wskazywało na osobę w jej kluczowych stanach: stanie natury i grzechu, poświęceniu Chrystusowi, życiu w chwale. Podczas gdy ST używa tego samego terminu (basar) zarówno dla ciała, jak i ciała, greka NT używa dwóch różnych terminów: sa,rx i sw/ma, rozróżnienie to nabiera pełnej wartości w świetle wiary. Konfrontacja w tej dziedzinie między Biblią a myślą filozoficzną nie była łatwa: ślady dualizmu utrzymują się dłużej w antropologii niż w kosmologii. Ortodoksyjna reakcja przeciwko dualizmowi heretyków była decydująca dla historycznego rozwoju koncepcji ciała. Dla gnostyków, mówi Ireneusz, "skoro ciało pochodzi z ziemi, niemożliwe jest, aby zostało zbawione" . Ale takie potępienie ciała oznacza niezrozumienie złożoności chrześcijańskiej tajemnicy:stworzenie, wcielenie, odkupienie. A Ojcowie, choć mocno opierają się na Platonie, wyraźnie utrzymują, że ciało jest integralną częścią natury ludzkiej. Jest "zdolne do bycia nieśmiertelnym", mówi Ireneusz w swojej odpowiedzi gnostykom .Ale jednocześnie wzorce greckiej myśli stwarzały wiele problemów dla życia duchowego, takich jak relacja między duszą a ciałem, która w ostatecznej analizie wynikała z idei, że heteronomiczny byt/esencja została tajemniczo zjednoczona przez boską mądrość. Po upadku ta jedność nabrała zasadniczo dialektycznego charakteru: była opozycją, która rosła lub malała w zależności od stopnia duchowości osoby. W surowej ascezie mnichów wyrażenia, które mogłyby wskazywać na chrześcijańskie doświadczenie "pożądania ciała", które walczyło z duchem i musiało być zdominowane, mieszały się, w proporcji trudnej do określenia, z radykalną nieufnością do ciała, w której bylibyśmy skłonni dostrzec wpływ platonizmu. Jedno jest pewne: w tej dziedzinie wyrażenia nigdy nie mogą być zrozumiane poza ich kontekstem, ponieważ ich wartość zależy od autora, okoliczności, w których zostały wypowiedziane, ich celu, ich odbiorców, czy były wykładem wiary chrześcijańskiej, czy też napomnieniem do wyrzeczenia. Częściej niż w traktatach systematycznych Ojcowie wyrażają swoją myśl w maksymach, często niechrześcijańskich w pochodzeniu, które znajdowały swoje uzasadnienie w kontekście. Najczęściej były to następujące: ciało jest więzieniem, grobem duszy; duszę trzeba wyrwać z "łańcuchów ciała", z niewoli trupa; ciało jest jak błoto, w którym duszę można jedynie splugawić i zdegradować; ciało jest "płaszczem skóry", "okropną maską"; ciało nie jest tym samym, co moja esencja, ale jest moim pierwszym "dobrem"; musimy pogardzać, maltretować, zabić ciało; musimy nie ufać temu "niewdzięcznemu przyjacielowi, który zastawia sidła". Pozytywne aforyzmy są rzadsze: ciało jest "instrumentem ducha", jak flet pod palcami flecisty, "towarzyszem duszy w pracy". Chociaż teoria ludzkiego ciała może wydawać się skomplikowana, w praktyce autorzy duchowi byli w pełni świadomi dwóch nakazów, tak dobrze podkreślonych przez Grzegorza z Nazjanzu : musimy walczyć z pokusą, z demonem w ciele, ale jednocześnie musimy uduchowić ciało, a przez nie cały widzialny kosmos.

CHRZEST

I. Chrzest u Ojców - II. Ikonografia - III. Kontrowersje chrzcielne.

I. Chrzest u Ojców. Chrzest, akt zanurzenia się lub zanurzenia w wodzie, nie jest tworem chrześcijańskim. Był praktykowany przez liczne sekty w czasach Jezusa, a także przez Żydów w celu przyjmowania prozelitów. Przez metonimię słowo to oznaczałocałą procedurę sakramentalną, poprzez którą katechumen zerwał z grzechem i pokusami diabła, wszedł w nową relację, przez wiarę, z Bogiem Trójjedynym i został przyłączony do ludu nowego przymierza. Pierwszą konkretną informację znajdujemy w Dziejach Apostolskich 8:37, następnie w Didache 7, która już dostosowuje się do różnych sytuacji, i w Justin Martyr ; jest to pierwszy rytuał w Tradycji Apostolskiej 21, poświadczony przez palimpsest weroneński. Pierwsi Ojcowie (Ireneusz, Orygenes) mówią więcej o teologii niż liturgii. De baptismo Tertuliana jest pierwszym kompletnym traktatem, echem chrzcielnej katechezy. Oprócz powszechnych tekstów biblijnych , można łatwo wykazać, że Ojcowie częściej używali Pawłowej teologii chrzcielnej . Istnieje jednak silnie Janowa linia interpretacji , reprezentowana przez kościoły Armenii i Syrii, ale także przez inne grupy, takie jak gnostycy. Liturgia chrzcielna została dobrze ustalona w IV w. ale z pewnymi zmianami dotyczącymi dnia, w którym była celebrowana. Większość Ojców daje nam katechezy jednocześnie doktrynalne i liturgiczne (Cyryl Jerozolimski, Jan Chryzostom, Ambrozjusz, Augustyn, Teodor z Mopsuestii), pozwalające nam opisać jej rozwój i wyjaśnić, co jest wspólne, a co szczególne dla różnych obrzędów i środowisk liturgicznych w patrystycznym złotym wieku. Po pierwsze, chrzest nie jest aktem magicznym: warunkiem jego skuteczności jest wiara. W związku z tym jego sprawowanie zaczyna się od wyrzeczenia się diabła i wyznania wiary chrześcijańskiej. Wyrzeczenie się odbywa się z twarzą zwróconą ku zachodowi, regionowi ciemności; Cyryl rozpoczyna od tego swoje homilie mistagogiczne . Wyrzeczenie się pompa diaboli, czasami plucie na ziemię, dokonuje się poprzez odpowiedź na trzy pytania (zło, uwodzenie, czyny: Tertulian). Wyznanie wiary składa się z wyciągniętymi rękami, zwróconymi na wschód; poświadcza to Cyryl i Apos. Con. VII, 41. Potrójne trynitarne wyznanie nie jest poświadczone przez wersję łacińską, ale wydaje się, że odzwierciedlało zwyczaj wschodni; użycie pierwszej osoby liczby pojedynczej podkreśla indywidualność praktyki. W Africa w czasach Augustyna, dwa akty wydają się być wykonywane w wodzie chrzcielnej. Na Wschodzie, Cyryl i Teodor poświadczają przedchrzcielne namaszczenie całego ciała olejem. (Starożytni pokrywali się olejem przed kąpielą, aby chronić ciało.) Olej był poświęcany przez biskupa lub kapłana , w celu odpuszczenia grzechów i przygotowania do chrztu. Ambroży wspomina również o rycie namaszczenia, o mysterium apertionis Effethy, odprawianym przez biskupa w Wielką Sobotę. Namaszczenie miało wzmocnić kandydata w jego ostatecznej walce z Adwersarzem i stąd miało wartość egzorcyzmów. Należy zauważyć, że kościół syryjski nie znał namaszczenia pochrzcielnego przed V w. Jeśli chodzi o sam obrzęd, sądząc z zachodnich baptysteria i ikonografii, ochrzczony wchodził do basenu po pas i albo otrzymywał strumień wody, albo celebrans wylewał na niego wodę. Chrzest przez polanie (polewanie) został już poświadczony przez Did. 7,1. Ryt potrójny ma być wyznaniem Trójcy (Tertulian, Hipolit). Teodor podaje bezosobową formułę: "NN jest chrzczony w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego". Jan Chryzostom i późniejsze syryjskie rytuały mówią to samo. Ten szczegół obrzędu pokazuje, że w Syrii akcent położono na główną rolę Chrystusa w chrzcie: jest to śmierć i zmartwychwstanie, a zatem udział w całej tajemnicy paschalnej, od męki do zmartwychwstania. Ponadto jest to nowy exodus, przejście przez Morze Czerwone i Jordan oraz wejście do ziemi obiecanej. Dla Cyryla zbawcza woda jest zarówno grobem, jak i łonem matki (Kat. 20,4). Płodność wód przypomina macierzyństwo Kościoła, często przywoływane w inskrypcjach w baptysteriach i w napomnieniach chrzcielnych Zenona z Werony. Kościół, nowa Ewa, staje się matką żyjących. Epicleza biskupa sprawia, że Duch zstępuje do wód i powoduje nowe narodzenie w Duchu, rozszerzenie dziewiczego macierzyństwa Maryi ; dzięki temu woda zyskuje swoją moc, jednocześnie oczyszczającą i uświęcającą. Tertulian wyróżnia trzy obrzędy: namaszczenie, znak krzyża na czole i włożenie ręki lub rąk. Dla Tertuliana, Hipolita i Augustyna namaszczenie jest częścią rytuału chrztu i wyraża przyjęcie ochrzczonego do ludu kapłańskiego, królewskiego i prorockiego. Teksty łacińskie nie pozwalają nam znaleźć pochodzenia bierzmowania w chrzcie. Sphragis, czyli consignatio, nałożenie znaku krzyża na czoło, ma pochodzenie apostolskie według Bazylego z Cezarei; w rycie występuje wiele różnic. Teodor zna dwa consitationes: jedno przed i jedno po chrzcie, ale nie wspomina o soli ani oliwie wonnej . Dla Ambrożego i Augustyna consignatio wydaje się mieć miejsce między namaszczeniem a nałożeniem ręki. Problemem pozostaje chrismatio, czyli namaszczenie olejem świętym, w imię Ducha lub Trójcy , o którym wspomina Ambroży po "kąpieli wodnej w Duchu". Od IV w. na Wschodzie chrismatio z solą, poświęconą przez biskupa, z formułą "pieczęć daru Ducha Świętego" ma oznaczać dar Ducha . Po namaszczeniu neofita zakłada białą tunikę, która wydaje się być jeszcze nieznana Hipolitowi, a która stała się powszechną praktyką zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie w IV w. ; szata symbolizuje czystość serca i niezniszczalność ciała. Ojcowie widzieli w niej odzyskanie integralności Edenu (Ambroży, Grzegorz z Nyssy), podobieństwo do przemienionego Chrystusa i znak eschatologiczny (Teodor). W V w. Zachód dodał światło do tych obrzędów (ps.-Ambroży, De lapsu virg. cons. 5); Wschód zna koronę, być może pochodzenia żydowsko-chrześcijańskiego (Ody Sol. 7 i 9).

II. Ikonografia.

1. Najwcześniejsze przedstawienia chrztu. Przedstawienia chrztu należą do najwcześniejszych motywów wczesnochrześcijańskiej sztuki i rzeczywiście pojawiają się częściej właśnie na początku. Rzymskie katakumby przechowują sceny chrztu w kabinach A 2 , A 3 i być może także A 5 tzw. krypt Sakramentów w St. Callisto; na sufitach pomieszczeń III i 54 , w pomieszczeniach A i w krypcie nauczającego Chrystusa świętych Piotra i Marcelina; w arcosolia 42 i 77 Domitilli ; być może także w "greckiej" kaplicy Pryscylli (Hempel 166). Również scena w arcosolium 3 św. Hermesa (Bazylissa), do tej pory interpretowana jako uzdrowienie opętanego człowieka, prawdopodobnie przedstawia chrzest katechumena, a scena w katakumbach Ponziana chrzest Chrystusa (Fausone 126-39). W IV w. sceny chrztu stawały się coraz rzadsze i pod koniec w. całkowicie zniknęły z figuralnych planów malarstwa katakumbowego. Tę samą ewolucję można zaobserwować w reliefach sarkofagowych: w najwcześniejszych przedstawienia chrztu są dość częste. Na uwagę zasługują sarkofagi z Via della Lungara , St. Maria Antiqua i - mimo pewnych wątpliwości - Le Mas d′Aire oraz fragmenty sarkofagu z Museo Pio Cristiano i Wollmann Collections . Reliefy te można datować na ok. koniec III w. Sceny chrztu znikają z sarkofagów znacznie wcześniej niż z malowideł nagrobnych i wydają się być definitywnie wyłączone z bogatego inwentarza figuralnego fryzów sarkofagów konstantyńskich. Treść i znaczenie przedstawień chrzcielnych są różnie interpretowane przez badania ikonograficzne. Zwykłe przedstawienie składa się z małej nagiej postaci zanurzonej w wodzie, podczas gdy większa postać męska kładzie ręce na jego głowie; scena jest dopełniona przez gołębia unoszącego się nad głową; strumienie wody czasami otaczają chrzczonego lub spadają na niego. Od tego schematu odchodzi fresk w rejonie Luciny w katakumbach św. Kaliksta , gdzie mężczyzna jest przedstawiony stojący na suchym lądzie, z wyciągniętą ręką, aby pomóc innemu wejść lub wyjść z wody. Przedstawienie może jednak nie mieć właściwego znaczenia chrzcielnego, ale pokutne. Strój chrzciciela jest różny. Dla Wilperta (La fede, 90) exomis to strój proroków, typowy dla Jana Chrzciciela, a zatem identyfikuje scenę chrztu jako chrzest Chrystusa; długa tunika i dalmatyka odnoszą się (również dla Wilperta) do liturgicznych szat duchownego i oznaczają scenę jako chrzest katechumena. Wątpliwe jest jednak, czy takie formalne różnice mogą uzasadniać taką różnorodność treści. Najwcześniejsze sceny chrztu, nawet gdy chrzciciel musi być zidentyfikowany jako Jan, nie przedstawiają historycznego epizodu chrztu w Jordanie, ale chrzest jako trwałe wydarzenie sakramentalne. Znaczenie każdej sceny chrztu w kontekście grobowym, możemy założyć, było tym, czego powszechna wiara, pouczona nauką Kościoła, oczekiwała jako daru sakramentu chrztu i widziała w chrzcie Jezusa. Ponadto większość scen chrztu podkreśla znaczenie sakramentu w III w. jako przygotowania, przyjęcia i potwierdzenia . 2. Pośrednie przedstawienia chrztu. Obok obrazów właściwego chrztu występują różne przedstawienia, neutralne lub biblijne, które są rozumiane jako ikonograficzne wyrażenia chrztu. Rybak, wspomniany jako nawiązujący do chrztu już w sugestiach Klemensa Aleksandryjskiego dotyczących motywów ikonograficznych do ozdabiania pierścieni , a także jelenie i inne zwierzęta, które gaszą pragnienie w wodzie są na przykład neutralne. Do motywów biblijnych w najwcześniejszym okresie zaliczają się: uzdrowienie paralityka, cud Mojżesza przy źródle, Samarytanka przy studni Jakuba i Noe. W IV w. wśród ikonograficznych przedstawień Piotra, które były modne w epoce Konstantyna, cud źródła Mojżesza został przekształcony w cud źródła Piotra; wprowadzono również nowy motyw przejścia Izraelitów przez Morze Czerwone. Chrzcielne znaczenie tych przedstawień nie zawsze jest przekonujące i może od czasu do czasu wynikać z ich użycia we współczesnej literaturze (zwłaszcza w katechezie chrzcielnej) lub z miejsca zajmowanego w programie ikonograficznym. W pośrednich przedstawieniach chrztu należy podkreślić trzy ważne aspekty: (1) zwiększają one obecność elementów chrztu we wczesnej sztuce chrześcijańskiej; (2) akcentują przesłanie chrzcielne poszczególnych programów dekoracyjnych - np. uzdrowienie paralityka nawiązywałoby do odpuszczenia grzechów i zachowania łaski chrzcielnej, zgodnie ze słowami Jezusa skierowanymi do niego: "Nie grzesz więcej, aby ci się nic gorszego nie przytrafiło" ; (3) wyrażają ideę chrztu, gdy bezpośrednie przedstawienia chrztu są nieobecne w ikonograficznym programie sztuki sepulkralnej. Ponadto przejście przez Morze Czerwone świadczy o ścisłym związku między teologią a ikonografią; w istocie scena ta jest obecna nawet w najwcześniejszej sztuce chrześcijańskiej, tak bardzo, że w IV w. Ojcowie Kościoła odwołują się szeroko do pawłowej teologii chrztu, interpretując obrzęd chrztu wielkanocnego jako Wyjście Paschy . 3. Późniejsze dowody ikonograficzne (z V w.). Gdy wyraźne przedstawienia chrztu pojawiają się ponownie w V w., ich formy i treść różnią się zauważalnie od tych z wcześniejszej epoki. Scena pojawia się na podstawie kolumny w Muzeum Archeologicznym w Stambule, wzbogacona o dodanie dwóch udrapowanych aniołów . W mozaice kopuły prawosławnego baptysterium w Rawennie (430/58) Jordan oddaje Chrystusowi królewską cześć, z rękami zasłoniętymi zgodnie z ceremoniałem dworskim (Volbach-Hirmer 141); w mozaice kopuły ariańskiego baptysterium (ok. 500) rzeka jest ukazana jako aprobująca gest chrztu (Volbach-Hirmer 149). W katedrze Maksymiana w Rawennie (545/53) postać Jordanu pojawia się uciekająca, a raczej odwracająca ramiona w przerażeniu , co jest wyraźnym nawiązaniem do przekroczenia Jordanu przez Izraelitów . Nawet jeśli personifikacja Jordanu nawiązuje do rzeczywistej rzeki, a zatem do biblijnego opisu historycznego chrztu Jezusa, większość scen chrztu, w tym tych niewymienionych tutaj, posiada charakter epifaniczny. Tak więc kosmologiczne elementy słońca i księżyca, czasami wprowadzane (relief z kości słoniowej z VI w.: Schiller, ryc. 360), oznaczają rękę Boga, rozdawcę światła (kodeks Rabbuli, Florencja: Schiller, ryc. 356) i apostołów w adoracji (np. Rawenna). Współczesne liturgiczne użycie perykopy chrzcielnej podkreśla również epifaniczne znaczenie przedstawienia . Tak więc aspekt chrystologiczny chrztu w Jordanie, obecny już w ewangeliach, ale który nabrał konotacji sakramentalnej w teologii chrześcijańskiej z III w., teraz pojawia się w pełni, odpędzając niebezpieczeństwo adopcjonistycznych, żydowskich chrześcijan i heretyckich gnostycznych nadużyć. Po dogmatycznym wyjaśnieniu chrystologii między Niceą a Chalcedonem, sceny chrztu mogły uciec od dwuznacznej sytuacji (chrzest Jezusa i chrzest katechumenów) wcześniejszego okresu i jednoznacznie je rozróżnić. Oprócz przedstawienia chrzcielnicy w formie kielicha na nagrobku dziecka w Akwilei, 2. połowa IV w. , najstarsze wczesnośredniowieczne sceny pokazują chrzest wierzących udzielany w różnych formach chrzcielnic (Mielke 246). Bizantyjskie sceny chrztu z krzyżem w wodzie Jordanu prawdopodobnie pochodzą z pamięci pielgrzymów do Palestyny, którzy widzieli krzyż umieszczony w miejscu chrztu Jezusa . III. Kontrowersje chrzcielne. Nowacjańska schizma podniosła kwestię, czy ci, którzy otrzymali chrzest nowacjański, powinni być ponownie ochrzczeni po pojednaniu z kościołem , co doprowadziło do kontrowersji chrzcielnej (255-257). Nowacjanie ponownie chrzcili wszystkich, którzy przeszli z kościoła katolickiego do nich . Pewien Magnus zapytał Cypriana, czy "ci, którzy pochodzą od nowacjanistów" powinni być ponownie ochrzczeni w kościele katolickim. Cyprian odpowiedział .że ponieważ heretycy nie mają władzy chrzcić, chrzest tych, którzy odwrócili się od herezji, nie jest drugim chrztem, ale pierwszym. Z tej perspektywy Cyprian nie twierdził, że istnieje nowy chrzest jako taki, ponieważ nie uważał, że jakikolwiek chrzest jest możliwy poza kościołem ; ważność sakramentu wiązał z prawością szafarza. Przedłożył podobne pytanie 18 biskupom numidyjskim na piątym soborze w kartaginie (pierwszy sobór chrzcielny) wiosną 255 r. , który stwierdził: "Nikt nie może być ochrzczony poza kościołem" . Kwintus, biskup z mauretanii, nie zgodził się z Cyprianem i przypomniał mu, że on i jego koledzy byli świadomi starożytnego zwyczaju na rzecz ważności chrztu udzielanego przez heretyków; biskupi mauretańscy wydają się być bardziej zgodni z Rzymem. Cyprian odpowiedział Kwintusowi : "Nie należy przepisywać z przyzwyczajenia, ale zwyciężać rozumem". Odwołał się także do swojego poprzednika w stolicy Kartaginy, Agrypina, i do pierwszego soboru w Kartaginie (ok. 220), który uznał chrzest heretyków za nieważny . Według Wincentego z Lerynu, Agrypin zapoczątkował tę praktykę , która po nim się rozpowszechniła. Wiosną 256 r. 71 biskupów prowincji prokonsularnych Afryki i Numidii zebrało się na szóstym soborze w Kartaginie (drugi sobór chrzcielny) i potwierdziło decyzje poprzedniego soboru. Decyzja została przekazana papieżowi Stefanowi w liście synodalnym Cypriana , który kończył się następująco: "Nie chcemy ustanawiać żadnego prawa, ponieważ każdy biskup odpowiada przed Bogiem za swoje czyny". Listy papieża zaginęły, ale wydaje się, że groził ekskomuniką i odmówił przyjęcia legatów z Afryki . W Ep. 73 do Jubaianusa (256), biskupa mauretańskiego, który się z nim nie zgadzał, Cyprian stwierdził, że nowacjańska praktyka ponownego chrztu nie ma nic wspólnego z nowym chrztem w kościele, ponieważ Nowacjan, twierdząc, że wiąże jeden chrzest ze sobą, jedynie naśladował to, co czynił kościół . 1 września 256 r. Cyprianowi udało się zjednoczyć cały afrykański episkopat ze swoimi stanowiskami: uzyskał jednomyślną zgodę obecnych biskupów (Sententiae episcoporum numero LXXXVII) na siódmym soborze w Kartaginie (trzeci sobór chrzcielny). O biskupie Kartaginy mówi, że schizmatycy i heretycy nie posiadają chrztu, a zatem muszą zostać ochrzczeni jedynym ważnym chrztem, gdy chcą wstąpić do Kościoła katolickiego; jego myśl jest przedstawiona w listach 69-75. Wszystko, co pozostało z pontyfikalnego reskryptu Szczepana, to centralne wyrażenie cytowane przez Cypriana, do Pompejusza (256): Nihil innovatur nisi quod traditum est , przed schizmą: nihil innovandum putavimus). Papież Stefan nalegał, aby na znak pokuty kłaść ręce tylko na tych, którzy powrócili z herezji . Działania Szczepana w kwestii chrztu heretyków nie ograniczały się do Afryki Północnej. Pisał do kościołów Azji Mniejszej - Cylicji, Kapadocji, Galatii i sąsiednich prowincji - prosząc je o wyrzeczenie się praktyki ponownego chrztu i grożąc ekskomuniką . Firmilian, biskup Cezarei w Kapadocji, stanął po stronie Cypriana i obwinił Szczepana o podział między Rzymem a Wschodem . Szczepan został uznany przez Mt 16:18. Spór o chrzest między Rzymem a Kartaginą zakończył się niespodziewanie śmiercią Szczepana (257) i męczeństwem Cypriana (14 września 258). Dionizy z Aleksandrii, który postępował zgodnie z rzymskim zwyczajem, starał się uspokoić strony sporu , chociaż w różnych regionach pozostały różne tradycje. Sobór w Arles (314) uznał chrzest heretyków za ważny, ale praktyka ta przybrała wówczas inne wymiary wraz z pojawieniem się donatyzmu. Donatyści chrzcili ponownie wbrew zwolennikom Kościoła katolickiego. W IV w. zwyczaj ponownego chrztu w Kościele afrykańskim był praktykowany przez donatystów dla tych, którzy pochodzili z Kościoła katolickiego; dla nich każdy chrzest udzielany przez heretyków lub osoby niegodne (traditores z prześladowań Dioklecjana) lub przez tych, którzy zostali przez nich konsekrowani, był nieważny. Podczas gdy Sobór Nicejski z 325 r. z jednej strony uznał chrzest nowacjanistów, z drugiej strony nie przyjął chrztu paulinian (naśladowców Pawła z Samosaty), być może z powodu doktryny trynitarnej (kan. 8; 19); według Atanazego jednak ich obrządek był poprawny . Przypadek nawrócenia arian stwarzał również problem ich przyjęcia do kościoła; niektórzy księża chcieli ponownie chrzcić tych, którzy zostali już ochrzczeni w arianizmie. Papież Syrycjusz, opierając się na Piśmie Świętym i kanonach, na decreta generalia papieża Liberiusza i na tradycji kościołów wschodnich i zachodnich, odrzucił tę praktykę. W ciągu IV w. rozwinęła się teologia sakramentalna, zaczynając od Optatusa z Milevis, który ustanowił rozróżnienie między heretykiem a schizmatykiem, a następnie przez Augustyna, który czcił św. Cypriana, ale odrzucił jego teorię . Ustanowił ważność sakramentów na właściwej formie ustanowionej przez Chrystusa, prawdziwego szafarza: in ista quaestione de baptismo non cogitandum quis det, sed quid det (w kwestii chrztu nie rozważajmy, kto udziela, ale co daje ); Petrus baptizet, hic est qui baptizat; Paulus baptizet, hic est qui baptizat; Iudas baptizet, hic est qui baptizat (Piotr może chrzcić, ale to [Bóg] chrzci; Paweł może chrzcić, ale to [Bóg] chrzci; Judasz może chrzcić, ale to nadal [Bóg] chrzci - In Ioh.). Interwencja Augustyna i innych biskupów była połączona i skuteczna z surowym ustawodawstwem cesarskim, które potępiało każdego, kto został ponownie ochrzczony. Chrzest również wywołał kontrowersje podczas reformacji protestanckiej, kiedy apelowano do Ojców, aby zademonstrowali upadek kościoła w stosunku do jego pierwotnej czystości.

CZTERECH KORONOWANYCH MĘCZENNIKÓW : Czterem koronowanym męczennikom poświęcono bazylikę tytularną w Rzymie, położoną pod koniec VI w. na zboczu wzgórza Celius, ale nadal istnieje wiele otwartych pytań dotyczących zarówno tożsamości tych czterech osób, które były przedmiotem czci, jak i samych początków miejsca kultu i kolejności jego faz budowy. W pierwszej kwestii naukowcy zazwyczaj uznają w czterech koronowanych męczennikach, którzy byli czczeni na wzgórzu Celius, protagonistów opowieści hagiograficznej, którzy ponieśli śmierć męczeńską w Sirmium, Pannonia, w 306 r. za czasów cesarza Dioklecjana, ale różne trudności utrudniają tę identyfikację, z których najbardziej oczywista polega na szczegółowych informacjach o grupie męczenników z Panonii składającej się z pięciu osób, a nie czterech. Aby zbadać złożoną kwestię hagiograficzną, zobacz szczegółową analizę przeprowadzoną przez A. Amore′a , który utrzymywał, że istniały dwie odrębne serie źródeł, które zostały ustalone w tym samym czasie. Do pierwszej grupy należą między innymi stwierdzenia w Sakramentarzach Leonińskim i Gregoriańskim, które świadczą o czci czterech koronowanych męczenników w mieście Rzymie, których konkretnych imion jednak nigdy nie wymieniono, najwyraźniej dlatego, że byli już nieznani w czasach starożytnych; w tym wersie wstawiono biografię papieża Leona IV (847-855) zawartą w Liber pontificalis , w której znajduje się stwierdzenie, że papież, który promował odbudowę bazyliki na wzgórzu Celio, dołożył wszelkich starań, aby znaleźć szczątki tytularnych męczenników, których nie znaleziono w kościele, a gdy już je znalazł, umieścił je tam. W świetle tych informacji zatem relikwie czterech świętych koronowanych męczenników zostały odzyskane dopiero w połowie IX w., ale redaktor źródła nie wyjaśnia, skąd zostały odzyskane. Druga grupa źródeł stanowi jednak część passio pięciu męczenników z Panonii: Klaudiusza, Nikostrata, Symproniana, Kastoriusza i Symplicjusza. Tę redakcję można przypisać VI w. Pierwsza czwórka, według legendy, była odważnymi rzeźbiarzami, którzy byli potajemnie chrześcijanami; po tym, jak Symplicjusz nawrócił się ich przykładem, dołączył do nich. Ponieważ byli znani ze swoich wielkich umiejętności w sztuce, ten sam cesarz Dioklecjan zlecił im wykonanie kilku prac, wśród których była statua boga Asklepiosa, czego pięciu odmówiło. Po ogłoszeniu swojej wiary, według do zwykłego modelu takich tekstów, rozpoczęły się oskarżenia, następnie nawrócenie wielu obecnych, potępienie i wykonanie kary oraz odzyskanie ich ciał przez pobożną osobę. Następnie relacja ma rodzaj dodatku, w którym opowiedziano historię, że kilka miesięcy później ten sam cesarz, gdy wrócił do Rzymu, zlecił budowę świątyni Asklepiosowi w pobliżu łaźni Trajana i nakazał, aby wszyscy żołnierze złożyli tam ofiarę. Odmowa wykonania takiego rozkazu doprowadziła do śmierci innych chrześcijan, tym razem czterech cornicularii (asystentów setnika), których porzucone ciała zostały pochowane przez św. Sebastiana i papieża Miltiadesa na trzeciej mili Via Labicana. Ponieważ imiona tych nowych męczenników były nieznane, ale data ich śmierci pokrywała się z datą śmierci pięciu męczenników z Panonii (8 listopada), ten sam papież, również na mocy autorytetu passio, promował kult i arbitralnie przypisał im imiona pierwszych czterech protagonistów wydarzeń (Klaudiusza, Nikostrata, Simproniana i Kastoriusza). Ta relacja wydaje się zatem wyraźnie wykluczać prostą identyfikację czterech ukoronowanych męczenników z pięcioma artystami z Sirmium. Inne źródła, które można przypisać do VII w. Wydaje się, że pochodzą z hagiograficznego acc. itinerary De locis sanctis, który sytuuje cześć czterech koronowanych męczenników na Via Labicana, podaje imiona pięciu męczenników z Panonii (iuxta viam vero Lavicanam… sancti isti dormiunt… IIII Coronati id est Claudius, Nikostratus, Simpronianus, Castorius, Simplicius). W niektórych wersjach Martyrologium Hierome′a, 8 listopada jest wspominany jako święto czterech koronowanych męczenników (których imiona pokrywają się również z imionami męczenników z Sirmium, z wyjątkiem ostatniego, Simpliciusa), ale celebracja tego święta została następnie włączona do kościoła istniejącego już w tym czasie na wzgórzu Celius. Element, który pozwolił na nałożenie się dwóch tradycji, można zidentyfikować w rzeczywistej czci w Rzymie, poświadczonej w IV w. przez Depositio martyrum, osób (Klemensa, Semproniana, Klaudiusza i Nikostrata), które były obchodzone 9 listopada w comitatu. Łatwo zauważyć bliskość dat święta dla tych ostatnich osób i dla męczenników wymienionych w wyżej wymienionych źródłach, chociaż interpretacja kwalifikacji w comitatu jest bardziej złożona, kwalifikacja, która jest ogólnie rozumiana jako odniesienie do toponimii, ale raczej przetłumaczalna jako specyfikacja, że cześć czterech miała miejsce "razem", zgodnie z niedawną propozycją M. Cecchelliego. Przechodząc teraz do wydarzeń związanych z budynkiem kultu, równie trudne pytania komplikują jego najstarszą historię: pierwsza pewna wzmianka o titulus sanctorum Quattor Coronatorum pochodzi z roku 595, kiedy to miejsce kultu zostało artystycznie przedstawione przez prezbitera na synodzie rzymskim, który odbył się w tym roku. Nadal brakuje pewnego potwierdzenia, że w ciągu VI w. poświęcenie czterem koronowanym męczennikom zastąpiło starsze poświęcenie, titulus Aemilianae, obecne już z własnym duchowieństwem na synodzie rzymskim w 499 r. Rekonstrukcja faz budowy bazyliki (która również nie jest pozbawiona sprzecznych interpretacji) powinna rozpocząć się od identyfikacji dużej auli z absydą, którą można datować na IV w. Prawdopodobnie należała do patrycjuszowskiego domus poświadczonego na wzgórzu Celius, w którym wzniesiono najstarsze miejsce kultu chrześcijańskiego. Liber pontificalis wspomina w nim o wysiłkach restauracyjnych, które promowali papieże Honoriusz I (625-638) i Hadrian I (772-795), których ślady na zabytku nie zostały jeszcze zidentyfikowane z całą pewnością, a po których nastąpiła całkowita przebudowa budowli zlecona przez papieża Leona IV w połowie IX w. (847-855): pierwotna aula z absydą przy tej okazji nie została całkowicie wyeliminowana, ale została zmodyfikowana, aby zbudować środkową nawę z absydą znacznie szerszej trójnawowej bazyliki; nowy kościół został następnie ozdobiony, zgodnie ze zwyczajem epoki karolińskiej, półkolistą kryptą, w której umieszczono relikwie czterech męczenników, które zostały odzyskane, zgodnie z do Liber pontificalis, przez samego papieża. Konstrukcja została ukończona z trzema małymi kaplicami poświęconymi św. Barbarze, św. Sykstusowi i św. Mikołajowi, a prawdopodobnie nawet z ogromnym portykiem. Bardzo ważne elementy odnoszące się do wczesnochrześcijańskiej budowli i jej karolińskiej transformacji wyłoniły się w trakcie ostatnich wykopalisk w krużganku budowli na wzgórzu Celio , które doprowadziły również do zidentyfikowania obiektu chrzcielnego. Imponująca konstrukcja, która nadal zachowała się w swoich ogólnych cechach, jest jednak owocem późniejszej całkowitej rekonstrukcji, która nastąpiła po niszczycielskim pożarze, który dotknął bazylikę i przyległe budynki w 1084 r. i która jest spowodowana interwencją Roberta Guiscarda. Pierwsza próba renowacji, poświadczona odkryciem zatyczki zamykającej łuki kolumn, pozostawiła przestrzeń na całkowitą przebudowę, ale doprowadziła do nowej konsekracji kościoła przez papieża Paschalisa II w 1116 r. Miejsce kultu zostało przebudowane w raczej mniejszych wymiarach, zredukowane do nowego trójnawowego kościoła w jedynej zachodniej części nawy starej bazyliki; zostało jednak wstawione do dużej struktury klasztornej, której budowę promował ten sam Paschalis II i została powiększona w ciągu XIII w. wraz z budową klasztoru i kaplicy św. Sylwestra, przebiegle udekorowanej scenami zaczerpniętymi z Acta Silvestri.

CZTERDZIESTU MĘCZENNIKÓW Z SEBASTY : W Mart. hier. (9 marca) czytamy: "W Armenia Minor, w Sebaste, czterdziestu żołnierzy należących do Legio XII Fulminata, zamieszkałych w Melitene, których Akty posiadamy". Te Akty , nawet jeśli nie zostały napisane przez autora żyjącego w tamtych czasach, nie są pozbawione wartości historycznej według Delehaye′a. Posiadamy panegiryki oparte na tych dokumentach napisane przez Efrema Syryjczyka, Bazylego Wielkiego, Grzegorza z Nyssy i Gaudencjusza z Brescii oraz testament zredagowany przez jednego z męczenników w więzieniu. Zmarli po umieszczeniu ich w basenie z lodem. Ich legenda została przedstawiona na fresku w rzymskiej kaplicy poświęconej im przy wejściu do S. Maria Antiqua.

CIAŁO: W języku Septuaginty grecki termin sa,rx był często przyjmowany jako odpowiednik hebrajskiego basar, oznaczającego istotę ludzką w jej cielesności i ziemskiej egzystencji, kruchą i ulotną, a zatem implicite przeciwstawianą istocie boskiej i jej właściwościom świętości i wieczności lub przeciwstawianą istocie anielskiej w jej niematerialnych cechach. Od czasów Epikura poeci i pogańscy filozofowie używali sa,rx do oznaczaniaciała, ale już w języku moralnym późnego stoicyzmu, zwłaszcza u Epikteta i Marka Aureliusza, sa,rx przybrało silnie negatywną konotację, wskazując niemal na pogardę dla cielesnego wymiaru osoby, w opozycji do logosu (ratio). Również w języku łacińskim caro, co tłumaczy sa,rx, jest brzemienne negatywnością. Wśród autorów chrześcijańskich antropologiczne znaczenie biblijnego basar przeważało w odniesieniu do osoby ludzkiej, akcentując jej cielesność, często w kontekstach, które twierdzą, że ludzkie ciało ma boskie pochodzenie, sprzeciwiając się gnostyckim interpretacjom w ogólności, a marcjonickim w szczególności . Niemniej jednak negatywny wymiar dwóch terminów sa,rx i caro ma tendencję do wzmacniania się w odniesieniu do tendencji ludzkiego ciała ku złu, pod sugestią zwłaszcza tekstów Pawłowych i Janowych . Termin sa,rx/caro został szczególnie rozwinięty w Chrystologii, pod wpływem stwierdzeń Nowego Testamentu , w których oznacza ludzką naturę Jezusa Chrystusa; jest on szczególnie częsty w kontekstach mających na celu potwierdzenie rzeczywistości ludzkiego ciała Jezusa wbrew Doketycznym interpretacjom: wystarczy pomyśleć o De carne Christi Tertuliana i formułach, których używa do oznaczenia wcielenia, takich jak carnem accipere (6,5), carnem suscipere (17,3), carnem gestare (5, 1; 18,7), zbliżonych lub równoważnych formułom greckim . Spośród nich szczególnie znacząca jest chrystologiczna formuła kata. pneu/ma kata. sa,rka (= secundum spiritum / secundum carnem), inspirowane przez Rz 1:3 i 9:5, w którym sa,rx/caro oznacza słabą i kruchą naturę ludzką w porównaniu z boską naturą Chrystusa . We formułach chrystologicznych aż do kryzysu ariańskiego sa,rx/caro oznacza naturę ludzką jako całość. Dopiero zaczynając od egzegezy ariańskiej, można było użyć sa,rx/caro formuł chrystologicznych, aby podkreślić czysto cielesny aspekt człowieczeństwa przyjętego przez Chrystusa. Tę ograniczającą interpretację wzmocniłby Apolinary z Laodycei; ale przeciwko interpretacji ariańskiej i apolinaryjskiej, ortodoksyjna tradycja potwierdziła antropologiczne znaczenie tradycji biblijnej, aby twierdzić, że Jezus Chrystus jest w pełni człowiekiem .

Coven: Grupa Wiccan, zazwyczaj inicjacyjna, kierowana przez jednego lub dwóch przywódców.

Czarownica: W starożytności europejska praktykująca pozostałości przed-Chrześcijańska magia ludowa, szczególnie ta związana z ziołami, uzdrawianiem, studniami, rzekami i kamieniami. Osoba praktykująca czary. Później znaczenie tego terminu zostało celowo zmienione, aby oznaczać szalone, niebezpieczne, nadprzyrodzone istoty, które praktykowały niszczycielską magię i zagrażały chrześcijaństwu. Ta zmiana była politycznym, finansowym i seksistowskim posunięciem ze strony zorganizowanej religii, a nie zmianą praktyk czarownic. To późniejsze, błędne znaczenie jest nadal akceptowane przez wiele osób niebędących czarownicami. Jest ono również, co nieco zaskakujące, używane przez niektórych wyznawców Wicca do opisywania samych siebie.

Czarostwo: Sztuka magii czarownic, zwłaszcza magia wykorzystująca Moc Osobistą w połączeniu z energiami kamieni, ziół, kolorów i innych przedmiotów naturalnych. Chociaż może to mieć konotacje duchowe, czarostwo, zgodnie z tą definicją, nie jest religią. Jednak niektórzy wyznawcy Wicca używają tego słowa na określenie swojej religii.

certyfikat akcyjny : dokument potwierdzający, że ktoś posiada akcje spółki

cena wsparcia : cena w UE, po której rząd kupi produkty rolne, aby powstrzymać spadek cen

cena podaży : cena, po której coś jest dostarczane

cena subskrypcji : cena, po której nowe akcje istniejącej spółki są oferowane do sprzedaży

cena wykonania : 1. cena, po której nowa emisja akcji jest oferowana do sprzedaży 2. najniższa cena sprzedaży przy sprzedaży nowej emisji akcji w drodze przetargu

cichy wspólnik : to samo co "sleep partner"

cena sklepowa : taki sam jak cena detaliczna

człowiek, który dorobił się majątku własnymi rękami : rzeczownik mężczyzna, który jest bogaty i odnosi sukcesy dzięki własnej pracy, a nie dlatego, że odziedziczył pieniądze lub stanowisko

cena sprzedaży : cena, za którą ktoś jest skłonny sprzedać coś

centrum kosztów usług , centrum serwisowe : dział firmy uważany za centrum kosztów, który świadczy usługi innym częściom firmy

chwiejny : niezbyt pewny lub niezbyt wiarygodny

certyfikat akcji : dokument potwierdzający posiadanie akcji

czek z wynagrodzeniem : miesięczny czek, za pomocą którego pracownik otrzymuje wynagrodzenie

certyfikat oszczędnościowy : dokument potwierdzający, że zainwestowałeś pieniądze w rządowy program oszczędnościowy

Cena odtworzenia : cena, po której składnik odtworzenia składnika aktywów musiałby zostać zakupiony

cena rezerwowa : najniższa cena, jaką sprzedawca zaakceptuje, np. na aukcji lub przy sprzedaży papierów wartościowych za pośrednictwem brokera

czynsz : pieniądze płacone za korzystanie z biura, domu lub fabryki przez okres czasu 1. płacić pieniądze za wynajęcie biura, domu, fabryki lub sprzętu na okres czasu wynająć biuro lub samochód 2. to samo co wynająć (wynająć) posiadać samochód, biuro itp. i pozwolić komuś korzystać z niego za pieniądze

cykliczny : który powtarza się wielokrotnie

cykliczne płatności : , takie jak odsetki od kredytu hipotecznego lub płatności z tytułu umowy sprzedaży ratalnej, które są dokonywane co miesiąc

czas rzeczywisty : czas, w którym komputer pracuje nad przetwarzaniem danych, podczas gdy zdarzenie, do którego odnoszą się dane, jest faktycznie odbywający się.

czerwony : kolor debetu lub debetu w niektórych bankach wyciągi na czerwono pokazujące debet lub stratę Moje konto bankowe jest na czerwono.

Czerwona Księga : dokument opublikowany w Dniu Budżetu, z tekstem sprawozdania finansowego Kanclerza Skarbu i budżetem

Czerwone żetony : dobre, wolne od ryzyka chińskie firmy

czerwona klauzula kredytowa : akredytywa upoważniająca posiadacza do otrzymania zaliczki, zazwyczaj w celu kontynuowania handlu

czerwony dzień : w USA dzień, który nie jest zyskowny (UWAGA: Przeciwieństwem jest zielony dzień).

czek rejestrowany: czek wystawiony na rachunek bankowy rachunek w imieniu klienta, który nie posiada rachunku bankowego

cena detaliczna : cena, po której sprzedawca detaliczny sprzedaje klientowi końcowemu

czynsz rack : bardzo wysoki czynsz

czytnik/sorter : maszyna w banku, która odczytuje czeki i sortuje je automatycznie

czytelnia peppercorn : bardzo niski lub symboliczny czynsz za wynajem nieruchomości za lub za czynsz peppercorn

czek płacowy : miesięczny czek, za pomocą którego pracownik otrzymuje wypłatę (

częściowa płatność : częściowa płatność, która pozostawia saldo do zapłaty w przyszłości.

częściowe zamówienie : to samo co częściowa dostawa

część : w części nie całkowicie częściowo wnieść wkład w koszty lub częściowo pokryć koszty

częściowa dostawa : dostawa zawierająca tylko niektóre elementy zamówienia<

częściowa wymiana : akt przekazania starego produktu jako część płatności za nowy wziąć samochód w zamian częściowej

częściowy : niepełny częściowa strata sytuacja, w której tylko część ubezpieczonego mienia została uszkodzona lub utracona otrzymał częściowe odszkodowanie za szkody w swoim domu otrzymał zrekompensowano mu część szkody

częściowo : nie całkowicie wierzyciele częściowo zabezpieczeni wierzyciele, których długi nie są w pełni pokryte wartością zabezpieczenia

cena : pieniądze, które należy zapłacić za zakup czegoś

cena zakupu : cena zapłacona za coś

chronić: bronić czegoś przed szkodą

cel produkcji : liczba jednostek firma ma wyprodukować

cena : czynność ustalania ceny produktu.

cena : 1. etykieta dołączona do sprzedawanego przedmiotu, która wskazuje jego cenę 2. wartość osoby lub rzeczy

cena z fabryki : cena nieobejmująca transportu z fabryki producenta

cena fizyczna: bieżąca cena gotówkowa za towar do natychmiastowej dostawy

cena na żądanie: cena, za którą określona ilość towarów zostanie kupiona

czynnik decydujący: najważniejszy czynnik wpływający na decyzję

cena dostawy : cena, która obejmuje pakowanie i transport

czas dostawy : / liczba dni przed dostawą

cyfra: rzeczownik pojedyncza liczba, siedmiocyfrowy numer telefonu

cyfrowy: przymiotnik przekształcony do postaci, którą komputery mogą przetwarzać i dokładnie odtwarzać

cena z dyskontem: pełna cena pomniejszona o dyskonto

czynnik spadku, potencjał spadku: możliwość poniesienia straty na inwestycji.

czek niewypłacalny: czek, którego nie można zrealizować, ponieważ osoba go wystawiająca nie ma wystarczającej ilości pieniędzy na koncie, aby go zapłacić.

cło: rzeczownik 1. podatek, który należy uiścić

cena twarda : cena, która się nie zmieni

czynnik / faktor : 1. coś, co jest ważne lub co jest brane pod uwagę przy podejmowaniu decyzji 2. liczba używana w mnożeniu w celu uzyskania innej liczby przez dziesięciokrotność 3. osoba lub firma odpowiedzialna za windykację długów dla firm, poprzez skupowanie długów z rabatem od ich wartości nominalnej 4. osoba,która sprzedaje dla firmy lub innej osoby i zarabia na tym prowizję ;kupować długi od firmy z rabatem

KOMENTARZ: Faktor windykuje długi firmy w terminie i wypłaca wierzycielowi z góry część kwoty do windykacji, "kupując" w ten sposób dług.

czynnik w : dodający czynnik podczas wykonywania obliczeń

czynniki produkcji : ziemia, praca i kapitał, tj. trzy rzeczy potrzebne do wytworzenia produktu

cena na bramie fabryki : rzeczywisty koszt wytworzenia towarów przed doliczeniem marży w celu uzyskania zysku (UWAGA: Cena na bramie fabryki obejmuje koszty bezpośrednie, takie jak robocizna, surowce i energia, oraz koszty pośrednie, takie jak odsetki od kredytów, konserwacja zakładu lub czynsz).

cena fabryczna : cena nieobejmująca transportu z fabryki producenta

centrum finansowe : miasto lub część miasta, w której znajdują się główne banki i instytucje finansowe

cena wywoławcza : najniższa cena, cena, której nie można niżej zejść

czwarty rynek : USA obrót papierami wartościowymi, który jest przeprowadzany między instytucjami finansowymi, bez pośrednictwa giełdy

czwarty kwartał : okres trzech miesięcy od 1 października do końca roku

cena całkowita : cena bez zniżki

certyfikat ułamkowy : certyfikat na część akcji

cykl gospodarczy : okres, w którym handel rozwija się, następnie zwalnia, a następnie ponownie rośnie

cena efektywna : cena akcji, która została skorygowana w celu umożliwienia emisji praw poboru

czek elektroniczny : system, który przesyła pieniądze elektronicznie z rachunku bieżącego kupującego na rachunek bankowy sprzedającego konto

cena wykonania : cena, po której opcja zostanie wprowadzona w życie

cło eksportowe : podatek płacony od towarów wysyłanych poza granice kraju na sprzedaż

czasopismo : szczególny rodzaj gazety, zazwyczaj wydawanej tylko co tydzień lub co miesiąc, często z błyszczącą okładką i często poświęconej określonemu tematowi

cena krańcowa: 1. praktyka ustalania ceny sprzedaży produktu na podstawie zmiennych kosztów produkcji powiększonych o marżę, ale z wyłączeniem kosztów stałych 2. praktyka ustalania ceny sprzedaży na poziomie równym kosztowi pojedynczej dodatkowej jednostki ponad liczbę już zaplanowaną

Cykl rynkowy: okres, w którym rynek rozszerza się, następnie zwalnia, a następnie ponownie się rozszerza

cena rynkowa: 1. cena, po której można sprzedać produkt 2. cena, po której akcje są notowane na giełdzie

członek : 1. osoba należąca do grupy, stowarzyszenia lub organizacji. 2. akcjonariusz spółki 3. organizacja należąca do większej organizacji

członkostwo : wszyscy członkowie grupy

cena środkowa : rzeczownik cena pomiędzy ceną kupna a ceną sprzedaży, zwykle podawana w indeksach

czynnik ujemny: czynnik niekorzystny w jakiś sposób, np. obniżający rentowność.

cele monetarne: liczba mnoga, wartości podawane jako cele przez rząd podczas ustalania budżetu na nadchodzący rok, np. podaż pieniądza lub PSBR

cło importowe : podatek od towarów importowanych do kraju.

cel inflacyjny : stopa inflacji, którą rząd zamierza osiągnąć w przyszłości

cena interwencyjna : cena, po której UE będzie kupować produkty rolne, których rolnicy nie mogą sprzedać, aby utrzymać wysokie ceny

cena na fakturze: cena podana na fakturze,w tym wszelkie rabaty i VAT

cena emisyjna : cena akcji w nowej spółce, gdy są one oferowane do sprzedaży po raz pierwszy

cel przejęcia: spółka będąca przedmiotem oferty przejęcia

cel: coś, do czego dążyć cele wydajnościowe być na celu, zmierzać w kierunku wyznaczonego celu

cena docelowa: cena hurtowa w UE dla niektórych produktów, takich jak pszenica, którą ma osiągnąć zarządzanie rynkiem; jest ona powiązana z ceną interwencyjną.

KOMENTARZ: Ceny docelowe ustalane są w stałych rolniczych jednostkach rozliczeniowych, które są przeliczane na różne waluty krajowe według skorygowanych kursów walutowych zwanych "kursami zielonymi" (w Wielkiej Brytanii "zielonym funtem"). System opłat od importu produktów rolnych spoza UE służy do ochrony cen docelowych, gdy są one ustalane powyżej ogólnego poziomu cen światowych. Ponadto UE ustanowiła wewnętrzny system wsparcia cen oparty na zestawie cen interwencyjnych ustalonych nieznacznie poniżej ceny docelowej. Jeżeli poziom podaży przekracza poziom potrzebny do oczyszczenia rynku z ceny docelowej, nadwyżka podaży jest skupowana przez Wspólnotę po cenie interwencyjnej, zapobiegając w ten sposób nadprodukcji, która mogłaby obniżyć wspólny poziom cen, co normalnie miałoby miejsce na wolnym rynku.

certyfikat depozytu podatkowego: : zaświadczenie potwierdzające, że podatnik wpłacił pieniądze przed zapłatą podatku. Pieniądze są oprocentowane w trakcie trwania depozytu.

cena progowa: w UE, najniższa cena, po której można sprzedać produkty rolne importowane do UE.

czas : 1. okres, w którym coś się dzieje 2. liczba przepracowanych godzin 3. okres przed zdarzeniem, aby zmieścić się w ramach czasowych lub harmonogramu, aby ukończyć pracę w wyznaczonym czasie

czas : przyimek wskazujący, ile razy coś jest mnożone przez coś innego akcje sprzedawane po 10-krotności zysków akcje sprzedawane po wskaźniku P lub E równym 10

czas szczytowego zapotrzebowania: czas, w którym coś jest najbardziej wykorzystywane

czynsz symboliczny: bardzo niski czynsz, oznaczający, że żądany jest czynsz

czyn niedozwolony : szkoda wyrządzona osobie lub majątek, który może być podstawą pozwu cywilnego

Całkowita: pełne lub zsumowane wszystkie składniki

całkowita wartość faktury: całkowita kwota na fakturze, wliczając transport, VAT itp.

całkowity zwrot: całkowita procentowa zmiana wartości inwestycji w określonym okresie, wliczając zyski kapitałowe, dywidendy oraz wzrost lub spadek wartości inwestycji

cykl handlowy: okres, w którym handel rośnie, następnie zwalnia, a następnie znów rośnie

cena handlowa : rzeczownik, specjalna cena hurtowa płacona przez detalistę producentowi lub hurtownikowi

czeki podróżne : w liczbie mnogiej czeki wystawione przez podróżnego, które można zrealizować w obcym kraju

CNOTY i WADY : Pojęcie "cnoty" sięga filozofii greckiej: wspomniane już przez niektórych filozofów przedsokratejskich, to przede wszystkim tradycja sokratejska go używała. Platon dostarczył pierwszej systematyzacji tego pojęcia w formie czterech podstawowych cnót , później nazwanych cnotami "kardynalnymi", ponieważ odpowiadają one naturalnej konstytucji człowieka, której manifestują harmonię i dobre zdrowie moralne. Arystoteles kontynuuje tę tradycję, uzupełniając ją: dla niego cnoty nie są wrodzone, lecz nabyte. Rozróżnia cnoty intelektualne i moralne i umieszcza je w ramach hexis, po łacinie habitus, czyli ogólnej dyspozycji istoty ludzkiej. Cnota powstaje z wykonywania ludzkiej wolności i w ten sposób oznacza doskonałość (co jest podstawowym znaczeniem terminu aret?); jest to stała dyspozycja wyboru, która jest spowodowana trzymaniem się sprawiedliwych środków określonych przez rozum. Starożytny stoicyzm rozprzestrzenił myśl platońską daleko i szeroko dotyczącą czterech cnót kardynalnych (roztropności, męstwa, mądrości i umiarkowania). Platoniczne nauczanie o cnotach stawiało pewne złożone problemy wczesnym myślicielom chrześcijańskim, którzy chcieli odróżnić się od środowiska, w którym żyli, i potwierdzić wyjątkowość chrześcijaństwa, jednocześnie pragnąc chronić wszelkie dobro znalezione w pogańskiej nauce. Problem był złożony, ponieważ w tradycji biblijnej nie można było znaleźć systematycznej teorii cnoty. Był to ważny problem akulturacji chrześcijańskiej: jak przejść od semickiej formy myślenia do formy myślenia, która dominowała w świecie grecko-rzymskim. W rzeczywistości, jeśli chodzi o Stary Testament, z wyjątkiem późnej Księgi Mądrości, która wymienia cztery cnoty (8:7), znajdujemy, jeśli nie dokładny termin "cnota", to przynajmniej liczne zachowania moralne, które implikują relację z Bogiem, którą można zakwalifikować do jednej lub drugiej cnoty. Nadal jednak trudno jest przenieść te zachowania do świata grecko-rzymskiego. Filon z Aleksandrii pogodził formuły Arystotelesa i stoików z Biblią: cnoty są zasiewane i doskonalone w duszy mocą Boga. Nowy Testament przedstawił jednak już zarys interpretacji cnót i ideału chrześcijańskiego. Jedynym przypadkiem, w którym można znaleźć użyte określenie "cnota", jest Flp 4:8, gdzie cnota jest powiązana ze wszystkim, co prawdziwe, czyste i honorowe. Cnota jest zatem rozumiana w znaczeniu "doskonałości", idealnego zachowania. Ale jednocześnie Paweł podkreślał fakt, że naśladowanie Chrystusa prowadziło do pewnych specyficznie chrześcijańskich cnót, które były zasadniczo wolne i darem Boga: wiary, nadziei i miłości (najstarszy cytat to 1 Tes 3:1; a następnie 1 Kor 13:13). Ojcowie ułożyli również różne genealogiczne listy cnót; listy te są zgodne, ponieważ umieszczają wiarę na początku, a miłość na końcu . Chociaż pierwsi pisarze chrześcijańscy nie mówią wiele o cnotach, które w ich oczach były związane z pogańską moralnością, począwszy od Klemensa Aleksandryjskiego, szczególnie podkreślano wysiłki, aby zintegrować pogańskie nauczanie o cnotach w specyficznie chrześcijańskiej refleksji etycznej. Duża ilość platońskich i stoickich nauk etycznych przeszła do pism Klemensa o Pawle. Definicja cnoty brzmi następująco: cnota powstaje z właściwego połączenia naturalnych skłonności, nauki i ćwiczeń, jak nauczała szkoła Arystotelesa. Cnota sama w sobie nie wystarcza jednak do uzyskania chrześcijańskiego szczęścia: chrześcijańskie szczęście nie zależy od zewnętrznych wydarzeń, ale tylko od głęboko zakorzenionego przekonania. Doktryna samowystarczalności cnoty stanowiła istotny element etyki stoickiej i średnioplatońskiej. Tę samą ideę popierał Justin Męczennik . Klemens był pierwszym chrześcijańskim pisarzem, który przedstawił organicznie rozwiniętą doktrynę czterech cnót, zwanych "kardynalnymi". Pierwszą jest roztropność, rozróżniająca w sposób Arystotelesa mądrość praktyczną (czyli roztropność) i mądrość "teoretyczną" . W tej definicji Klemens zgadza się z Alkinoosem . Definicja roztropności w Strom. II,34,4; III,84,1 itd. ("roztropność przepisuje, co należy zrobić i identyfikuje, czego nie należy robić") wywodzi się ze stoicyzmu i jest zgodna z definicją średnich platoników Alkinoosa i Apulejusza ; zasadniczo tę samą procedurę, której używa Klemens - wywodząc znaczenie ze stoicyzmu i będąc zgodną z współczesnym mu średnim platonizmem - można znaleźć również w definicji innych cnót. Ponadto, wraz ze średnimi platonikami, Klemens przypisuje również jedną konkretną cnotę określonej części duszy: (1) roztropność doskonali logistikon, intelekt; (2) odwaga jest siłą thymoeides, porywczego apetytu, gdy jest on poruszony przeciwko złu; (3) umiarkowanie opiera się epithym?tikon, czyli pożądliwości; (4) sprawiedliwość harmonizuje w odpowiedniej proporcji ćwiczenie poprzednich cnót. Podobnie można znaleźć w pismach Klemensa ideę, typową dla stoików, że cnoty są jak łańcuch: jedna podąża za drugą. Podkreślając dynamiczny aspekt cnoty, stoicy widzieli jej skuteczność w walce z wadami i namiętnościami, które są chorobami duszy. Ich ideał niewzruszoności, apatheia, został przyjęty przez Ojców Wschodnich, ale z zasadniczo innym znaczeniem. Po Klemensie nauczanie o cnocie stanowiło już istotną część moralnej i ascetycznej nauki chrześcijan. W świecie łacińskim pierwszy przykład użycia terminu "cnota" podaje nam Tertulian, który uważał cnotę przede wszystkim za cierpliwość, której poświęcił osobny traktat (O cierpliwości). Cierpliwość chrześcijanina nie jest, wśród cnót, najważniejsza, biorąc pod uwagę, że miłość zajmuje pierwsze miejsce, jak można przeczytać zarówno w listach Pawła, jak i w korpusie pism Janowych. Ale Tertulian z jednej strony chciał wykazać, że istnieje punkt styczny między etyką pogańską i chrześcijańską , z drugiej strony chciał podkreślić wyjątkowość i wyższość chrześcijańskiej cnoty cierpliwości, a na koniec nie mógł zignorować doktryny stoickiej, która w tym czasie była najbardziej autorytatywna w sferze etycznej. Cierpliwość stanowiła ponadto istotny element moralności rzymskiej: np. była chwalona w sferze wojskowej i specyficznym życiu Kwirytów. Z tego powodu nawet chrześcijanin - który, zgodnie z ideą, w której Tertulian czerpie z etyki Pawła, będąc "żołnierzem Chrystusa" - musiał ćwiczyć cnotę cierpliwości zarówno w życiu codziennym, jak i zwłaszcza w przypadku męczeństwa. Chrześcijanin był zatem odpowiednikiem rzymskiego bohatera i stoickiego mędrca. W rezultacie ta koncepcja cierpliwości wywodzi się w dużej mierze ze stoickiej idei "niewzruszoności" (apatheia), a taka cnota jest, w opisie Tertuliana, bardziej stoicka niż chrześcijańska. Autor ponadto posługuje się również koncepcjami pogańskimi, a dokładniej koncepcjami Seneki (którego, jak wiadomo, często nazywał "jednym z naszych") . Inne wspomnienia Seneki można znaleźć w rozwinięciu nakazu ewangelicznego : "Lecz jeśli cię kto uderzy w prawy policzek, nadstaw mu i drugi". Tertulian analizuje wewnętrzne zadowolenie, które jest dowodem cierpliwej osoby: pokazuje, jak niewzruszoność męczy i pokonuje wroga. To stwierdzenie przyjmuje wiele spostrzeżeń oferowanych przez Senekę, gdy ten ostatni opisuje usposobienie tych, którzy obrażają, i reakcję tych, którzy z tego powodu cierpią ;; zobacz także stwierdzenie, "Zysk tego, kto obraża, polega na cierpieniu tego, kto je znosi". Również stwierdzenie, że podstawą chrześcijańskiej cierpliwości jest cierpliwość Chrystusa podczas Jego męki, lub Boża cierpliwość okazana ludziom , jest bliższe pogańskiemu sposobowi myślenia. Ta cierpliwość w istocie nie ma nic wspólnego ze zbawieniem przyniesionym ludziom przez Chrystusa za pomocą Jego męki. Życie mądrego stoika jest ilustracją nauczania i konkretnym przykładem ludzkiej doskonałości, podczas gdy życie Chrystusa jest fundamentem ludzkiej cnoty i idealnym modelem proponowanym do naśladowania przez chrześcijan (O cierpliwości 6,1). Wielkim rzemieślnikiem integracji cnoty pogańskiej i chrześcijańskiej był Ambroży z Mediolanu, którego De officiis czerpał z modelu Cycerona, mając ten sam tytuł: ambrozjańska koncepcja cnoty zainaugurowała nową postawę chrześcijan wobec cnót pogańskich. Ta chrystianizacja cnót została następnie doprowadzona do końca, szczególnie przez Augustyna, który podkreślał wyższość specyficznie chrześcijańskich cnót, wiary, nadziei i miłości, nad pogańskimi, które są po prostu moralne, sztuką dobrego życia . Ale szczególnie podczas kontrowersji antypelagiańskiej, Augustyn energicznie potwierdził, że cnota pochodzi tylko od Boga . Począwszy od Augustyna, cztery cnoty kardynalne zostały zintegrowane z cnotami chrześcijańskimi ("teologicznymi"), a synteza zaproponowana przez Grzegorza Wielkiego ułatwiłaby tę integrację. Walka między cnotami i wadami była również ideą pochodzenia greckiego, pokazaną przez egzemplifikację wyboru, który został postawiony przed Herkulesem na rozdrożu, zgodnie z nauką pitagorejczyka Prodicusa: bohater, jako młody człowiek, widzi Arete i Kakię pojawiających się przed nim, z których każda przedstawia wybór życia. Ambroży czerpał inspirację z tego obrazu, wyjaśniając, że w naszej duszy przyjemność i cnota są przeciwstawne . Tertulian i Cyprian przedstawili już konflikt między cnotami i wadami. Augustyn, ilustrując wewnętrzną debatę, w której znalazł się przed nawróceniem, przede wszystkim każe mówić swoim "starym przyjaciołom", to jest przyjemnościom cielesnym, a następnie słucha przemówień Continentia . W tych samych latach Prudencjusz poświęcił temu tematowi obszerne wyłożenie w swoim poemacie epickim zatytułowanym Psychomachia ("walka duszy" lub "walka w duszy", mianowicie między cnotą a wadą), który miał bardzo szerokie echo w średniowieczu. Grzegorz Wielki, komentując Hioba 39:25 , opisuje walkę z człowiekiem prowadzoną przez całą armię wad: ich przywódcą jest pycha, a przykazaniami siedem głównych wad; nie mówi jednak o walce wad z cnotami, ponieważ te ostatnie nie są wymienione. Izydor z Sewilli mówił ogólnie o walce cnót z wadami. Z subtelną obserwacją psychologiczną greccy ojcowie (a następnie Bizantyjczycy, zwłaszcza hezychaści) opisali narodziny namiętności. Wychodzą z przekonania, że niegodziwość nie należy do natury człowieka; musi zatem pochodzić "z zewnątrz" za pośrednictwem niegodziwej myśli (logismos). "Źródłem i zasadą wszelkiego grzechu są niegodziwe myśli" - powiedział już Orygenes. Pierwszym poziomem tego początku jest prosbol?, który jest sugestią, grzesznym obrazem. Następuje syndiasmos, "rozmowa" z tym, co jest sugerowane, bez żadnej decyzji za lub przeciw. Synkatathesis jest zgodą udzieloną na sugestię. Pal? to wewnętrzna walka, wysiłek wyzwolenia się od niegodziwości. Ten, kto wyraża zgodę, częściej popada w aichmal?sia, niewolę patosu, namiętności. Na Zachodzie w pismach Augustyna czytamy o trzech poziomach: Â suggestus-delectatio-consensus . Ale Augustyn mówił również o walce i consuetudo w niegodziwości. Unikanie pierwszych sugestii, mówią asceci, jest po ludzku niemożliwe. Unikanie zgody jest konieczne. Sztuka życia duchowego polega jednak na tym, aby wiedzieć, jak unikać nawet "rozmów" ze złem. Aby natychmiast zwalczać złą myśl od samego początku, potrzebne jest rozeznanie. Aby ułatwić ten proces, Ewagriusz z Pontu przedstawia listę ośmiu głównych wad, które następnie stały się tradycyjne. Jego nauka jest podsumowana w rozdz. 6. Praktikos: "Ogółem jest osiem głównych idei, które obejmują wszelkie niegodziwości: pierwsza to obżarstwo [gastrimargia], następnie rozpusta [porneia], trzecia chciwość [philargyria], czwarta smutek [lyp?], piąta gniew [org?], szósta lenistwo [ak?dia], siódma próżność [kenodoxia], ósma duma [hyper?phania]". Łacińscy autorzy ( Jan Kasjan) skrócili listę do siedmiu wad, ponieważ zjednoczyli próżność z pychą; ponadto zastąpili smutek zazdrością (która jest smutkiem, który powstaje, gdy widzi się czyjeś dobro); Podobnie kolejność jest odwrócona na podstawie Syr 10:15 (Wulg): Initium omnis peccati est superbia ("Początkiem każdego grzechu jest pycha"). Z kolei wschodniacy pozostali wierni porządkowi Ewagriusza, którego nauka wydała wspaniałe owoce w VII w. za sprawą Maksyma Wyznawcy.

CZUWANIE : Vigiliae (pannychis: całonocne czuwanie) były czterema podziałami nocy na trzy godziny, każda w rzymskim porządku wojskowym, których celem było czuwanie i sprawdzanie, czy wszystko jest spokojne. W rezultacie był to akt lub sam fakt czuwania (vigilias servare). Ten rzymski system był również szeroko rozpowszechniony w Palestynie i był używany przez Marka Ewangelistę (6:48; 13:35). Nie jest jasne, czy Łukasz użył rzymskiego czy palestyńskiego systemu, gdy napisał: et si venerit in secunda vigilia et si in tertia vigilia venerit (Łk 12:38). Augustyn świadczy, że quarta vero vigilia noctis, finis est noctis: una enim vigilia tribus horis constat. W Palestynie, starożytny system trzech nocnych podziałów również kwitł . Pochodnym znaczeniem jest pozostawanie w stanie czuwania w normalnych godzinach snu. W kontekście chrześcijańskim było to nocne czuwanie modlitewne, jak można znaleźć w Dziejach Apostolskich w Troadzie (20:7). Pliniusz odkrył, że chrześcijanie zbierali się ante lucem w określonym dniu i śpiewali hymn do Chrystusa quasi Deo. Te nocne czuwania modlitewne mogły mieć charakter prywatny; wspólnotowe jednak nabrały wielkiego znaczenia. Najważniejsza była wielka wigilia paschalna (vigiliae claritas atque solemnitas), która trwała przez całą noc, z licznymi czytaniami, pieśniami, modlitwami, zapaleniem paschału, poświęceniem nowego ognia, krótkim napomnieniem (różne kazania Augustyna w noc wielkanocną są na ogół krótkie), chrztem katechumenów i zakończeniem celebracją zmartwychwstania Chrystusa. Wigilia paschalna jest mater omnium sanctarum vigiliarum . W Rzymie przestrzega się wigilii na święto Pięćdziesiątnicy i Czterech Pór Roku. Źródło nocnej wigilii jest nieznane, ale mogło pochodzić z niedzielnej celebracji ante lucem wspomnianej przez Pliniusza. Tertulian mówi o nocturnae convocationes, coetus antelucani , chociaż noc Paschy była już wielkim czuwaniem. Minucjusz Feliks mówił również o modlitwach nocnych . Chrześcijanie z Kartaginy czuwali w nocy przed drzwiami więzienia Cypriana ; odbywały się również czuwania przy grobach męczenników, praktyka zakazana kobietom przez Sobór w Elwirze, ponieważ często w cieniu modlitwy popełniano grzech. W ciągu IV w. rozwinęły się czuwania w niektórych katedrach w niedziele, a także czuwania modlitewne we wspólnotach monastycznych. Atanazy potwierdza, że w Aleksandrii czuwania były obchodzone w szczególne dni. Bazyli z Cezarei szczegółowo opisał przebieg niedzielnego czuwania w Cezarei Kapadockiej: "Nasz lud ma zwyczaj budzenia się w nocy i chodzenia do domu modlitwy; ludzie chwalą Boga, gdy są wyczerpani, w skrusze, ze łzami, a po tym wstępie modlitwy czuwanie przechodzi do śpiewania Psalmów" . Dodaje, że recytowali Psalmy i antyfony, czytali czytania i śpiewali pieśni. Jan Kasjan opisuje przebieg nocnej modlitwy we wspólnotach monastycznych w Wielki Piątek i sobotę wieczorem.

czas realizacji: 1. czas między decyzją o złożeniu zamówienia a otrzymaniem produktu. 2. czas między rozpoczęciem zadania a jego zakończeniem

cena katalogowa: cena czegoś podana w katalogu

cel : coś, co chcesz osiągnąć ; cel długoterminowy lub krótkoterminowy: cel, który chcesz osiągnąć w ciągu kilku lat lub miesięcy; rozpatrywany z ogólnego punktu widzenia, a nie z punktu widzenia osoby zaangażowanej.

cena ofertowa : cena, po której akcje są oferowane do sprzedaży przez animatora rynku na giełdzie. Przeciwieństwem, czyli ceną, po której inwestor sprzedaje akcje, jest "cena ofertowa", a różnica między nimi to "spread".

cena oferty : cena, po której inwestorzy kupują nowe akcje lub jednostki uczestnictwa w funduszu powierniczym. Cena przeciwna, czyli cena sprzedaży, nazywana jest "ceną oferty", a różnica między nimi to "spread".

cena otwarcia : cena na początku dnia handlowego

czek niezapłacony : czek, który został wystawiony i w związku z tym wpisany do ksiąg rachunkowych firmy, ale który nie został przedstawiony do zapłaty i w związku z tym nie został obciążony z rachunku bankowego firmy

cmentarz: rynek, na którym ceny są niskie i nikt nie kupuje, ponieważ inwestorzy wolą zachować płynność (nieformalnie).

Czynsz gruntowy: czynsz płacony przez głównego najemcę właścicielowi gruntu

Company: wspólnik w firmie, którego odpowiedzialność za długi nie jest ograniczona, a zatem którego majątek osobisty może być zagrożony, jeśli aktywa firmy nie wystarczą na spłatę długów

Company: relacja wspólnika generalnego ze spółką

cena bieżąca: zwykła lub bieżąca cena, cena, która jest obecnie pobierana.

czasopismo osiedlowe : czasopismo wydawane dla pracowników lub akcjonariuszy firmy w celu przekazywania im informacji o firmie

ciężkie maszyny : duże maszyny

ciężki : 1. duży lub w dużych ilościach program duże inwestycje zagraniczne 2. używane do opisania akcji, których cena jest tak wysoka, że drobni inwestorzy niechętnie ją kupują (w takim przypadku spółka może zdecydować się na podział akcji, aby uczynić je bardziej atrakcyjnymi: w Wielkiej Brytanii cena akcji wynosząca 10,00 GBP jest uważana za "wysoką", chociaż wiele akcji ma wyższe ceny) 3. posiadanie zbyt wielu inwestycji

cena netto : cena towarów lub usług, której nie można obniżyć o rabat

cena jednostkowa : cena jednego przedmiotu

cena wywoławcza : najniższa cena, jaką sprzedawca zaakceptuje na aukcji.

Cena hurtowa: cena pobierana od klientów, którzy kupują towary w dużych ilościach w celu odsprzedaży ich w mniejszych ilościach innym.

ceny ważone wolumenem: liczba mnoga ceny obliczane na podstawie wolumenu obrotu

czterokrotnie: w czterech egzemplarzach z oryginałem i trzema kopiami.

cena wywoławcza: bardzo niska cena Sprzedał mi samochód po obniżonej cenie.

COO : skrót oznaczający dyrektora operacyjnego

convertible ARM : kredyt hipoteczny ze zmienną stopą

cena konwersji , kurs konwersji : 1. cena, po której akcje uprzywilejowane są zamieniane na akcje zwykłe 2. kurs, po którym waluta jest wymieniana na walutę obcą

cło wyrównawcze : cło nałożone przez kraj na importowane towary, gdzie cena towarów obejmuje dotację od rządu w kraju pochodzenia. Nazywane również cłem antydumpingowym

crash : załamanie finansowe

CPI : skrót od Consumer Price Index (wskaźnik cen konsumpcyjnych)

CP : skrót od papier handlowy

cross-selling : czynność sprzedaży ubezpieczenia lub innych usług finansowych w tym samym czasie, co kredytu hipotecznego

cum : przyimek z

cum all : obejmujący wszystkie uprawnienia

cum coupon : z dołączonym kuponem lub przed zapłatą odsetek od papieru wartościowego

cum dywidenda : obejmujący kolejną dywidendę, która ma zostać wypłacona

cum rights : sprzedany z prawem do zakupu nowych akcji w ramach emisji praw

czek przekreślony : czek z dwiema liniami oznaczającymi, że można go zdeponować tylko w banku i nie można go wymienić na gotówkę

crore : (w Indiach) dziesięć milionów (UWAGA: Jeden crore równa się 100 lakh.)

CRO : skrót Urząd Rejestracji Spółek

credit-shelter trust : pieniądze umieszczone w powiernictwie w celu uniknięcia federalnego podatku od spadków KOMENTARZ: Ten rodzaj powiernictwa polega na tym, że ktoś zostawia połowę swojego majątku żonie, a drugą połowę umieszcza w powiernictwie. Po jego śmierci żona może nadal korzystać z dochodów z powiernictwa, a po jej śmierci jej majątek i powiernictwo przechodzą na jej spadkobierców bez podatku.

credere : del credere agent

cena kosztowa : cena sprzedaży, która jest taka sama jak cena zapłacona przez sprzedawcę, w wyniku czego nie powstaje żaden zysk

count 1. dodawać liczby do siebie, aby uzyskać sumę. . 2. uwzględnić coś; count on czasownik frazowy oczekiwać, że coś się wydarzy lub zostanie ci dane.

centrum kosztów : 1. osoba lub grupa, której koszty można wyszczególnić i do której można je przypisać w rachunkach 2. jednostka, proces lub osoba świadcząca usługę potrzebną innej części organizacji, której koszt jest w związku z tym akceptowany jako koszt ogólny działalności gospodarczej

cięcie kosztów : mający na celu obniżenie kosztów

corner : 1. miejsce, w którym łączą się dwie ulice lub dwie ściany. 2. sytuacja, w której jedna osoba lub grupa kontroluje podaż pewnego towaru.

cordoba : jednostka walutowa używana w Nikaragui

contrarian : idący pod prąd trendowi

Consumer Price Index : amerykański indeks pokazujący, jak ceny dóbr konsumpcyjnych wzrosły w danym okresie czasu, stosowany jako sposób pomiaru inflacji i kosztów utrzymania. Skrót CPI (UWAGA: brytyjski termin to retail price index.)

contango : 1. zapłata odsetek przez maklera papierów wartościowych w zamian za pozwolenie na przeniesienie płatności za akcje z jednego rachunku na drugi (UWAGA: Contango nie jest już stosowane na London Stock Exchange ze względu na system rachunków toczących się, ale nadal jest stosowane na niektórych innych giełdach). 2. cena gotówkowa, która jest niższa od ceny terminowej

contra : przeciwny wpisowi wprowadzić podobną kwotę po przeciwnej stronie rachunku

cło : podatek od towarów importowanych do kraju

consols : obligacje rządowe, które wypłacają odsetki, ale nie mają terminu zapadalności

consensus : opinia, co do której zgadza się większość ludzi zarządzanie przez consensus

Companies Registration Office : biuro Rejestratora Spółek, oficjalna organizacja, w której należy składać dokumenty spółek, aby mogły być one przeglądane przez opinię publiczną. Skrót CRO. Nazywany również Companies House

computable : możliwy do obliczenia

common law : prawo ustanowione w orzeczeniach sądów, a nie w ustawie

Communautê française africaine : pełna forma CFA

celnik : osoba pracująca dla urzędu celnego

ciąć : 1. nagłe obniżenie ceny, pensji lub liczby miejsc pracy obniżki cen lub obniżki cen obniżył pensję, przyjął obniżkę pensji zaakceptował niższą pensję 2. udział w płatności . czasownik 1. nagle coś obniżyć Obniżamy ceny wszystkich naszych modeli. Zlikwidowaliśmy drugą linię telefoniczną, aby spróbować obniżyć koszty. (UWAGA: cięcie - cięcie - cięcie) ograniczyć (ograniczyć) produkcję zmniejszyć ilość wytwarzanych produktów 2. zmniejszyć liczbę czegoś (UWAGA: cięcie - cięcie - cięcie) ciąć miejsca pracy zmniejszyć liczbę miejsc pracy poprzez redukcje zatrudnienia obniżył straty przestał robić coś, co przynosiło stratę ciąć w czasowniku frazowym oznaczać wtrącenie się kogoś do interesu, przyznanie komuś udziału w zyskach z interesu (nieformalnie)

CWO : skrót gotówka z zamówieniem

cykl : okres czasu, w którym coś opuszcza swoje pierwotne położenie, a następnie do niego powraca

cykliczny : dziejący się cyklicznie

cięcie : redukcja cięcia wydatków rządowych

cut down (on) czasownik frazowy , aby nagle zmniejszyć ilość czegoś używanego

czynniki cykliczne : sposób, w jaki cykl koniunkturalny wpływa na przedsiębiorstwa

City : City of London 1. duże miasto. Największe miasta w Europie połączone są ze sobą cogodzinnymi lotami. 2. City (of London) stare centrum Londynu, gdzie banki i duże firmy mają swoje główne siedziby; brytyjskie centrum finansowe.

czysty kurs walutowy : akt swobodnego wprowadzania waluty na rynki międzynarodowe, bez jakiejkolwiek ingerencji ze strony rządu

clearing : 1. odprawa celna towarów przepuszczenie towarów przez odprawę celną 2. uregulowanie długu spłata całości długu 3. czynność przekazania czeku przez system bankowy, przelewanie pieniędzy z jednego konta na drugie

Clearing House Interbank Payments System : skomputeryzowany system rozliczania czeków organizowany przez banki w USA. Skrót CHIPS

członek giełdy : spółka członkowska giełdy papierów wartościowych, która jest również członkiem izby rozliczeniowej giełdy papierów wartościowych

clicks-and-mortar : prowadzenie działalności gospodarczej zarówno za pośrednictwem handlu elektronicznego, jak i w tradycyjny sposób w budynkach, takich jak sklepy i magazyny. Porównaj bricks-and-mortar

czysty zysk : zysk po pokryciu wszystkich wydatków

czysty tytuł : tytuł własności do nieruchomości bez żadnych opłat ani innych obciążeń

CMBS : skrót od komercyjnych papierów wartościowych zabezpieczonych hipoteką

CM : skrót amerykańska metoda łączenia

COB : Commission des Opérations de Bourse

C/N : nota kredytowa

cena zamknięcia : cena akcji na koniec dnia handlowego

CME : Chicago Mercantile Exchange

CML : skrót od Council of Mortgage Lenders (Rada Kredytodawców Hipotecznych)

cold calling : czynność wykonywania cold callingu do potencjalnych klientów

cold call : rozmowa telefoniczna lub wizyta handlowa, podczas której sprzedawca nie jest umówiony, a klient nie jest stałym klientem czasownik aby wykonywać zimny telefon

COMEX : skrót od New York Commodity Exchange

cięcie : redukcja cięcia wydatków rządowych

cut down (on) : czasownik frazowy , aby nagle zmniejszyć ilość czegoś używanego

czynniki cykliczne : sposób, w jaki cykl koniunkturalny wpływa na przedsiębiorstwa

Commission des Opérations de Bourse : organ nadzorujący francuskie giełdy papierów wartościowych (odpowiednik brytyjskiego SIB lub amerykańskiej SEC). Skrót COB

czarter : czynność lub działalność polegająca na wynajmowaniu transportu w określonym celu czasownik wynajmować w określonym celu czarterować samolot

Chartered Institute of Bankers : dawniej zawodowe stowarzyszenie bankierów, zapewniające szkolenia, egzaminy zawodowe i kwalifikacje, które są uznawane na całym świecie. Skrót CIB

chartered : 1. w Wielkiej Brytanii używane do opisania spółki utworzonej na podstawie statutu, a nie zarejestrowanej zgodnie z ustawą o spółkach bank chartered 2. statek , autobus lub samolot chartered statek, autobus lub samolot wynajęty w określonym celu

chartist : osoba badająca trendy na giełdzie i prognozująca przyszłe wzrosty lub spadki

Chartered Association of Certified Accountants : dawna nazwa Stowarzyszenie Biegłych Rewidentów

checkoff : US system, w którym składki związkowe są automatycznie potrącane przez pracodawcę z wypłaty pracownika Checkoffy są postrzegane przez większość pracowników jako wartościowe, dopóki ich interesy są dobrze reprezentowane przez związek. Po potrąceniach i odliczeniach podatkowych pensja pracowników została zmniejszona o jedną trzecią.

czek : notatka do banku z prośbą o wypłatę pieniędzy z twojego konta na konto osoby, której imię i nazwisko widnieje na wekslu czek na kwotę 10 funtów lub czek na kwotę 10 funtów. (UWAGA: pisownia amerykańska to check.) zrealizować czek wymienić czek na gotówkę podpisać czek podpisać czek na odwrocie aby pokazać, że go akceptujemy wystawić czek na kogoś napisać czyjeś imię i nazwisko na czeku Na kogo mam wystawić czek? zapłacić czekiem zapłacić, wystawiając czek, a nie używając gotówki lub karty kredytowej wpłacić czek na swoje konto zdeponować czek bank skierował czek do wystawcy bank zwrócił czek osobie, która go wystawiła, ponieważ na koncie nie było wystarczającej ilości pieniędzy, aby go zapłacić podpisać czek podpisać się na awersie czeku aby pokazać, że upoważniasz bank do wypłaty pieniędzy z twojego konta zatrzymać czek poprosić bank o niezapłacenie czeku, który został podpisany i wysłany

cyfra kontrolna : ostatnia cyfra ciągu skomputeryzowanych numerów referencyjnych, używana do potwierdzenia transakcji

czek na okaziciela : czek, na którym nie jest napisane żadne nazwisko, tak aby osoba, która go posiada, mogła go zrealizować

Chicago Board of Trade : rynek towarowy z siedzibą w Chicago, handlujący metalami, towarami miękkimi i kontraktami terminowymi na instrumenty finansowe. Skrót CBOT

Chicago Mercantile Exchange : giełda towarowa z siedzibą w Chicago, handlująca kontraktami terminowymi na bydło i kontraktami terminowymi na finanse na IMM. Skrót CME

chickenfeed: niewielka kwota pieniędzy (nieformalnie)

Chińskie mury : wyimaginowane bariery między działami w tej samej organizacji, ustanowione w celu uniknięcia handlu poufnymi informacjami lub konfliktu interesów. Na przykład, jeśli bank inwestycyjny doradza w sprawie planowanej oferty przejęcia, jego dział inwestycyjny nie powinien wiedzieć, że oferta jest w toku, lub doradziłby swoim klientom zainwestowanie w przejmowaną firmę.

chip i PIN : inicjatywa wspierana przez rząd w Wielkiej Brytanii, w ramach której karty kredytowe/debetowe zawierają wbudowany mikrochip i są uwierzytelniane automatycznie za pomocą numeru PIN

CHIPS : komputerowy system rozliczeniowy banku używany w USA. Pełna forma Clearing House Interbank Payments System

chop : znak wykonany na dokumencie, aby pokazać, że został on uzgodniony, potwierdzony, opłacony lub że płatność została otrzymana

churning : 1. praktyka stosowana przez maklerów giełdowych, polegająca na kupowaniu i sprzedawaniu na rachunek dyskrecjonalny klienta w celu uzyskania prowizji. Transakcje te często nie przynoszą klientowi żadnych korzyści. 2. praktyka stosowana przez sprzedawców ubezpieczeń, polegająca na tym, że sprzedawca sugeruje klientowi zmianę polisy ubezpieczeniowej wyłącznie w celu uzyskania prowizji

circularise : wysłać okólnik do Komitet zgodził się na okólnikowanie członków stowarzyszenia. Okólnikowali oni wszystkich swoich klientów, wysyłając im nową listę cen.

CIF : 1. koszt, ubezpieczenie i fracht 2. plik identyfikacyjny klienta w USA

cywilny : odnoszący się do zwykłych ludzi

clawback : 1. odzyskane pieniądze, zwłaszcza pieniądze odzyskane przez rząd z dotacji lub ulg podatkowych, które zostały wcześniej przyznane 2. przydzielenie nowych akcji istniejącym akcjonariuszom w celu utrzymania wartości ich udziałów

czysty : bez problemów lub bez historii wykroczeń

czysty list przewozowy : list przewozowy bez żadnej notatki stwierdzającej, że przesyłka jest wadliwa lub uszkodzona

clear : (określający okres czasu) wolny

caveat emptor : fraza łacińska oznaczająca "niech kupujący uważa", co oznacza, że kupujący jest odpowiedzialny za sprawdzenie, czy to, co kupuje, jest w dobrym stanie

CBOT : skrót Chicago Board of Trade

caveat venditor : fraza łacińska oznaczająca "niech sprzedawca uważa", która wskazuje, że sprzedawca jest prawnie zobowiązany do upewnienia się, że sprzedawane przez niego towary są w dobrym stanie

caveat : ostrzeżenie, wprowadzić zastrzeżenie, aby ostrzec kogoś prawnie, że masz interes w sprawie i że żadne kroki nie mogą zostać podjęte bez twojej zgody

cena sufitowa : najwyższa cena, jaką można osiągnąć

centmała moneta, setna część dolara

CD : skrót certyfikat depozytowy

cedi : jednostka waluty używana w Ghanie

CCA : skrót od księgowości kosztów bieżących

CBS All-Share : indeks cen na giełdzie w Amsterdamie (UWAGA: CBS Tendency podaje również ceny akcji w Amsterdamie.)

centralny : zorganizowany z jednego głównego punktu

centre : 1. ważne miasto Sheffield jest głównym ośrodkiem przemysłowym. Nottingham jest centrum przemysłu obuwniczego. 2. departament, obszar lub funkcja, do której przypisuje się koszty i/lub przychody (UWAGA: [wszystkie znaczenia] pisownia amerykańska to center.)

CEO : skrót od dyrektora generalnego

centralizacja : organizacja wszystkiego z centralnego punktu

centralizować : organizować z centralnego punktu

certyfikat uwierzytelnienia : unikalny numer przekazany firmie przez niezależne źródło

certyfikat zatwierdzenia : dokument pokazujący, że przedmiot został oficjalnie zatwierdzony

certyfikat : oficjalny dokument, który potwierdza, że coś jest czyjąś własnością lub że coś jest prawdą

certyfikat jakości : certyfikat pokazujący klasę miękkiego towaru

certyfikat depozytowy : dokument z banku pokazujący, że pieniądze zostały zdeponowane po gwarantowanej stopie procentowej na określony okres czasu. Skrót CD

KOMENTARZ: CD jest instrumentem na okaziciela, który może być sprzedany przez okaziciela. Może być sprzedany ze zniżką od wartości, więc rentowność CD jest zmienna.

chairman : osoba przewodnicząca posiedzeniom zarządu spółki przewodniczący zarządu lub prezes spółki (UWAGA: Należy również zauważyć, że w brytyjskiej spółce przewodniczący jest mniej ważny niż dyrektor zarządzający, chociaż jedna osoba może łączyć oba stanowiska. W Stanach Zjednoczonych prezes spółki jest mniej ważny niż przewodniczący zarządu. Liczba mnoga to chairmanmen.) sprawozdanie przewodniczącego, oświadczenie przewodniczącego roczne sprawozdanie przewodniczącego spółki dla akcjonariuszy

cesja : akt oddania własności komuś, zwłaszcza wierzycielowi CGT skrót od podatku od zysków kapitałowych

czek potwierdzony : czek, który według banku jest ważny i zostanie wypłacony z pieniędzy odłożonych na rachunku bankowym płatnika

CFA : Communauté française africaine

CFO : skrót od Chief Financial Officer

change1. pieniądze w monetach lub drobnych banknotach. 2. pieniądze zwrócone przez sprzedawcę, gdy kupujący może zapłacić tylko większym banknotem lub monetą niż żądana kwota czasownik 1. wymienić banknot 20 funtów dać komuś mniejsze banknoty lub monety w zamian za banknot 20 funtów 2. dać jeden rodzaj waluty za inny 3. zmienić właściciela (firmy, nieruchomości itp.) i sprzedać ją nowemu właścicielowi.

CHAPS : elektroniczny system płatności bank-bank, który gwarantuje płatność tego samego dnia. Porównaj BACS. Pełna forma Clearing House Automated Payments System

Cashwire : system obsługiwany przez grupę banków w celu rozliczania płatności między bankami członkowskimi

cena katalogowa : cena podana w katalogu lub na liście

czek kasjerski : czek bankowy, wystawiony na siebie i podpisany przez kasjera lub innego urzędnika bankowego

cena gotówkowa : niższa cena lub lepsze warunki, które obowiązują, jeśli klient płaci gotówką

cash and carry : 1. duży sklep sprzedający towary po niskich cenach, gdzie klient płaci gotówką i natychmiast odbiera towar. Codziennie rano zaopatrujemy się w cash and carry. 2. działalność polegająca na zakupie towaru za gotówkę i sprzedaży tego samego towaru na rynku kontraktów terminowych

carpetbagger : osoba inwestująca w spółdzielnię budowlaną lub fundusz emerytalny, mając nadzieję na skorzystanie z ewentualnych nieoczekiwanych wypłat w przypadku demutualizacji spółdzielni lub wykupienia funduszu

CAPM skrót od modelu wyceny aktywów kapitałowych

cable :1. telegram, wiadomość wysłana telegrafem . 2. kurs wymiany dolara i funta szterlinga ;czasownik : wysyłać wiadomość lub pieniądze telegrafem

cambio : hiszpańskie słowo oznaczające wymianę walut

cambiste : francuskie słowo oznaczające brokera wymiany walut

cena wywoławcza : cena, która jest stosowana, gdy sprzedaż jest prowadzona przez przewodniczącego, a nie przez otwarte protesty

cena wywoławcza : cena, którą należy zapłacić przy wykupie obligacji amerykańskiej

cap: 1. górny limit nałożony na coś, np. stopę procentową. Przeciwieństwem jest dolny limit, czyli "floor"). 2. to samo co kapitalizacja (nieformalne) ; czasownik : nałożyć górny limit na coś

capita: na mieszkańca

czapka i kołnierz : rzeczownik umowa ustalająca górny i dolny limit pożyczki

CAC 40 : indeks cen na Giełdzie Paryskiej, na podstawie cen czterdziestu wiodących akcji

CAD :skrót gotówka za dokumenty

cage1. część firmy maklerskiej, w której przetwarzana jest dokumentacja związana z kupnem i sprzedażą akcji (UWAGA: w Wielkiej Brytanii termin ten to back office). 2. część banku, w której pracuje kasjer, otoczona szklanymi oknami

caisse d′épargne: rzeczownik francuskie określenie banku oszczędnościowego

caja: popularny hiszpańskie określenie banku oszczędnościowego

CA : skrót od biegłego rewidenta

czarna gospodarka : dobra i usługi, za które płaci się gotówką, a zatem nie są one deklarowane do opodatkowania. Nazywana także ukrytą gospodarką, gospodarką równoległą, gospodarką cienia

Czarny Piątek : nagły załamanie na giełdzie (UWAGA: nazwa pochodzi od pierwszego poważnego załamania na giełdzie amerykańskiej, które miało miejsce 24 września 1869 r.)

czarna lista: 1. lista towarów, których sprzedaż jest zabroniona, lub osób lub firm, z którymi handel jest zabroniony 2. lista osób uważanych przez pracodawcę za zbyt niebezpieczne lub uciążliwe, aby je zatrudniać

czarna lista : oznaczający umieszczenie towarów, osób lub firmy na czarnej liście Ich firma została wpisana na czarną listę przez rząd.

czarny rynek : kupowanie i sprzedawanie towarów lub walut w sposób, który nie jest dozwolony przez prawo Istnieje kwitnący czarny rynek części zamiennych do samochodów. Na czarnym rynku można kupić złote monety. płacić ceny na czarnym rynku płacić wysokie ceny za przedmioty, które nie są łatwo dostępne

Czarny poniedziałek : Poniedziałek, 19 października 1987 r., kiedy nastąpił krach na światowych giełdach

Czarny wtorek : Wtorek, 29 października 1929 r., kiedy giełda amerykańska się załamała

Czarna środa : Środa, 16 września 1992 r., kiedy funt szterling opuścił europejski kurs wymiany. Mechanizm został zdewaluowany w stosunku do innych walut

KOMENTARZ: Nie zawsze postrzegane jako " czarne", ponieważ niektórzy uważają, że wyjście funta z ERM było dobrą rzeczą.

cena bid-offer : cena pobierana przez fundusze powiernicze od kupujących i sprzedających jednostki, oparta na spreadzie bid-offer

cena kupna : cena, po której inwestorzy sprzedają udziały lub jednostki w funduszu powierniczym (UWAGA: Cena przeciwna, tj. cena kupna, nazywana jest ceną sprzedaży; różnica między nimi to spread.)

cena bazowa : 1. cena uzgodniona między kupującym a sprzedającym na rynku pozagiełdowym 2. cena obligacji wyrażona jako jej roczna stopa procentowa do wykupu

centrum biznesowe : część miasta, w której znajdują się główne banki, sklepy i biura

cykl koniunkturalny : okres, w którym handel się rozwija, zwalnia, a następnie znów się rozwija. Nazywany również cyklem handlowym

czasopismo biznesowe : czasopismo zajmujące się sprawami biznesowymi

czek bankowy : czek wystawiony przez bank, wystawiony na siebie i podpisany przez pracownika banku

czynsz zaległy : czynsz należny, ale niezapłacony.

Czarostwo: (Od Saxen Wicca, skrót od witega, prorok lub czarownik.) Kult osób, które za pomocą satanistycznej pomocy lub pomocy złych duchów lub duchów pomocniczych są w stanie praktykować pomniejszą czarną magię. Ale różnica między czarownikiem a czarownicą polega na tym, że ten pierwszy sprzedał swoją duszę Szatanowi, aby uzyskać nad nim całkowitą władzę przez określony czas, podczas gdy czarownica zwykle pojawia się jako oddana i często źle traktowana służebnica diabolicznej mocy. Ale często jest panią swojego duchowego, swojego związanego niewolnika, a wśród niektórych dzikich ludów jej okultystyczne moce są samoistnie rozwinięte. Koncepcja czarostwa została prawdopodobnie wprowadzona do istnienia przez mityczny wpływ podbitych ras. W rytuale i praktyce bardzo przypomina demonizm dzikich ras, z którego prawdopodobnie się wywodzi. To znaczy, niearyjskie ludy Europy, które poprzedzały ludność aryjską, kontynuując praktyki i tradycje swoich religii, mniej lub bardziej w tajemnicy, obudziły w umyśle aryjskim ideę, że takie praktyki miały charakter "magiczny". Tej idei nie omieszkaliby poprzeć i prawdopodobnie wyolbrzymiliby takie szczegóły, które najbardziej zapadły w pamięć aryjską, dla których ich bogowie wydawaliby się "diabłami", a ich rytuał religijny czarami. Pogląd ten zwalczano na tej podstawie, że przepaść między, powiedzmy, wyginięciem przedaryjskiej religii znanej jako druidyzm a pierwszymi wzmiankami o czarach jest zbyt duża, aby ją zasypać. Ale druidyzm istniał nadal długo po tym, jak oficjalnie wyginął, a brytyjskie czary są jego liniowym następcą. Teoria jest dalej rozwijana, że w przypadku niepowodzenia niearyjskiego kapłaństwa nowicjusze byliby adoptowani z rasy najeźdźców w celu kontynuowania starej religii. Wydaje się autorowi niniejszego tekstu, że okoliczność, iż większa liczba wyznawców tej starożytnej tradycji to kobiety, wskazuje na prawdopodobieństwo wczesnego zwyczaju adopcji lub małżeństwa kobiet aryjskich przez lud niearyjski, który wolałby rekrutować swoich nowicjuszy i wyznawców z bardziej plastycznej płci, naturalnie nie ufając męskiej części obcego ludu, aby wpasować się w ich idee religijne, i że prawie wyłączne zatrudnianie kobiet w kulcie (przynajmniej w Wielkiej Brytanii) miało swój początek w tej praktyce. Następnie indywidualnie wszyscy twierdzili, że zostali zainicjowani. Gomme mówi: "Jestem skłonny położyć duży nacisk na akt inicjacji - podkreśla on ideę kasty odrębnej od ogółu społeczeństwa i zakłada istnienie tej kasty przed czasem, w którym ci, którzy praktykują swoje domniemane moce, po raz pierwszy zostali zauważeni. Cofając się wstecz do tego aktu inicjacji wiek po wieku, jak pozwalają nam to robić ponure zapisy czarów przez kilka stuleci, jest jasne, że ludzie od czasu do czasu wprowadzani w ten sposób do kasty czarownic kontynuowali praktyki i przyjmowali funkcje kasty, mimo że przychodzili do niej jako nowicjusze i obcy. W ten sposób dochodzimy do sztucznego sposobu zejścia szczególnej grupy przesądów i można to nazwać zstąpieniem inicjacyjnym". Ta koncepcja, uważa Gomme (Folklore as an Historical Science), została w średniowieczu pod wpływem innej. Tradycyjne praktyki, tradycyjne formuły i tradycyjne, z prezentami pieniężnymi. Po tym badaniu demon rozdał swoim wyznawcom maści, proszki i inne przedmioty służące do popełniania zła. Pewna francuska czarownica, stracona w 1580 r., wyznała, że niektóre z jej towarzyszek ofiarowały owcę lub jałówkę; a inna, stracona w następnym roku, stwierdziła, że zwierzęta o czarnym kolorze są najbardziej akceptowalne. Trzecia, stracona w Gerbeville w 1585 r., oświadczyła, że nikt nie jest zwolniony z tej ofiary, a biedniejsi ludzie ofiarowują kurę lub kurczaka, a niektórzy nawet kosmyk włosów, małego ptaszka lub jakikolwiek drobiazg, na jaki mogli położyć ręce. Zaniedbanie tej ceremonii pociągało za sobą surowe kary. W wielu przypadkach, zgodnie z wyznaniami czarownic, oprócz bezpośredniego oddawania czci diabłu, były zobowiązane do okazania odrazy do wiary, którą porzuciły, depcząc krzyż i bluźniąc świętym oraz dokonując innych profanacji. Przed zakończeniem spotkania nowe czarownice otrzymały swoje familiary, czyli diabły, do których zazwyczaj zwracały się jako do swoich "małych panów", chociaż były zobowiązane do spełniania życzeń czarownic i spełniania ich zachcianek. Otrzymały imiona, zazwyczaj o charakterze popularnym, takie jak nadawane kotom, psom i innym zwierzętom domowym, a podobieństwo tych imion do siebie w różnych krajach jest bardzo niezwykłe. Po odbyciu wszystkich tych wstępnych ceremonii i przygotowaniu wielkiego bankietu cała grupa zaczęła jeść, pić i weselić się. Czasami stawiano przed nimi każdy luksusowy przedmiot i ucztowali w najbardziej wystawny sposób. Często jednak mięso podawane na stole składało się z samych ropuch, szczurów i innych artykułów o odrażającej naturze. Na ogół nie mieli soli i rzadko chleba. Ale nawet gdy było najlepiej podane, pieniądze i prowiant dostarczony przez demony były najbardziej niezadowalające; okoliczność, której nie da się racjonalnie wyjaśnić. Moneta wyniesiona na światło dzienne, zazwyczaj okazywała się niczym innym jak suchymi liśćmi lub kawałkami ziemi; i jakkolwiek łapczywie mogli jeść przy stole, zazwyczaj opuszczali spotkanie wyczerpani głodem. Następnie usuwano stoły, a ucztowanie ustępowało miejsca dzikim i hałaśliwym tańcom i hulankom. Powszechny taniec, lub kolęda, w średniowieczu wydaje się być wykonywany przez osoby biorące się za ręce w kręgu, naprzemiennie mężczyznę i kobietę. Ten, prawdopodobnie zwykły taniec wśród chłopstwa, był tym, który był powszechnie praktykowany w szabaty czarownic, z tą osobliwością, że ich plecy zamiast twarzy były zwrócone do wewnątrz. Starożytni pisarze starają się to wyjaśnić, zakładając, że miało to na celu uniemożliwienie im widzenia się i rozpoznawania. Ale to, jak widać, nie był jedyny taniec szabatu; być może wprowadzono bardziej modne tańce dla czarownic w lepszych warunkach społecznych; a moraliści z następnego wieku złośliwie insynuują, że wiele tańców o niezbyt przyzwoitym charakterze wymyślonych przez samego diabła, aby rozpalić wyobraźnię jego ofiar, zostało następnie przyjętych w klasach społecznych, które nie uczęszczały na szabat. Można zauważyć, jako osobliwą okoliczność, że współczesny walc jest po raz pierwszy śledzony wśród spotkań czarownic i ich diabłów 1 Przyznano również, w prawie każdym przypadku, że tańce w szabaty powodowały znacznie większe zmęczenie niż zwykle wynikające z takich ćwiczeń. Wiele czarownic oświadczyło, że po powrocie do domu zazwyczaj nie były w stanie wstać z łóżka przez dwa lub trzy dni. Ich muzyka również nie miała bynajmniej zwyczajnego charakteru. Piosenki były na ogół obsceniczne, wulgarne lub śmieszne. Instrumenty były dość różnorodne, ale wszystkie brały udział w burleskowym charakterze wydarzenia. Niektórzy grali na flecie na patyku lub kości; inni uderzali w czaszkę konia, aby uzyskać lirę; tam bili w bęben na pniu dębu, przy pomocy patyka; tutaj inni dmuchali w trąby gałęziami. Im głośniejszy był instrument, tym większą satysfakcję dawał; a taniec stawał się coraz bardziej dziki, aż połączył się w rozległą scenę zamieszania i zakończył scenami, na które, choć szczegółowo opisane w starych traktatach o demonologii, lepiej będzie rzucić zasłonę". Czarownice rozeszły się na czas, aby dotrzeć do swoich domów przed pianiem koguta. Widzimy wtedy, że Szatan zajął miejsce bóstw starszych i porzuconych kultów nie-Aryjczyków, których obsceniczne rytuały były odwiedzane przez "wtajemniczonych" lub przyjętych "nowicjuszy" rasy, dla której byli odrażający, że czarownice często działały za pomocą familiarów, których kształty były w stanie przybrać, lub za pomocą bezpośredniej satanistycznej agencji. Ale prawdopodobnie w czarostwie były również elementy mitologiczne. Moce czarownic. - W oczach ludu moce czarownic były liczne. Najbardziej osobliwe z nich to: zdolność do zarażania za pomocą złego oka (patrz), sprzedaż wiatrów żeglarzom, władza nad zwierzętami i zdolność do przekształcania się w zwierzęce kształty. Tak więc, mówi Gomme - "Najczęstsze transformacje to transformacje w koty i zające, a rzadziej w jelenie szlachetne, i te zajęły miejsce wilków. Tak więc transformacje kota występują w Yorkshire, transformacje zająca w Devonshire, Yorkshire i Walii oraz Szkocji, transformacje jelenia w Cumberland, transformacje kruka w Szkocji, transformacje bydła w Irlandii. Rzeczywiście, związek między czarownicami a niższymi zwierzętami jest bardzo ścisły i prawie nigdzie w Europie nie zdarza się, aby związek ten był relegowany na podrzędne miejsce. Historia po historii, zwyczaj po zwyczaju są zapisywane jako odnoszące się do czarów, a transformacja zwierzęcia pojawia się zawsze. Czarownice posiadały również moc czynienia siebie niewidzialnymi za pomocą magicznej maści dostarczonej im przez diabła i szkodzenia innym poprzez wbijanie gwoździ w woskowy wizerunek, który je przedstawiał. Czarostwo wśród dzikich ludzi - Czarostwo wśród dzikich ludzi jest oczywiście powiązane z różnymi kultami demonizmu, które są w modzie wśród barbarzyńców na całym świecie. Są one wskazane w różnych artykułach dotyczących niekulturalnych ras. Nazwa czarostwo jest po prostu wygodną angielską etykietą dla takich dzikich kultów demonicznych, jak "czarownicy" stosowani do tych, którzy "wywąchują tych praktykujących zło". Dowody na czary. - Dowody na czary, mówi Podmore (Modern Spiritualism), dzielą się na cztery główne kategorie: (a) wyznania samych czarownic; (b) dowody potwierdzające likantropię, widma itp.; (c) ślady czarownic; (d) dowody złych skutków wywieranych na domniemane ofiary. (a) - Wyznania, jak wiadomo, były w większości wymuszane torturami lub kłamliwymi obietnicami uwolnienia. W Anglii, gdzie tortury nie były tolerowane przez prawo, pomysłowość Matthew Hopkinsa i innych profesjonalnych poszukiwaczy czarownic mogła zazwyczaj wymyślić równie skuteczny substytut, taki jak stopniowe głodzenie, wymuszona bezsenność lub utrzymywanie przez wiele godzin wymuszonej i bolesnej postawy. Ale poza tymi wymuszonymi wyznaniami istnieją dowody na to, że w niektórych przypadkach oskarżeni byli faktycznie zmuszani przez nagromadzenie zeznań przeciwko nim, przez presję opinii publicznej i szczególne okoliczności, w jakich się znaleźli, do wiary i przyznania się, że rzeczywiście byli czarownicami. Niektóre kobiety w Salem, które przyznały się do winy za czary, później, gdy prześladowania ustały i zostały uwolnione, wyjaśniły, że były przerażone i przerażone nawet z powodu "wyznania tego, czego były niewinne. I nie brakowało osób, które dobrowolnie przyznały się do praktykowania czarów, nocnych przejażdżek, paktów z diabłem i wszystkiego innego". Najbardziej uderzające przykłady tego dobrowolnego przyznania się pochodzą od dzieci. Nawet wśród wcześniejszych pisarzy zajmujących się czarami nierzadko panowała opinia, że nocne przejażdżki i uczty z diabłem były jedynie urojeniami, choć wina czarownicy nie była przez to umniejszana. A w XVI wieku, przynajmniej w krajach anglojęzycznych, przekonanie to wydaje się być ogólnie takie samo wśród wierzących w czary i ich przeciwników. Tak Gaule: "Ale bardziej cudowne lub zdumiewające (rzeczy opowiadane przez czarownice w ich wyznaniach) są dokonywane jedynie przez diabła; czarownice cały czas albo w ekstazie, zaczarowanym śnie, albo w melancholijnym śnie; a wyobraźnia, fantazja, zdrowy rozsądek czarownic, tylko zwiedzione tym, co jest teraz zrobione lub udawane. Nawet Antoinette Bourignon, obserwując swoich uczniów jedzących "wielkie kawałki chleba i masła" na śniadanie, zwróciła im uwagę, że nie mogłyby mieć tak dobrego apetytu, gdyby naprawdę jadły delikatne mięsa w szabat diabła poprzedniej nocy. (b) - Ale jeśli opowieść samej czarownicy o jej cudownych czynach można wytłumaczyć jako, w najlepszym razie, mgliste wspomnienie koszmaru, to nie ma potrzeby wykraczać poza to wyjaśnienie, aby wyjaśnić cuda opowiadane przez innych. W większości przypadków nie ma potrzeby zakładać nawet tak wielkiej podstawy dla cudów, ponieważ dowody (np. na likantropię) są czysto tradycyjne. A gdy otrzymujemy relacje z pierwszej ręki, zwykle dotyczą one nie takich kwestii jak lewitacja czy przemiana zajęcy w stare kobiety, ale jedynie niejasnych kształtów widzianych o zmierzchu lub niewyjaśnionego pojawienia się czarnego psa. Mimo to dowody pochodzą niemal wyłącznie od nieświadomych wieśniaków i są podawane lata po wydarzeniach. (c) - Dowody na "znaki czarownic" nie interesują nas zbytnio. Niewyczuwalne plamy, na których polegali Matthew Hopkins i inni poszukiwacze czarownic, mogły być w niektórych przypadkach autentyczne. Wiadomo, że takie niewyczuwalne obszary występują u osób histerycznych, a wywoływanie nieczułości za pomocą sugestii jest powszechne w czasach współczesnych. Rzekome sutki czarownic, które ssały diabły, wydają się być znajdowane niemal wyłącznie, podobnie jak same diabły, w krajach anglojęzycznych. Każda brodawka, wrzód lub obrzęk prawdopodobnie stanowiłyby wystarczający powód do oskarżenia; czytamy w Cotton Mather o ławie przysięgłych kobiet, które znalazły nadprzyrodzone sutki na ciele czarownicy, których nie można było odkryć, gdy przeprowadzono drugie przeszukanie trzy lub cztery godziny później, oraz o znaku czarownicy na palcu małego dziecka, który przybrał formę "głębokiej czerwonej plamy, wielkości ugryzienia pchły". A znakiem wiedźmy, który przekonał Increase′a Mathera w sprawie George′a Burroughsa, była jego zdolność do trzymania ciężkiej broni na wyciągnięcie ręki i przenoszenia beczki cydru z łodzi na brzeg. (d) - Trudno mówić poważnie o większości dowodów opartych na obrażeniach, jakich doznały domniemane ofiary wiedźm. Jeśli krowa mężczyzny miała sucho, jeśli jego koń się potknął, jego wóz utknął w bramie, jego świnie lub drób zachorowały, jeśli jego dziecko miało atak, jego żona lub on sam odczuwał niezwykły ból, był to dowód dopuszczalny w sądzie przeciwko każdej starej kobiecie, która w ciągu ostatnich dwunastu miesięcy - lub dwunastu lat - mogła wymyślić jakiś powód do obrazy wobec niego i jego. Głupoty tego rodzaju są zbyt dobrze znane, aby wymagały powtarzania. Ale jest jeszcze inna cecha czarów, przynajmniej w przypadkach mających miejsce w XVI i XVII wieku w Anglii i Ameryce, która nie jest tak dobrze rozpoznana, a która ma bardziej bezpośrednie odniesienie do naszych obecnych badań - przeważająca część odgrywane w początkowych stadiach prześladowań czarownic przez złośliwe lub po prostu histeryczne dzieci i młode kobiety." Objawy czarów. - Pan Podmore zauważa: Objawy rzekomego czaru były we wszystkich tych przypadkach monotonnie podobne. Ofiary wpadały w ataki lub konwulsje, których wezwani lekarze nie potrafili zdiagnozować ani wyleczyć. W tych atakach dzieci zwykle wzywały starą kobietę, która była wyimaginowaną przyczyną ich dolegliwości; czasami twierdziły, że widzą jej postać obecną w pokoju, a nawet dźgały ją nożem lub inną bronią. (W najbardziej rozstrzygających przypadkach zapis kontynuuje, że staruszka, natychmiast poszukiwana, była znajdowana próbująca ukryć odpowiednią ranę na swojej osobie.) Te ataki, które czasami trwały z niewielką przerwą przez tygodnie, były nasilane przez zbliżanie się domniemanej czarownicy; lub, jak zauważa Hutchinson, przez obecność współczujących widzów. Ataki, jak powszechnie zauważali współcześni kronikarze, zmniejszały się lub całkowicie zanikały, gdy czarownica była więziona lub skazywana; z drugiej strony, jeśli domniemana czarownica została uwolniona, ofiara nadal cierpiała okropne tortury, do tego stopnia, że podczas procesów w Salem pewna stara kobieta, która została uniewinniona przez ławę przysięgłych, została, z powodu okropnego krzyku dotkniętych nią osób na sali sądowej, natychmiast ponownie osądzona i skazana. Dotyk czarownicy zawsze wywoływał poważne ataki, w istocie kontakt z czarownicą lub nawiązanie kontaktu między nią a ofiarą za pomocą jakiegoś stroju noszonego przez tę ostatnią, jak w przypadku pani Faith Corbet, było powszechnie uważane za niezbędny warunek zaklęcia. Gdy ten kontakt został ustanowiony, wystarczyło samo spojrzenie czarownicy lub kierunek jej złej woli. Dotknięci w Salem byli, jak zeznają Mathersowie, bardzo torturowani na sali sądowej przez złośliwe spojrzenie biednych nieszczęśników na sali sądowej; i dwie dziewczyny "wizjonerki": znacznie zwiększyły wagę dowodów, przepowiadając z niezwykłą dokładnością, kiedy taka lub taka z obecnych wówczas osób dotkniętych chorobą odczuje zgubny wpływ i będzie wyć z bólu. Należy dodać - choć dowody, jak rozumiemy to słowo, ponieważ domniemany fakt jest oczywiście praktycznie nieistotny - że powszechnie donoszono, że ofiara czarownicy mogła, chociaż z zawiązanymi oczami, odróżnić swojego oprawcę samym dotykiem od wszystkich innych osób, a nawet mogła przewidzieć jej zbliżanie się i dostrzec jej działania ze znacznej odległości. "Skutki drgawek i ataków kataleptycznych, które współczesna nauka bez wahania odrzuciłaby jako po prostu wynik histerii, były w wielu przypadkach spotęgowane przez manifestacje bardziej materialnego rodzaju. Powszechną cechą ofiary było wymiotowanie szpilkami, igłami, drewnem, ścierniskiem i innymi substancjami; lub znajdowanie cierni lub igieł wbitych w jej ciało. W przypadku odnotowanym przez Glanvila histeryczną służącą Mary Longdon, oprócz zwykłych ataków, wymiotów szpilkami itp., dręczyły nieustannie rzucane w nią kamienie, które po upadku na ziemię natychmiast znikały. Jej pan zeznawał w sądzie o spadaniu kamieni i ich cudownym zniknięciu. Co więcej, ta sama Mary Longdon była często przenoszona przez niewidzialną moc na szczyt domu i tam "kładziona na desce między dwoma belkami słonecznymi" lub wkładana do skrzyni lub na wpół duszona między dwoma pierzynami. "Jakkolwiek obrzydliwe wydają się nam te oszustwa, osobliwe jest, że w większości pozostały one niewykryte, a nawet, jak się wydaje, niepodejrzewane, nie tylko przez nieświadomych wieśniaków, dla których dobra sztuka została wystawiona w pierwszej kolejności, ale na większym teatrze sądu. Ale są pewne znane przypadki przyznania się lub wykrycia. Edinund Robinson, chłopiec, na którego podstawie osądzono czarownice z Lancashire, później przyznał się do oszustwa. Inni młodzieńcy zostali przyłapani z czarnym ołowiem w ustach, gdy pienili się w pozorowanych atakach padaczkowych, barwili mocz atramentem, ukrywali krzywe szpilki przy sobie, aby później je zwymiotować, drapali słupki łóżka palcami u stóp i potajemnie jedli do syta podczas udawanego postu. Ale zazwyczaj widzowie byli tak przekonani z góry o autentyczności takich znaków, że uważali za zbędne badanie twierdzeń jakiegokolwiek konkretnego przedstawienia tego rodzaju na ich wiarygodność. "Trudno jest w takich przypadkach stwierdzić, gdzie kończy się samooszukiwanie, a gdzie zaczyna się złośliwe oszustwo. Badanie tych minionych wybuchów histerii, błahych samych w sobie, a strasznych w swoich konsekwencjach, nie byłoby interesujące w obecnym kontekście, gdyby nie fakt, że znajdujemy tu pierwotną formę tych manifestacji poltergeista, które dały popularny impuls w 1848 r. wierze w nowoczesny spirytualizm i które są nadal atrakcyjne dla tych, którzy podtrzymują autentyczność fizycznych manifestacji sali seansowej jako przypadków podobnych zjawisk występujących spontanicznie". Różnica między brytyjskim a kontynentalnym czarostwem. Najważniejszą różnicą między brytyjskim a kontynentalnym systemem czarostwa wydaje się być to, że podczas gdy pierwszy był systemem niemal wyłącznie żeńskim, kontynentalny faworyzował włączanie do szeregów czarowników (jak nazywano zagraniczne czarownice) elementu męskiego; tak było przynajmniej we Francji i Niemczech, ale istnieją dowody na to, że na Węgrzech i w krajach słowiańskich element żeński był liczniejszy. W Irlandii znajdujemy również kobiety dominujące; prawdopodobnie należy to wyjaśnić okolicznością, o której wspomniano wcześniej, że kapłaństwo nie-obce w swoim upadku stało się niemal całkowicie zależne od urzędów kobiet. Jednak różne formy czarów są należycie uwzględnione w kilku artykułach dotyczących krajów europejskich. Rozwój wiary w czary. - Znaczące jest, że w dawnych czasach nadprzyrodzona strona czarów zyskała niewielką publiczną wiarygodność. Ludzie wierzyli w takie rzeczy, jak magiczne zatruwanie i wywoływanie burz przez czarownice, ale odmawiali dawania wiary takim przesądom, jak to, że czarownica lata w powietrzu lub w jakikolwiek sposób komunikuje się z diabelską agencją. Już w 800 r. n.e. irlandzki synod ogłosił, że wiara w lot w powietrzu i wampiryzm są niezgodne z doktryną chrześcijańską, a wielu wczesnych pisarzy, takich jak Stefan z Węgier i Regino, stwierdza, że latanie w nocy i pokrewne praktyki są jedynie złudzeniem. Rzeczywiście, ci, którzy wierzyli w te wierzenia, byli aktywnie karani pokutą. W obliczu późniejszego rozwoju wiary w czary, ten szczery sceptycyzm jest niemal zdumiewający, a najbardziej dziwne jest to, że wiek X i XI odrzuciły przesądy szeroko przyjęte przez wiek XVI i XVII. Od XIII do XV wieku widzimy, że koncepcja czarów i demonologii została znacznie poszerzona i wsparta przez pisma uczonych i instytucję Inkwizycji, która miała poradzić sobie ze wzrostem niewiary. Rozpowszechniono ogromną ilość literatury dotyczącej kwestii związanych z magią i czarami oraz dotyczących zwyczajów i obyczajów czarownic, magów i praktykujących "czarną magię", a wiele włosów zostało podzielonych. Kościół chętnie przyłączył się do tej kampanii przeciwko temu, co uważał za siły ciemności, i rzeczywiście zarówno oskarżeni, jak i oskarżyciele, wydają się pozostawać pod najstraszniejszymi złudzeniami, które miały kosztować społeczeństwo jako całość drogo. Scholastyczna koncepcja demonologii polegała na tym, że czarownica nie była kobietą, ale demonem. Racjonalizm był pomijany, a pomysłowość średniowiecznych uczonych rozwiała wszelkie obiekcje co do zjawiska czarów. Bóstwa czasów pogańskich były cytowane jako osoby praktykujące czary, a erudycja, zwłaszcza w kręgach kościelnych, szalała na ten temat. Powstała również klasa sędziów lub nkwizytorów, takich jak Bodin we Francji i Sprenger w Niemczech, którzy pisali długie traktaty na temat sposobu odkrywania czarownic, wystawiania ich na próbę i ogólnie przewodniczenia procesom o czary. Zimnokrwiste okrucieństwo tych podręczników o współczesnej demonologii można wytłumaczyć jedynie prawdopodobieństwem, że ich autorzy czuli się usprawiedliwieni w swoim pisaniu motywami wierności kościołowi i religii. Straszliwy terror szerzony zwłaszcza wśród inteligentnych, z powodu możliwości oskarżenia ich o czary w każdej chwili, doprowadził do nie do zniesienia stanu rzeczy. Intelektualista mógł zostać oskarżony o czary w każdej chwili przez każdego łobuza, który chciał to zrobić. Pozycja lub wiedza nie były zabezpieczeniem przed takim oskarżeniem i jest dziwne, że bardziej myśląca i poważna część populacji nie podjęła żadnej próby położenia kresu strasznemu stanowi rzeczy spowodowanemu ignorancją i przesądami. Oczywiście głównym powodem, dla którego nie mogli tego zrobić, był fakt, że cały system był tolerowany przez Kościół, w którego rękach spoczywała cała procedura procesów o czary. Co dziwne, klasztory i klasztory były często ośrodkami opętania przez demony. Koncepcja inkubów i sukubów niewątpliwie zrodziła się z ascetycznych tortur mnicha i zakonnicy. Masowe procesy nieszczęsnych ludzi, którzy rzekomo uczestniczyli w sabatowych orgiach wroga ludzkości na ponurych wrzosowiskach, również były przeprowadzane z wyszukaną starannością, która szerzyła strach w opinii publicznej. Tortury zadawane tym nieszczęśnikom były na ogół najbardziej diaboliczne, ale miały służyć dobru dusz tych, którzy je znosili. We Francji większość tych procesów miała miejsce w piętnastym wieku; podczas gdy w Anglii większość z nich miała miejsce w siedemnastym wieku. Pełne szczegóły dotyczące tych procesów można znaleźć w artykułach Francja i Anglia. Słynny wybuch fanatyzmu w Nowej Anglii pod rządami Cottona Mathera w latach 1661-1692 nie był bynajmniej ostatnim w kraju anglojęzycznym, gdyż w 1712 roku w Anglii skazano kobietę za czary, a w Szkocji ostatni proces i egzekucja za czary miały miejsce w 1722 roku. W Hiszpanii Inkwizycja spaliła ludzi w 1781 roku; w Niemczech dopiero w 1793 roku, a jeśli chodzi o Amerykę Łacińską i Południową, kobietę spalono w Peru w 1888 roku. Śmierć wiary w czary została spowodowana przez bardziej rozsądnego ducha krytyki niż wcześniej. Nawet tępe umysły inkwizytorów i innych sądów zaczęły dostrzegać, że nieszczęsne istoty, na które wydano wyrok, albo przyznały się do winy z powodu ekstremalnych tortur, których musiały doświadczyć, albo też miały halucynacje co do natury ich związku z mocą szatańską. Reginald Scot w swoim Discovery of Witchcraft (1584) udowodnił, że wiara czarownicy, że była sługą diabła, była czysto urojona, i w konsekwencji ściągnął na swoje dzieło gniew brytyjskiego Salomona, Jamesa L., który gorąco odpowiedział mu w swojej Demonologie. Ale Cautio Criminalis Friedricha von Spee z 1631 r. przedstawiło rozważania o jeszcze większej wadze z racjonalistycznego punktu widzenia - rozważania o takiej wadze, że Bodin, arcydemonolog, potępił go i zażądał, aby został dodany do długiej listy jego ofiar. Psychologia czarów. - Nie ma wątpliwości, że obecnie, gdy warunki dzikiego czarostwa zostały dokładnie zbadane i skomentowane, czarownica i czarnoksiężnik średniowiecza, podobnie jak ich pierwowzory wśród tubylczych ras Afryki, Ameryki, Azji i gdzie indziej, mają mocno zakorzenioną wiarę we własne magiczne moce i w ich związek z niewidzialnymi i ogólnie diabolicznymi siłami. Dziwnym zbiegiem okoliczności jest to, że w wielu przypadkach wyznania wymuszone od dwóch lub więcej czarownic, gdy kilka z nich było zaangażowanych w tę samą sprawę, zgadzały się ze sobą w niemal każdym szczególe. Oznaczałoby to, że te kobiety cierpiały na zbiorowe halucynacje i faktycznie wierzyły, że widziały nadprzyrodzone istoty, z którymi wyznawały przyjaźń, i przeszły przez rytuały i akty, za które cierpiały. Nadszedł okres w średniowiecznej kampanii przeciwko czarom, gdy przyznano, że cały system był systemem halucynacji; jednak, jak powiedzieli demonolodzy, nie było to złagodzenie przestępstwa, ponieważ równie złe było wyobrażanie sobie takich diabolicznych czynów, jak faktyczne branie w nich udziału. Istnieją również dowody, które mogłyby prowadzić do przekonania, że czarownica posiadała pewne drobne moce hipnozy i telepatii, co dałoby jej prawdziwą pewność co do jej przekonania, że władała magicznymi przerażeniami. Ponownie zjawiska spirytualizmu i duże możliwości, jakie oferuje on dla oszustw, sugerują, że jakiś pokrewny system mógł być używany wśród bardziej przebiegłych lub liderów na tych spotkaniach sabatowych, co całkowicie przekonałoby ignorantów wśród siostrzeństwa o istnieniu w ich środku diabolicznych mocy. Istnieje dobry powód, aby sądzić, że trans i histeria, narkotyki i maści były również używane bezlitośnie, ale~ wielkie źródło wiary w czarownice niewątpliwie istnieje w autosugestii, pielęgnowanej i podsycanej przez źródła kościelne i scholastyczne, i w żadnym wypadku nie zmniejszonej przez powszechną wiarę. Od czasu napisania powyższego artykułu wyczerpujące badanie zjawiska czarów zostało przeprowadzone przez pannę M. A. Murray, wykładowczynię egiptologii na University College w Londynie. Opierając swoje wnioski na sugestiach C. G. Lelanda w jego "Aradia, or the Witches of Italy" i innych współczesnych pisarzy, skłania się ku hipotezie, że czary - były w rzeczywistości nowoczesnym i zdegradowanym potomkiem starożytnej natury - religii, której obrzędy były faktycznie wykonywane w opuszczonych miejscach i obejmowały ofiary z dzieci i inne barbarzyńskie zwyczaje. W obecności szatana na takich spotkaniach widzi obecność kapłana cu - It. Krótko mówiąc, jej hipoteza zmierza do udowodnienia rzeczywistej rzeczywistości religii czarownic w przeciwieństwie do halucynacji, która do niedawna była wyjaśnieniem akceptowanym przez studentów tego tematu. Jej uwagi, również na temat tego, co znane, pokazują, że istnieje duży zbiór dowodów na przekonanie, że ta koncepcja również opierała się na rzeczywistych zdarzeniach. (Zobacz jej prace w Man i gdzie indziej.) Ostatnie badania autora przekonały go o słuszności tych poglądów, ale dodały przekonanie, że religia czarownic była w jakiś sposób związana z jeździectwem, którego dokładna natura jest dla niego wciąż niejasna. Miotła wydaje się być magicznym odpowiednikiem konia, czarownice czasami jeździły na sabat konno, a jednym z testów czarownicy było sprawdzenie, czy w jej oku znajduje się odbicie lub podobieństwo konia. Czy nie może być tak, że religia czarownic była pozostałością po prehistorycznym kulcie totemu konia? Ale to jest, ostatecznie, jedynie domysł. Autor znalazł również dobre dowody na istnienie kultu czarownic dokładnie podobnego do europejskiego w prekolumbijskim Meksyku i natknął się nawet na obraz nagiej czarownicy w czapce z daszkiem jadącej na miotle w znanym rodzimym malowidle meksykańskim, co wydaje się wskazywać, że religia czarownic istniała w obu Amerykach.

Czerwony Człowiek: Demon burz. Miał być wściekły, gdy lekkomyślny podróżnik wtargnął w jego samotność, i okazywać swój gniew w wiatrach i burzach. Napoleon urządził sobie noc w Wielkiej Piramidzie, gdzie powitała go czerwona zjawa, która najwyraźniej go przestraszyła lub powiedziała mu rzeczy, których nie chciał usłyszeć. Ciekawe jest to, że "Czerwony Duch", który zbliżył się do Napoleona, zrobił to dokładnie w tym samym miejscu, w którym Aliester Crowley otrzymał "Objawienie nowego Eonu" od ducha "Aiwassa". Francuscy chłopi wierzyli, że tajemniczy mały czerwony człowieczek ukazał się Napoleonowi, aby ogłosić nadchodzące niepowodzenia

Ciało psychiczne: Termin spirytualistyczny różnie stosowany do nieuchwytnego ciała, które odziewa duszę w "wielkie rozpuszczenie", lub do samej duszy. Sierżant Cox w swoim .Mechanism of Man oświadcza, że dusza - zupełnie odrębna od umysłu lub inteligencji, która jest tylko funkcją mózgu - składa się z rozrzedzona materia i ma taką samą formę jak ciało fizyczne, które przenika w każdej części. Z duszy promieniuje siła psychiczna, za pomocą której dokonywane są wszystkie cuda spirytualizmu. Poprzez jej działanie człowiek zostaje obdarzony mocami telekinetycznymi i jasnowidzącymi, a z jej pomocą może wpływać na takie siły natury jak grawitacja. Kiedy dusza jest wolna od ciała, może podróżować z prędkością światła, ani nie przeszkadzają jej takie materialne obiekty jak kamienne mury czy zamknięte drzwi. Ciało psychiczne jest również uważane za pośrednika między ciałem fizycznym a duszą, rodzaj otoczki, bardziej materialnej niż sama dusza, która otacza ją w chwili śmierci. To właśnie ta otoczka, ciało psychiczne lub neyvengeist, staje się widoczna w materializacji, przyciągając do siebie inne i jeszcze bardziej materialne cząsteczki. Z czasem ciało psychiczne rozpada się tak samo jak ciało fizyczne i pozostawia duszę wolną. Podczas transu dusza opuszcza ciało, ale funkcje życiowe są kontynuowane przez ciało psychiczne.

cesjonariusz : osoba, która otrzymuje coś, co zostało jej przypisane

cesja : 1. prawne przeniesienie własności lub prawa cesja patentu lub praw autorskich podpisanie aktu cesji 2. konkretne zadanie powierzone komuś Jej pierwszym zadaniem była poprawa wizerunku firmy.

cesjonat : osoba, która coś komuś przypisuje

cena wywoławcza : cena, po której sprzedawca oferuje do sprzedaży towar lub akcje, w Wielkiej Brytanii nazywana również "ceną ofertową"

cena wywoławcza : cena, którą sprzedawca ma nadzieję otrzymać za sprzedawany przedmiot

cło ad valorem : cło obliczane na podstawie wartości sprzedaży towarów

Czarna Magia: Czarną Magię praktykowaną w średniowieczu można zdefiniować jako wykorzystanie nadprzyrodzonej wiedzy w celach zła, przywoływanie diabolicznych i piekielnych mocy, aby mogły stać się niewolnikami i wysłannikami woli człowieka; krótko mówiąc, wypaczenie prawowitej mistycznej nauki. Tę sztukę i towarzyszące jej praktyki można prześledzić od czasów starożytnych Egipcjan i Persów, od Greków i Hebrajczyków do okresu, w którym osiągnęła apogeum w średniowieczu, tworząc w ten sposób nieprzerwany łańcuch; ponieważ w średniowiecznej magii można znaleźć utrwalenie popularnych obrzędów pogaństwa - starożytni bogowie stali się diabłami, ich misteria orgiami, ich kult czarami. Niektórzy historycy próbowali prześledzić obszary w Europie najbardziej dotknięte tymi diabelskimi praktykami. Mówi się, że Hiszpania górowała nad wszystkimi w hańbie, że zgłębiła głębiny otchłani. Południe Francji stało się następnie siedliskiem czarów, skąd rozgałęziło się na północ do Paryża. Czarna msza: Z wyznań czarowników-czarowników wiadomo, że diabeł również kazał odprawiać mszę w swój szabat. Pierre Aupetit, odstępczy ksiądz z wioski Fossas w Limousine, został spalony za odprawianie tajemnic mszy diabła. Zamiast wymawiać święte słowa konsekracji, bywalcy szabatu mówili: "Belzebub, Belzebub, Belzebub". Diabeł w kształcie motyla latał wokół tych, którzy odprawiali mszę, i którzy zjedli czarną hostię, którą musieli przeżuć przed połknięciem.

Czarne Loże: Termin "Czarna Loża" jest stosowany przez członka jednego zakonu do członka innego. Bardzo niewiele lóż określałoby się mianem "Czarnych Loży", a w przypadku tych, które to robią, byłoby to raczej swego rodzaju reakcja "w twarz" niż jakiekolwiek naprawdę znaczące określenie. Czarne Loże nie są bezmyślnymi kultami, które służą złu. Czarne Loże podążają za tym, co ezoterycy lat 30. nazwaliby "ścieżką lewej ręki". Jest prawdopodobne, że kulty, które krążyłyby, rekrutując bezmyślnych sług ciemności, nie rozrosłyby się liczebnie - kilku psychotyków i niezadowolonych mogłoby się zebrać pod ich sztandarem, ale jest mało prawdopodobne, aby przyciągnęły klientów, którzy stanowią duże wyzwanie. Czarne Loże można podzielić na dwie praktyki - te, które aktywnie podążają Ścieżką Lewej Ręki, i te, które uważają, że koncepcja ścieżek Prawej i Lewej Ręki jest historycznym anachronizmem. Tych, którzy podążają Ścieżką Lewej Ręki, można podzielić (używając dowolnych terminów) na dualistów i suprematystów. Ci, którzy odrzucają koncepcje Ścieżki Lewej i Prawej Ręki, wierzą, że koncepcje ścisłego dobra i zła są przestarzałe i nieaktualne. Mogą traktować magię jako naukę, którą należy zbadać i nie widzieć żadnego powodu, aby nie wykorzystywać jej dla osobistych korzyści, niż tego, dlaczego GE nie powinno sprzedawać żarówek. Ordo Templi Orientis jest prawdopodobnie przedstawicielem tego typu Czarnej Loży. Te loże mogą współpracować z Białymi Lożami i nie są "złe" w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Wiele z tych grup można by bardziej odpowiednio nazwać "szarymi lożami". Dualiści podążają za manichejską lub zoastryjską koncepcją wszechświata, która sugeruje, że człowiek musi być zrównoważony. Wierzą, że we wszechświecie musi być dobro i zło i że aby naprawdę wznieść się, człowiek musi znać zarówno dobro, jak i zło. Często jest to samousprawiedliwienie niemoralnych czynów, ale są tacy, którzy podążali tą ścieżką z przekonaniem, a nawet wielu białych praktykujących przyznaje pewną legitymację temu podejściu. Wiele grup, które praktykują magię seksualną, ale są poza tym dość heterodoksyjne, mogłoby zostać umieszczonych w tej kategorii przez ich bardziej ewidentnie "białych" współpraktyków. Supremacjoniści wyrażają oddanie mocy, którą większość białych praktykujących uznałaby za złą lub negatywną. Mogą racjonalizować tę moc jako "poza dobrem i złem" w nietzscheańskim sensie lub mogą wierzyć w dualistyczny wszechświat, ale zobowiązali się do ścieżki, która, jak przyznają, przyniesie im więcej osobistej mocy, podążając za mentalnością "niektórzy będą drapieżnikami, niektórzy muszą być ofiarami". Loże takie jak Vril Society należą do tej kategorii.

Czarne Loże i "Czarna Magia"

"Czarna Loża" nie odnosi się szczególnie do "Czarnej Magii". Czarna magia (Goiety - magia wymagająca radzenia sobie z istotami lub siłami, które praktykujący uważa za złe lub złowrogie) jest studiowana i praktykowana nawet przez najbardziej wzorowe Loże, choć dość ostrożnie.

Co sprawia, że loża jest "czarna"

Dion Fortune, pisząc w mówi:

"…jeśli chodzi o czarny okultyzm, nie da się jednoznacznie określić żadnej operacji w każdym czasie i okolicznościach jako czarnej lub zdecydowanie białej; wszystko, co możemy powiedzieć, to że w pewnych okolicznościach jest czarna lub biała. Brud został zdefiniowany jako źle umieszczona materia, a zło jako źle umieszczona siła. Siła może być źle umieszczona w czasie lub przestrzeni. Coś może być dobre w jednym czasie, a złe w innym. Czarny okultyzm można zatem zdefiniować jako źle umieszczoną siłę lub przestarzałe metody".

Mówiąc o przestarzałym, Fortune wydaje się mieć na myśli stosowanie metod takich jak poświęcenie, które można uznać za czyste i godne podziwu, czytając o starożytnych Hellenach, ale nie są akceptowalne dla naszej podstawowej zachodniej kultury dzisiaj - chociaż możemy nie potępiać członków plemion za te same praktyki. Czarne loże raczej przedstawiają się jako każda inna loża. Określenie, czy dana loża jest "czarną lożą", jest zazwyczaj kwestią opinii. Lożę można (sensownie) nazwać czarną lub podążającą ścieżką Lewej Ręki, jeśli:

1)Naucza lub toleruje używanie ezoteryki dla egoistycznych lub osobistych korzyści
2)Naucza lub toleruje zawieranie paktów ze złowrogimi istotami lub siłami
3)Popiera osobisty rozwój ezoteryczny bez ostatecznego celu, który jest zasadniczo łagodny (pokój, zjednoczenie z Bogiem, harmonia itp.)
4)Toleruje działania wbrew woli innych (gwałt, poświęcenie itp.)
5)Udaje, że prezentuje ezoteryczne nauki, ale istnieje przede wszystkim po to, aby służyć cielesnym potrzebom organizatora grupy (poprzez wsparcie, kulty seksualne zapewniające przyjemność mistrzowi itp.)
6)Promuje "recydywistyczną" filozofię, która mogła być uzasadniona w kontekście historycznym, ale jest antypostępowa i nie na miejscu we współczesnym świecie.

Od razu widać, że odróżnienie "Czarnej Loży" od "Źle Prowadzonej Loży" jest nieco trudne. Jest to jednak ważne, ponieważ loże "ścieżki Prawej Ręki" uczą, że wpływ nauczyciela przeniknie ucznia. "Jeśli nauczyciel ma złe lub niesublimowane aspekty w swojej naturze, te aspekty nawiążą z nim kontakt z odpowiadającymi mu mocami w niewidzialnym świecie, a kiedy będzie starał się przywołać siłę swojego mistrza, będzie pracował nad mieszanym kontaktem, a wyniki dla ucznia będą nierozerwalnie połączone z dobrem i złem… jeśli nauczyciel jest człowiekiem nieczystego życia, nie możesz nie być uwikłany w nieczystość; jeśli jest bezwzględny, zostaniesz poświęcony jego miłości do władzy lub zysku". Czarne Loże również uczą niemal tego samego, co Białe Loże. To ich "witalność i temperament" są inne. Czarne Loże są bardzo podobne do Białych, a w rzeczywistości loża, która kiedyś była Biała, może być, pod innym przywódcą, który jest mniej odpowiedni, Czarną Lożą, bez zmiany podstawowych nauk. Niektóre Czarne Loże mają symbole i atrybuty, które je wyróżniają. Francuska Loża, którą omówimy poniżej, była skutecznie satanistyczna i prowadziła "Czarną Mszę" ze wszystkimi atrybutami. Inne Czarne Loże nauczają pokoju i wewnętrznej mądrości, podczas gdy tylko na najwyższych poziomach praktykują zepsucie - jednak przenika to każdy poziom ich procesu inicjacyjnego. I jest wiele lóż, których nie można jednoznacznie sklasyfikować. Mogą mieć silne skłonności ku ścieżce Lewej Ręki, ale ich nauki mogą nie być całkowicie zepsute. Nawet biali magowie dążą do wiedzy i nauki lewej ręki, a od czasów manichejczyków istnieje uzasadniony (choć zdaniem ortodoksyjnych praktykujących strasznie niebezpieczny) dogmat, który sugerował, że aby naprawdę zrozumieć wszechświat, mistyk musi być "dualistą" i zdobyć wiedzę o obu ścieżkach. Nie każda Czarna Loża dotyczy osobistych korzyści. Istnieją loże, które z prawdziwą energią i oddaniem służą sprawie władzy i chwały, lecz rzeczom lub sprawom, które nie są uważane za korzystne dla ogólnego postępu ewolucji ludzkiego umysłu i psychiki.

"Czarne loże" kontra "wrogie loże"

Koncepcja "Czarnej loży" lub czegoś bardzo podobnego wydaje się sięgać Bulwera Lyttona i masońskiego thrillera "Zanoni". Od tamtej pory fikcja okultystyczna ma tendencję do przedstawiania dobrze zorganizowanej sieci "Czarnych lóż", które bezwzględnie walczą z "Białymi lożami". Często są one przedstawiane jako bezsilne wobec białych braci i sióstr, co sprawia, że można się zastanawiać, dlaczego są obawiane i skuteczne. Jednak Dion Fortune przyznaje, że "w obu przypadkach może wznieść się na plan". Koncepcja ogromnej liczby dobrze zorganizowanych i uszeregowanych Czarnych lóż czekających na walkę z siłami światła jest tak samo błędna, jak założenie, że ogromna liczba Białych lóż - niektóre bardziej poinformowane niż inne - może zostać ustawiona w jakimkolwiek sensownym porządku bitwy. Ezoteryka nie jest bitwą polową, a jej praktykujący nie są żołnierzami. "Czarne loże" nie stanowią bezpośredniego zagrożenia dla "Białych lóż". Są one w najgorszym przypadku jak wiele rzeczy na świecie - narkotyki, hazard i mocne picie - przeszkody, o które dusza musi się potykać raz po raz w swojej podróży do wyższego stanu. Niektóre bardziej centrowe grupy mogą nie być postrzegane jako "Czarne Loże" przez wszystkich białych fraterów i siostry, a niektóre mogą być chętne do współpracy z bardziej umiarkowanymi grupami lub nauczycielami, których uważają za utalentowanych, w nadziei (czasem zrealizowanej) na wpłynięcie na nich w bardziej powszechny i akceptowalny sposób. Nad luźnymi sieciami i powiązaniami (oraz kłótniami i nieporozumieniami) Białych Lóż, ogólnie przyjmuje się, że istnieje jakieś wyższe bractwo Wtajemniczonych, mityczny "Trzeci Zakon", który nadzoruje i zapewnia, że żadna grupa Czarnych Braci nie stanie się na tyle potężna, aby zakłócić równowagę świata. Podobnie w różnych momentach przywództwo może pojawić się wśród Czarnych Lóż, a jak we wszystkich ezoterycznych zakonach istnieje system "pokarmowy", w którym bardziej doświadczone i zdolne grupy przyciągają członków z wybranej grupy bardziej publicznych i popularnych grup - podobnie jak drużyna baseballowa ligi głównej czerpie z sieci "klubów farmerskich" dla graczy. Dla typowego inicjowanego niskiego szczebla mroczne poczynania tych inicjowanych "wyższego szczebla" z zewnętrznymi powiązaniami są źródłem tajemnicy i fascynacji, które zachęcają do rozwoju. Czasami Bracia z Białej i Czarnej Loży mogą walczyć o jakiś element, a nawet próbować zniszczyć się nawzajem. Generalnie zabijanie wysokich adeptów nie jest zbyt przydatne. Zapożyczając z nowszej pracy, uzasadnienie tego można by dobrze wyjaśnić słowami Obi-Wana Kenobiego: "jeśli mnie pokonasz, stanę się tylko potężniejszy, niż możesz sobie wyobrazić". Ostatecznie pokonanie członków którejkolwiek ze ścieżek niewiele pomaga w rozwoju własnej. Jednak zwolennicy Ścieżki Lewej Ręki są bardziej skłonni zamienić długoterminową nędzę na krótkoterminowe zyski, a zatem są bardziej skłonni do inicjowania śmiertelnej przemocy.

Przykład z historii

Pojedynek markiza Stanislasa de Guaita i Josepha Antoine′a Boullana może być klasycznym przykładem czarnych lóż. Guita był praktykiem magii rytualnej opartej na jego lekturach Eliphasa Leviego, a jego uczeń Oswald Wirth był masonem i teozofem. We Francji w 1887 roku zinfiltrowali Kościół Karmelu, sektę kierowaną przez Josepha Antoine′a Boullana, pozbawionego święceń księdza. Sekta Boullana była głęboko zaangażowana w magię seksualną, w tym w związki z archaniołami i innymi istotami nadprzyrodzonymi "albo wyczarowanymi w wyobraźni operatora, albo reprezentowanymi przez innego członka sekty". Mówi się, że praktykowali "czarną mszę" i wydaje się, że tak było - przynajmniej praktykowali bardzo perwersyjną wersję wiary katolickiej. Guita i Wirth powiedzieli Boullanowi w 1887 r., że go osądzili i skazali. Boullan bronił się różnymi rytuałami, z których wiele dotyczyło jego gospodyni Julie Thibaut, kapłanki Karmelu i kobiety apostolskiej. Podczas gdy jego kult karmelowy spełniał wiele kryteriów "czarnej loży", Boullan oskarżył de Guaitę i Wirtha o użycie czarnej magii, aby spróbować go zabić. Francuski dekadencki powieściopisarz J.K. Huysmans był przyjacielem Boullana i pozostawił zapis swojej strony w walce. Boullan zmarł w 1893 r., a Huysmans był przekonany, że de Guaita go zabił.

Chrzest: Mówiono, że podczas sabatu czarownic dzieci i ropuchy były chrzczone za pomocą pewnych okropnych rytuałów. Nazywano to chrztem diabła. Niemowlę mogło zostać utopione w czajniku z wrzącą wodą, na szyderstwo z obrzędu chrztu.

Chrzest liniowca: Osobliwy rytuał jest wykonywany na osobach przekraczających równik po raz pierwszy. Marynarze, którzy mają go przeprowadzić, przebierają się w osobliwe stroje. Ojciec liniowca przybywa w beczce w towarzystwie kuriera, diabła, fryzjera i młynarza. Nieszczęsnemu pasażerowi kręcą włosy, obficie posypuje się je mąką, a następnie oblewa wodą, jeśli nie uniknie. Pochodzenie tego zwyczaju nie jest znane, ani nie jest do końca jasne, jaką rolę odgrywa w nim diabeł. Mówi się jednak, że można go uniknąć, dając marynarzom napiwki. Imiona barbarzyńskie: słowa i imiona bóstw, które są często używane w średniowiecznych grimuarach. Imiona te często pochodzą z imion bóstw starożytnych cywilizacji, które zostały zniekształcone przez błędy skrybów. Słowo barbarzyński pochodzi od greckiego słowa barbaros oznaczającego "nie-grecki, obcy". Wiele tak zwanych imion barbarzyńskich pochodzi z greckich wersji bardziej starożytnych imion hebrajskich, egipskich i babilońskich. Współcześni magowie wierzą, że przez stulecia rytualnego używania, imiona te nabrały własnej magicznej mocy, niezależnie od ich pochodzenia.

Czerwona Korona: Deshret, KORONA Dolnego Egiptu, noszona przez króla, gdy występował jako władca północnej części Dwóch Krajów i w połączeniu z BIAŁĄ KORONĄ tworzyła PODWÓJNĄ KORONĘ (pschent), jako król Górnego i Dolnego Egiptu.

Chronologia: Egipcjanie zapisywali czas od wstąpienia na tron każdego króla. Sporządzano różne LISTY KRÓLÓW, w których zapisywano imiona i tytuły królów, a czasami główne wydarzenia z ich panowania. MANETHO, egipsko-hellenistyczny historyk, stworzył ramy dla kolejności królów, podzielonej na dynastie, która jest nadal w dużej mierze aktualna.

częstotliwość: Liczba powtórzeń fali dźwiękowej w określonym czasie; nazywana również cyklami na sekundę.

certyfikat: Cyfrowy dokument weryfikujący, czy dwie strony wymieniające dane przez Internet są rzeczywiście tymi, za które się podają. Każdy certyfikat ma unikalny numer seryjny i musi być zgodny ze standardem X.509.

Certyfikowany etyczny haker (CEH): Certyfikat EC-Council. Zdanie tego egzaminu certyfikacyjnego potwierdza, że testowana osoba posiada wystarczające umiejętności etycznego hakowania, aby przeprowadzać przydatne analizy podatności.

Certyfikowany specjalista ds. bezpieczeństwa systemów informatycznych (CISSP): Certyfikat (ISC)². Zdanie tego egzaminu certyfikacyjnego potwierdza, że testowana osoba posiada wystarczające umiejętności, aby skutecznie projektować, wdrażać i zarządzać najlepszym w swojej klasie programem cyberbezpieczeństwa.

chipping code : Wiele podbitów reprezentujących oryginalną wiadomość, które mogą być użyte do odzyskania uszkodzonego pakietu przesyłanego przez pasmo częstotliwości.

cipher : Klucz, który mapuje każdą literę lub cyfrę na inną literę lub cyfrę.

ciphertext : Zwykły tekst (czytelny tekst), który został zaszyfrowany.

class : W programowaniu obiektowym struktura, która przechowuje fragmenty danych i funkcje.

closed port : Port, który nie słucha ani nie odpowiada na pakiet.

ColdFusion : Język skryptowy po stronie serwera do tworzenia dynamicznych stron internetowych; obsługuje szeroką gamę baz danych i używa zastrzeżonego języka znaczników znanego jako CFML.

Common Gateway Interface (CGI) : Interfejs, który przekazuje dane między serwerem internetowym a przeglądarką internetową.

Common Internet File System (CIFS) : Protokół zdalnego systemu plików, który umożliwia komputerom udostępnianie zasobów sieciowych przez Internet.

compete intelligence : Sposób gromadzenia informacji o firmie lub branży poprzez obserwację, dostęp do informacji publicznych, rozmowy z pracownikami itd. kompilator: program konwertujący kod źródłowy na kod wykonywalny lub binarny.

cracker: osoba włamująca się do systemu komputerowego, często w sieci, i omijająca hasła i/lub licencje programów komputerowych, aby celowo naruszyć bezpieczeństwo komputera.

crawling : Zautomatyzowany sposób odkrywania stron witryny internetowej poprzez podążanie za linkami.

cryptoanalysis : Dziedzina nauki poświęcona łamaniu algorytmów szyfrowania.

cryptosystem : Zestaw algorytmów kryptograficznych potrzebnych do wdrożenia określonej usługi bezpieczeństwa. Kryptosystem zazwyczaj składa się z trzech algorytmów: jednego do generowania klucza, jednego do szyfrowania i jednego do deszyfrowania.

Cena brudna: Cena obligacji po naliczonych odsetkach została dodana do "czystej ceny". Cena brudna to rzeczywista cena zapłacona na rynku za obligację.

Call: Opcja dająca posiadaczowi prawo, ale nie obowiązek, zakupu bazowego aktywa opcji.

Callable: Obligacja, która daje pożyczkobiorcy opcję wykupu emisji przed pierwotną datą zapadalności. W większości przypadków pewne warunki są ustalane przed emisją, takie jak data, po której obligacja staje się callable, oraz cena, po której emitent może wykupić obligację.

CEDEL: Centrale de Livraison de Valeurs Mobiličres, system rozliczeniowy dla eurowalut i obligacji międzynarodowych, obecnie znany jako Clearstream. Znajduje się w Luksemburgu i jest wspólną własnością kilku europejskich banków.

Central Gilts Office : Biuro Banku Anglii, które prowadzi komputerowy system rozliczeniowy dla papierów wartościowych typu gilt-edged i niektórych innych papierów wartościowych (głównie Bulldogs), dla których Bank pełni funkcję Rejestratora.

Cena czysta: Cena obligacji z wyłączeniem naliczonego kuponu. Cena obligacji notowana na rynku jest zazwyczaj ceną czystą, a nie brudną.

Cło: Cło to podatek od importu. W większości przypadków cła są procentową "karą" dla importera i mogą wynosić od kilku procent do ponad 100 procent zadeklarowanej wartości. Pieniądze trafiają do kieszeni rządu - w celu zniechęcenia do importu towarów, które mogłyby konkurować z tymi na rynku lokalnym. Jeśli chodzi o bariery handlowe (patrz subsydia i kwoty), cła są w rzeczywistości najmniej trudne do obejścia - o ile masz wystarczająco dużo pieniędzy, aby zapłacić dodatkowe koszty importu produktu. Celem większości umów o wolnym handlu jest wyeliminowanie kwot i zmniejszenie ceł i dotacji.

Ceny producenta, indeks cen producenta: mierzone "przy bramie fabryki", indeksy cen producenta śledzą cenę towarów przed ich wprowadzeniem do łańcucha detalicznego. Liczby te zapewniają wczesne sygnały ostrzegawcze inflacji, umożliwiając bankierom centralnym dostosowanie gospodarki, zanim wzrost cen pojawi się w powszechniej obserwowanym CPI (patrz indeks cen konsumpcyjnych).

Ci ludzie: Wyrażenie najwyraźniej określające gnostyków, nasienie Seta, w Objawieniu Adama. Porównaj "to pokolenie" w Ewangelii Judasza.
Cisza: Wyraz transcendencji boskości w tradycjach mistycznych. Na przykład w Tajemnej Księdze Jana powiedziano, że boski niewidzialny duch jest niewysłowiony, "mieszka w milczeniu, w spoczynku, przed wszystkim". Cisza jest eonem w Pleromie Walentyniana.
Człowiek pierwotny: niebiański pierwszy człowiek w królestwie światła w myśli manichejskiej. Pierwotny człowiek zostaje uwięziony w królestwie ciemności, traci część swego światła i potrzebuje ratunku.
Ciemność: ponury wyraz utraty boskiego światła, ogólnie rzecz biorąc, w tekstach gnostyckich. W parafrazie Sema ciemność jest pierwotną mocą lub korzeniem poniżej.
Credentes: katarzy, słuchacze lub wierzący, zwykli członkowie religii katarów, którzy nie byli zobowiązani do trzymania się ścisłych ascetycznych zasad doskonałości, przywódcy. Zarówno credentes, jak i idealni (les parfaits lub Perfecti) zaczęto określać populistycznym mianem "dobrych ludzi", la bona gen (prowansalski), les bonhommes (francuski), ale pierwotnie "dobrzy ludzie" odnosili się wyłącznie do "idealnych ludzi"
Corybant: Korybant, ekstatyczny celebrans łączony czasem z tajemnicami Wielkiej Matki i Attisa. Wspomniane w kazaniu Naassene.
Cerinthos: Chrześcijański nauczyciel, który nauczał na początku II wieku i którego można nazwać odbiorcą Tajemnej Księgi Jakuba (nazwa wymaga przywrócenia w tekście).
cherubini: złożone, mitologiczne istoty, które służą jako boscy towarzysze i strażnicy świętych miejsc. Forma liczby pojedynczej jest tłumaczona w języku angielskim jako "cherub". Aniołowie wokół tronu lub merkawy Boga w Ezechiela 1 i gdzie indziej, łącznie z tekstami gnostyckimi.

cykle koniunkturalne: okresowe wzrosty i spadki występujące w gospodarkach w czasie.

cena rynkowa : Cena określona przez podaż i popyt.

czynniki produkcji: Zasoby wykorzystywane do tworzenia bogactwa: ziemia, praca, kapitał, przedsiębiorczość i wiedza.

Cadyk/Caddiq: prawy Żyd, który ma bliski związek z Bogiem; także nazwa dziewiątej sefiry, Yesod.
Chrześcijaństwo Tomasza: kilka tekstów, które używają imienia Tomasza, jest związanych z Syrią: Ewangelia Tomasza, Księga Tomasza i Dzieje Tomasza. Tradycja głosi, że szczątki apostoła Tomasza są pochowane w Edessie, a chrześcijański pielgrzym Egeria widział jego rzekome kości pod koniec IV wieku. Czynniki te wskazują na formę chrystianizmu w Syrii, która czciła apostoła Tomasza. Chrześcijaństwo Tomasza nie było samo w sobie gnostyckie, ale zawierało silne elementy ezoteryczne i ascetyczne, wpływ platoński oraz antropologię ciała, duszy i ducha.
całość: W psychologii Junga etap, na którym osiągnięto połączenie nieświadomości ze świadomością.
Celnicy: XII-wieczni heretycy, którzy udali się do Anglii za panowania Henryka II, szukając nawróconych na formę chrześcijańskiego dualizmu, który mógł być powiązany z wiarą katarów. Napiętnowano ich i wypchnięto na zimowy śnieg, gdzie zginęli. Imię to może być zniekształceniem greckiego imienia paulicjan, pavlikianoi.
czterdzieści: Liczba interpretowana jako tetrada, pierwsze cztery eony w kosmologii Walentyniana i kojarzona z tchnieniem życia przez Boga w Adama w Komentarzu Herakleona do Jana.
czterdzieści sześć: Liczba lat, jakie zajęło zbudowanie Świątyni w Ewangelii Jana, zinterpretowana liczbowo jako obraz Zbawiciela przez Herakleona, który liczbę sześć kojarzy z materią, a czterdzieści z tchnieniem życia w Adama przez Boga.
Cztery strony świata: zaginiona praca przypisywana Szymonowi Magowi.
Cerkiew prawosławna: Kościół rzymskokatolicki i prawosławny z siedzibą w Konstantynopolu rozdzieliły się w XI wieku. Wyznawcy Kościoła prawosławnego nie byli uważani przez Kościół rzymskokatolicki za heretyków, ale raczej za schizmatyków. W 1204 r. Czwarta krucjata złupiła Konstantynopol; wydarzenie to jest często postrzegane jako ostateczne rozdzielenie dwóch wyznań.
Ciemność: W absolutnym dualizmie mandeizmu i manicheizmu, Ciemność jest mocą współwieczną ze Światłem. W klasycznych formach gnostycyzmu Ciemność jest po prostu związana z nieuformowaną materią i Chaosem. Parafraza Sema jest niezwykła jak na starożytny tekst gnostycki, ponieważ istnieje Światło i Ciemność oraz duch pomiędzy nimi. Ciemność jest istniejącą wcześniej zasadą zła, charakteryzującą się brakiem percepcji i odgrywa rolę w mitologicznej walce, która toczy się w całej Parafrazie, ale przewiduje się, że ostatniego dnia Ciemność będzie ostatecznie nieskuteczna i cicha.
covenenza: (po włosku: "przymierze") Rytuał, który związał duszę ze sprawą katarów iw ten sposób przekształcił słuchacza w wyznawcę katarów.
Credens, pl. Credentes: (łac. "wierzący") łacińskie określenie wyznawców katarów.
Crowley, Aleister: (1875-1947) angielski okultysta i pisarz związany z wieloma organizacjami okultystycznymi, takimi jak Złoty Brzask i Ordo Templi Orientis; autor wielu książek i twórca Mszy gnostyckiej.
Corpus Hermeticum: Zbiór siedemnastu filozoficznych tekstów hermetycznych (choć brakuje piętnastu) napisanych w języku greckim i przetłumaczonych na łacinę przez Marsilio Ficino w XV wieku. Miała wielki wpływ na myślenie renesansowe i uważana była za dzieło Hermesa Trismegistusa i starsze niż dzieła Platona i Mojżesza, dopóki uczony Izaak Casaubon nie udowodnił na podstawie stylistycznej, że zostały napisane w pierwszych wiekach naszej ery. Różne traktaty mają wiele różnic w szczegółach światopoglądu, ale głównym założeniem jest to, że Nous jest duchową możliwością dla ludzkości, ale w przeciwieństwie do ciała i duszy, musi być rozwijany i obecne są różne poziomy kosmologii platońskiej.
Corba z Pereille: (zm. 1244) doskonały katar, matka Esclarmonde, zmarła w 1244, spalona przez Inkwizycję po upadku Montségur.
Contra Celsum: dzieło ojca kościoła Orygenesa z III wieku, które próbuje obalić antychrześcijańską polemikę pogańskiego filozofa Celsusa z II wieku. Orygenes obszernie cytuje Prawdziwy dyskurs Celsusa, zapewniając w ten sposób jego przetrwanie. Celsus zaatakował chrześcijan za ich niski status społeczny i postrzeganą nielojalność wobec Cesarstwa Rzymskiego. Przyjął żydowską antychrześcijańską polemikę, w tym legendę, że Jezus był nieślubnym synem rzymskiego żołnierza Pantery.
consolamentum: katarski rytuał inicjacji, który zmienia wierzącego w doskonałego. Consolamentum polegało na umieszczeniu Ewangelii Jana na głowie wtajemniczonego przez katara doskonałego; każdy inny Doskonały prezent następnie nakładał ręce na Wierzącego, po czym następowały modlitwy i czytania. Uważano, że ceremonia sprowadza Ducha Świętego na odbiorcę. Po udzieleniu consolamentum odbiorca był związany ascetycznymi restrykcjami Doskonałego. Każdy, kto odstąpiłby od tych ograniczeń, utraciłby swój doskonały status, podobnie jak wszyscy ci, którym udzielili consolamentum; wierni musieliby ponownie otrzymać consolamentum. Gdy kataryzm zaczął podupadać z powodu prześladowań, wierzący częściej otrzymywali consolamentum, gdy byli bliscy śmierci, często w połączeniu z postem endura, aby umierali jako Doskonali.
Concorrenses: Nazwa nadana przez Rayniera Sacconi włoskim katarom, którzy byli umiarkowanymi dualistami.
Colorbasus/Kolobasus/Kolarbasus: fikcyjny gnostyk wspomniany przez Ireneusza, Tertuliana i Hipolita, rzekomo nauczyciel Markusa Maga. Nazwa pochodzi od hebrajskiego kolarba, "wszystko jest cztery", i odnosi się do boskiej tetrady, która jest częścią kosmologii i symboliki liczb Markusa. Ojcowie Kościoła błędnie interpretowali je jako imię osobiste.
Cologne Mani Codex: Kodeks papirusowy z V wieku, znaleziony w pobliżu Asyut w Egipcie, który zawiera grecki tekst opisujący życie Mani.
Codex Tchacos: Koptyjski kodeks gnostycki odkryty gdzieś w latach 70. w pobliżu El Minya w Egipcie, kupiony przez nieznanego handlarza antykami (nazwanego w druku jako Hanna Asabil), który bezskutecznie próbował go sprzedać, chociaż został krótko zbadany przez naukowca Stephena Emmela w 1983. Kodeks był przechowywany w skrytce depozytowej w Stanach Zjednoczonych, dopóki Frieda Nussberger-Tchacos, inny handlarz antykami, nie kupiła go w 2000 roku. Ostatecznie został przekazany w ręce Fundacji Maecenas w Szwajcarii, a prawa zostały sprzedane do Towarzystwa National Geographic. Kodeks nie został nazwany na cześć Friedy Nussberger-Tchacos, ale na cześć jej ojca, Dimaratosa Tchacosa. Oprócz Ewangelii Judasza zawiera wersję Pierwszej Apokalipsy Jakuba (w kodeksie zatytułowaną Jakub), List Piotra do Filipa oraz nieznany wcześniej, ale mocno zniszczony tekst zatytułowany Księga Allogenesa
Clergue, Peter: (zm. 1329?) Tajny katar, który był także księdzem katolickim we wsi Montaillou. Został skazany jako heretyk, ale zmarł, zanim mógł zostać stracony, więc jego szczątki ekshumowano i spalono.
chmura: W kilku sethiańskich tekstach gnostyckich postacie są otoczone świetlistymi chmurami. W Księdze Allogenesa Allogenes jest otoczony świetlistą chmurą, kiedy woła do Boga o pomoc; w Sekretnej Księdze Jana Sophia otacza Yaldabaoth świetlistą chmurą; w Ewangelii Judasza Judasz również wchodzi w świetlisty obłok, zanim zdradzi Jezusa. Świetlista chmura może być postrzegana jako chroniąca dobre istoty i powstrzymująca zło. W Drugim Traktacie Wielkiego Seta archonci jednoczą się z ognistą chmurą, która jest ich zazdrością. W nie-setiańskiej parafrazie Sema zła Natura jest podzielona na cztery chmury, łożysko, moc, błonę dziewiczą i wodę.
Chrystus: (gr. Christos, "namaszczony", "Mesjasz") W tekstach gnostyckich Chrystus jest czasami postrzegany jako duchowy aspekt człowieka Jezusa, chociaż termin "Jezus Chrystus" pojawia się regularnie, zwłaszcza w tekstach walentyńskich. W wielu pismach setyjskich iw niektórych systemach walentynian Chrystus często pojawia się jako odrębny eon lub ważna boska istota. W Ewangelii Filipa ci, którzy w pełni uświadamiają sobie tajemnice Chrystusa, sami stają się Chrystusami.
Christian Sibylllines: (80-250) Wyrocznie sybillińskie to zbiory wersetów proroctw przypisywanych sybillom, prorokiniom starożytnego pogańskiego świata. Zachowane teksty nie są rzymskimi ani greckimi wyroczniami, ale żydowskimi i chrześcijańskimi adaptacjami oryginalnych wersji pogańskich. Czasami są one uważane za część Pseudepigrapha.
Christogram: Monogram, skrót lub kombinacja liter imienia Jezusa Chrystusa, na przykład IES lub IS dla IESOUS w koptyjskich rękopisach gnostyckich, ICXC IECOUS XRICTOC we wschodnim prawosławiu.
Chrystologia: Studium natury Chrystusa.
Chthaon: W Sekretnej Księdze Jana anioł, który ożywiał lewe udo.
Chaos: Bezkształtna materialność poza pleromą, która istniała przed upadkiem Sophii lub podobnych postaci, często powiązana z Otchłanią. Chaos jest szczególnie częścią setyjskiej kosmologii. W Sekretnej Księdze Jana fundamenty Chaosu drżą, gdy Zbawiciel Pronoia wkracza do królestwa ciemności. Dla Naaseńczyków Chaos był najniższą z trzech zasad, a Psyche była pośrednikiem między Chaosem a Przedwiecznym. Chaos odgrywa ważną rolę w *O powstawaniu świata, wychodząc z cienia Przedwiecznego. Kiedy Pistis Sophia wieje w twarz Chaosu, powstaje Yaldabaoth; ostatecznie Chaosem rządzi siedem androgynicznych istot - Yaldabaoth, Yao, Sabaoth, Adonaios, Eloaios, Oraios i Astaphaios. Pod koniec epoki Pistis Sophia wyrzuci te istoty z Chaosu do Otchłani.
Charaner: W Sekretnej Księdze Jana, anioł, który animował lewą kostkę.
Charaxio: Na końcu Świętej Księgi Wielkiego Niewidzialnego Ducha Seth, który spędził 130 lat na pisaniu wspomnianej księgi, umieszcza ją na szczycie mitycznej góry Charaxio, aby została ponownie odkryta na końcu czasu. Charaxio może oznaczać "górę godnych" w mieszance hebrajskiego i greckiego, chociaż łaciński poeta Owidiusz wspomina również o dwóch mitycznych postaciach o tym imieniu.
Charcha: W Sekretnej Księdze Jana, anioł, który animował lewą nogę.
Charcharb: W Sekretnej Księdze Jana anioł ożywiający prawe udo.
Chelke/Chelkea/Chelkeak: W parafrazie Sema trzy boskie istoty, które chronią ludzkość przed złymi siłami Natury. Każdy z tych trzech nosi nazwę szaty Derdekeasa i jest połączony z chmurą. Chelkeach (Chelkeak) wyszedł ze zdumienia i znalazł się w chmurze błony dziewiczej. Chelkea przybyła z chmury ciszy.Chelke przybyła z wielkości, z chmury ciszy.
Chenoboskion: (z greckiego "pastwiska gęsi") Nazwa miasta Nag Hammadi w starożytności, często używana w starszych badaniach dotyczących znaleziska z Nag Hammadi.
cherubiny: W tradycji żydowskiej skrzydlate istoty (w Ezechielu opisane jako mające postać ludzi, z czterema twarzami: wołu, orła, lwa i człowieka) strzegące wejścia do Ogrodu Eden i Arki Przymierza. W Naturze Władców Sabaoth tworzy dla siebie czworoboczny rydwan z cherubinów. w Melchizedeku, Adam i Ewa depczą cherubiny, jedząc owoc z drzewa poznania. W O powstawaniu świata archonci ustawiają cherubiny wokół drzewa życia, aby uniemożliwić Adamowi dostęp do niego.
Chi Mu Gamma (XMT): Chrześcijański skrót, kryptogram lub nomen sacrum (*nomina sacra) używany w *magicznych tekstach i innych rękopisach. Jego znaczenie jest niejasne, ale może brzmieć: "Maryja rodzi Jezusa".
chiliasm: określenie chrześcijańskiego millenaryzmu, wierzenia, że drugie przyjście Jezusa *Chrystusa nastąpi pod koniec tysiąclecia.
Chloerga: W parafrazie Sema, Phorbea i Chloerga to demony (o których imionach mówi się, że są bez znaczenia), które spowodują powodzie i będą rządzić światem swoimi złymi naukami.
Chnoumeninorin: W Sekretnej Księdze Jana, anioł, który stworzył kości.
Choes: uczta, która była częścią dionizyjskiego festiwalu misterium Anthesteria.
choics: (z greckiego choikos, "ziemski") Termin określający tych ludzi, którymi rządzi ciało, w przeciwieństwie do psychiki i pneumatyki; odpowiednik hylików.
Chokmah: Mądrość.
Choux: W Sekretnej Księdze Jana, anioł, który animował prawą nogę.
Chradeshahr: Bóg świata mądrości, Syn Człowieczy lub zmartwychwstały Chrystus w manicheizmie, który powróci w manichejskiej apokalipsie.
Cerdo/Cerdon: Chrześcijański nauczyciel z początku II wieku i gnostyk lub proto-gnostyk, prawdopodobnie z Syrii. Mówiono, że był nauczycielem nie-gnostyckiego chrześcijańskiego dualisty Marcjona i wywodził swoje poglądy od wyznawców Szymona Maga. Cerdo przebywał w Rzymie między 136 a 142 rokiem, kiedy Hygnius był biskupem Rzymu i według Ireneusza był wielokrotnie wyrzucany z kościoła z powodu jego heretyckich doktryn gnostyckich. Mamy tylko relacje herezjologów o naukach Cerdo, które wydają się bardzo podobne do relacji jego naśladowcy Marcjona. Cerdo najwyraźniej nauczał, że Bóg Żydów był sprawiedliwym, ale okrutnym bogiem niższym; że tylko dusza, a nie *ciało, może zmartwychwstać; i że natura Chrystusa była docetyczna i nie miał fizycznego ciała.
Cerinthus : (ok. 100) wczesnochrześcijański gnostycki lub proto-gnostycki nauczyciel z Azji Mniejszej, traktowany jako archheretyk w Epistula apostolorum. Ireneusz opowiada historię z Polikarpa, w której apostoł Jan wybiegł z łaźni, gdy zdał sobie sprawę, że Cerinthus jest w środku i w ten sposób został zainspirowany do głoszenia swojej ewangelii w opozycji do Cerinthusa. Ale trwała tradycja utrzymywała, że Cerinthus był autorem albo Ewangelii Jana, albo Objawienia Jana, albo obu. Mówiono, że nauczał, że bóg stwórca nie znał prawdziwego Boga i że Chrystus i Jezus byli odrębnymi istotami, adopcyjna chrystologia, w której Jezus urodził się naturalnie z Marii i Józefa, a Chrystus zstąpił do Jezusa podczas chrztu i zostawił go w krzyż. Mówiono również, że Cerinthus wierzył w chiliasm lub millenarianizm, doktrynę, zgodnie z którą nadejdzie królestwo Chrystusa i będzie trwało przez tysiąc lat, co wiąże się z jego rzekomym autorstwem Objawienia Jana.
Chaaman: W Sekretnej Księdze Jana, anioł, który stworzył kręgi.
Chabert of Barbéra: (ok. 1200-1278) współwładca Quéribus, który chronił katarów, dopóki nie został zdradzony Inkwizycji przez Olivera z Termes. Po schwytaniu Chaberta Oliverowi udało się negocjować z Inkwizycją, aby uratować mu życie.
Celsus: (II wiek) pogański filozof, który napisał Prawdziwą Doktrynę (znaną również jako Prawdziwy Rozum lub Prawdziwy Dyskurs) jako polemikę z chrześcijaństwem. Wyśmiewał chrześcijaństwo, porównując je zarówno do judaizmu, jak i do filozofii greckiej. Jego dzieło przetrwało jedynie we fragmentach zachowanych przez Orygenesa w Contra Celsum (Przeciw Celsusowi), które obaliły poglądy Celsusa na chrześcijaństwo.
Casaubon, Isaac: (1559-1614) szwajcarski uczony kalwiński, który udowodnił, że Corpus Hermeticum nie jest starsze niż dzieła Platona czy Mojżesza, jak wierzono, ale pochodzi z pierwszych wieków naszej ery.
Callinice: Manichejska kobieta we wschodniej Anatolii w VII wieku rzekomo założyła paulicjanizm, ucząc religii swoich dwóch synów.
Callinicum: Miasto nad górnym Eufratem, gdzie w IV wieku nadal istniał gnostycki kościół walentynian. W ostatniej ćwierci IV wieku, za panowania Teodozjusza I, chrześcijańscy mnisi napadli i zniszczyli kościół.
Calypso: (po grecku "ukryję") W mitologii greckiej nimfa morska i córka Atlasa, która więzi Odyseusza na swojej wyspie przez siedem lat. W Egzegezie o duszy płacz i tęsknota Odysa podczas jego uwięzienia porównywane są do udręki duszy z powodu jej upadłego stanu.
Candidus: Walentynian z III wieku, który nauczał w Atenach. W 229 roku ojciec kościoła Orygenes udał się do Aten, aby debatować nad Kandydem. Jednym z tematów sporów było to, czy ktoś ma wolną wolę, jak proponował Orygenes, czy też istnieje element predestynacji, jak argumentował Candidus. Spierali się także o to, czy diabeł może być zbawiony, a Orygenes utrzymywał, że zbawienie było możliwe nawet dla szatana.
Caen: (Władza) Według systemu Walentyniana w Tertuliana Przeciwko Walentynianom, jeden z ogdoad, w syzygii z Akhaną.
Cezar: Tytuł używany przez cesarzy rzymskich. W Ewangelii Tomasza 100 (porównanej w Ew. Mateusza 22:21) Jezus otrzymuje złotą monetę z podobizną Cezara i słyszy, że ludzie Cezara żądają podatków; Jezus odpowiada: "Dajcie Cezarowi to, co należy do Cezara, dajcie Bogu to, co należy do Boga, a co moje, dajcie mi".
ciało: W trychotomii ciało-dusza-duch ciało odpowiada światu materialnemu. Wydaje się, że gnostyckie podejście do ciała wahało się od ascety do libertyna, jeśli wierzyć relacjom ojców kościoła. W Sekretnej Księdze Jana wierzono, że aniołowie stworzyli i kontrolowali każdą część ciała, wierzenie prawdopodobnie związane z magią sympatyczną, za pomocą której można było przywoływać magiczne moce w celu uzdrawiania.
chrzest: rytualne zanurzenie w wodzie, wykonywane zwykle raz w życiu wyznawcy jako inicjacja do sekty (por. J 3). Chrzest odgrywa ważną rolę w większości grup gnostyckich i gnostyckich. Był to podstawowy rytuał dla Setian i jednego z pięciu Walentyniańskich sakramentów. Mandejczycy umieścili chrzest w centrum swoich praktyk kultowych i praktykowali go co tydzień.

Cykl plam słonecznych

Okresowy wzrost i spadek liczby plam słonecznych i grup plam na powierzchni Słońca. Liczba miejsc i grup osiąga maksimum średnio raz na 11 lat. W okresie minimów plam słonecznych dysk słoneczny może być pozbawiony plam przez całe tygodnie. Średnio wzrost do maksimum aktywności trwa od 4 do 5 lat, a następnie spadek do następnego minimum, około 6 do 7 lat. Poziom aktywności w kolejnych cyklach może się znacznie różnić. Na początku każdego cyklu plamy zaczynają pojawiać się na szerokościach geograficznych około 30° (czasami nawet do 40°) na północ (+) i południe (-) od równika słonecznego. W miarę postępu cyklu pasma aktywności plam słonecznych migrują w kierunku równika słonecznego. W maksimum słonecznym średnia szerokość geograficzna, na której pojawiają się plamy, wynosi około ±15°, a pod koniec cyklu około ±8°, kiedy to pierwsze plamy następnego cyklu mogą zacząć pojawiać się na szerokości geograficznej 30° -40°. Na tę cykliczną zmianę średnich szerokości geograficznych plam na Słońcu zwrócił uwagę w 1861 roku Friedrich Spörer (1822-1895) i jest ona znana jako prawo Spörera. Kiedy szerokość geograficzna każdej plamy słonecznej jest wykreślana w funkcji czasu w serii 11-letnich cykli plam słonecznych, wynikający z tego rozkład pozycji plam tworzy wzór przypominający wygląd skrzydeł motyla i dlatego jest znany jako diagram motyla. Diagram tego rodzaju został po raz pierwszy sporządzony w 1904 roku przez angielskiego astronoma EW Maundera (1851-1928). W każdej parze plamek, które znajdują się z przodu w sensie kierunku obrotu Słońca, nazywamy lidera, a jego towarzysza - podążającego. W całym cyklu, od jednego minimum do drugiego, wszystkie pary i grupy plamek na półkuli północnej mają ten sam wzór polaryzacji, a te na półkuli południowej mają przeciwny. Na przykład w jednym konkretnym cyklu wszyscy przywódcy na półkuli północnej będą mieli polaryzację dodatnią, a wszyscy zwolennicy ujemną, podczas gdy wszyscy przywódcy na półkuli południowej będą mieli polaryzację ujemną, a zwolennicy dodatnią. Pod koniec tego cyklu schemat biegunowości odwraca się, tak że w kolejnym cyklu wszyscy przywódcy z półkuli północnej będą mieli polaryzację ujemną, a wszyscy przywódcy z półkuli południowej dodatnią. Pełny cykl magnetyczny składa się z dwóch kolejnych 11-letnich cykli plam słonecznych, a zatem trwa 22 lata. We wcześniejszej części każdego cyklu wiodący punkt w każdej parze (lub wiodący obszar biegunowości magnetycznej netto w każdej grupie) ma taką samą biegunowość magnetyczną, jak biegunowość netto na półkuli, w której się znajduje. Gdy każda plamka lub grupa zanika, polaryzacja wtórnika preferencyjnie dyfunduje w kierunku bieguna. Skumulowany efekt tego procesu ostatecznie powoduje odwrócenie biegunowości na każdym z biegunów słonecznych. Zwykle ma to miejsce w czasie maksimum słonecznego, ale występują znaczne zmiany i podczas gdy ma miejsce fragmentaryczne odwrócenie, Słońce może przez pewien czas mieć tę samą polaryzację netto na obu biegunach. Cykl plam słonecznych jest częścią ogólnego cyklu słonecznego, w którym wszystkie formy aktywności słonecznej, w tym plamy słoneczne, plamy, protuberancje, rozbłyski i koronalne wyrzuty masy, wraz z kształtem, zasięgiem i strukturą chromosfery i korony, podlegają cyklicznym zmianom z okresem około 11 lat. Liczby, rozmiary i energie protuberancji, rozbłysków i koronalnych wyrzutów masy odzwierciedlają wzrost i spadek liczby plam słonecznych, a korona jest jaśniejsza, bardziej rozległa i bardziej symetryczna wokół maksimum słonecznego niż w okresach minimalnej aktywności. Oprócz 11-letniego cyklu istnieją pewne dowody sugerujące, że liczba plam słonecznych i poziom aktywności słonecznej jako całość podlegają długoterminowym modulacjom w okresach 80 lat i więcej. Co więcej, zapisy historyczne sugerują, że w przeszłości występowały przedłużające się okresy zwiększonego i obniżonego poziomu aktywności. W szczególności wydaje się, że aktywność słoneczna utrzymywała się na niezwykle niskim poziomie między 1645 a 1715 rokiem, okresem znanym jako minimum Maundera, nazwany tak na cześć EW Maundera, którego analiza starych zapisów słonecznych wykazała, że prawie w ogóle nie było plam słonecznych. widziano w tym czasie.

Cząstki elementarne

Cząsteczki mniejsze od atomów. Cząstki subatomowe obejmują składowe składniki atomów i cząstek, które powstają w reakcjach jądrowych lub w interakcjach między innymi cząstkami subatomowymi. Występują również wśród promieni kosmicznych. Cząstki charakteryzują się swoimi właściwościami fizycznymi, w szczególności: masą, ładunkiem i spinem. Chociaż masy cząstek subatomowych można wyrazić w konwencjonalnych jednostkach masy (kg), ze względu na równoważność masy (m) i energii (E) wynikającą ze szczególnej teorii względności (tj. E = mc², gdzie c oznacza prędkość światło), równoważna energia (wyrażona w elektronowoltach) jest zwykle podawana jako "masa" cząstki, chociaż ściśle rzecz biorąc, masa (m) = E/c². Jednostką ładunku jest ładunek elektronu (1,602?10^-19 kulomba). Spin jest wielkością momentu pędu związanego z cząstką (cząstka może być zobrazowana jako wirująca wokół osi) lub jądrem atomowym i przyjmuje wartości podane przez nh/2π, gdzie h jest stałą Plancka, a n = 1/2, 1, 3/2 , 2 itd. Cząstki dzielą się na bozony (cząstki o n równym liczbie całkowitej: 1, 2, …) i fermiony (cząstki o spinach półcałkowych: 1/2 , 3/2 , …). Fermiony są zgodne z zasadą wykluczenia Pauliego, podczas gdy bozony nie. Wśród bozonów ważną grupę stanowią bozony cechowania (cząstki przenoszące siły podstawowe). Fermiony można podzielić na hadrony (cząstki zbudowane z kwarków, na które oddziałuje silne oddziaływanie jądrowe) i leptony (cząstki niezawierające kwarków i nie podlegające silnemu oddziaływaniu jądrowemu). Hadrony dzielą się na bariony (cząstki zbudowane z trzech kwarków) i mezony (złożone z par kwark-antykwark). Wśród barionów ważną klasą są nukleony (protony i neutrony). Przykładami leptonów są elektrony i neutrina. Termin "cząstka elementarna" jest czasami stosowany do cząstek, które nie mają struktury wewnętrznej i których nie można rozbić na bardziej podstawowe cząstki składowe. Ponieważ jednak wiadomo, że niektóre cząstki, które kiedyś uważano za "elementarne" (np. jak wiadomo obecnie), które są rzeczywiście cząstkami zasadowymi. Zobacz też: antymateria, atom, bariony, promienie kosmiczne, cząstki elementarne, elektron, elektronowolt, siły podstawowe, cząstki elementarne, bozony cechowania, hadrony, leptony, materia, mezony, neutron, neutrina, zasada Pauliego, foton, proton, kwark.

Czasoprzestrzeń

Czterowymiarowa struktura geometryczna, która łączy trzy wymiary przestrzeni i wymiar czasu. Punkt w czasoprzestrzeni (określony czterema współrzędnymi) nazywany jest wydarzeniem (lub "punktem świata"). Historia cząstki (linia w czterech wymiarach łącząca wszystkie wydarzenia, w których jest obecna) nazywana jest linią świata. Pojęcie czasoprzestrzeni zostało opracowane w 1907 roku przez Hermanna Minkowskiego (1864-1909). Podczas gdy Newton uważał czas za niezależny od trzech wymiarów przestrzeni, Minkowski utrzymywał, że są one ściśle ze sobą powiązane. Czterowymiarowa czasoprzestrzeń została przyjęta przez Einsteina jako ramy, w których rozwinął swoją ogólną teorię względności. Zgodnie z tą teorią czasoprzestrzeń jest zakrzywiona w obecności materii, a tory promieni światła i cząstek materii są określone przez krzywiznę czasoprzestrzeni.

Czas gwiezdny

System czasu oparty na obrocie Ziemi mierzonym względem gwiazd tła, które w tym celu traktuje się jako stałe w swoim położeniu. W stosunku do gwiazd Ziemia obraca się wokół własnej osi w okresie 23 h 56 min 04,1 s średniego czasu (tj. zwykłego czasu cywilnego), a okres ten nazywany jest dniem gwiazdowym, który z kolei dzieli się na godziny gwiazdowe . Dla obserwatora znajdującego się na określonej długości geograficznej na Ziemi dzień gwiezdny jest równoważny pozornemu okresowi obrotu sfery niebieskiej. Okres ten można wyznaczyć mierząc odstęp między dwoma kolejnymi górnymi tranzytami danej gwiazdy przez jej południk. Wartość czasu gwiezdnego w dowolnym momencie jest definiowana jako kąt godzinowy, tj. kąt mierzony zgodnie z ruchem wskazówek zegara od południka równonocy wiosennej (stały punkt na sferze niebieskiej). Tak więc, gdy równonoc wiosenna jest na południku, jej kąt godzinowy wynosi zero, a czas gwiezdny wynosi zero godzin. Do czasu, gdy obrót sfery niebieskiej zwiększył ten kąt do 90°, upłynęło 6 godzin, a czas gwiezdny wynosi 6 godzin i tak dalej. Po 24 godzinach równonoc wiosenna powraca na południk. Kąt godzinny zmierzony przez tego obserwatora względem jego południka to lokalny kąt godzinny, a otrzymany w ten sposób czas gwiazdowy to lokalny czas gwiazdowy (LST). Czas gwiezdny Greenwich (GST) to kąt godzinny równonocy wiosennej mierzony od południka Greenwich. Różnica między LST i GST odpowiada długości geograficznej obserwatora wyrażonej w jednostkach czasu (gdzie 1 h odpowiada 15°, ponieważ Ziemia obraca się o 15° na godzinę). Jeśli obserwator znajduje się na wschód od Greenwich, LST jest większy niż GST, jeśli znajduje się na zachód od Greenwich, jego LST jest mniejsze niż GST.

Cząsteczka

Najmniejsza cząstka związku chemicznego, która może istnieć samodzielnie i która ma wszystkie właściwości chemiczne tego związku. Cząsteczka składa się z dwóch lub więcej atomów, tych samych lub różnych pierwiastków, połączonych ze sobą wiązaniami chemicznymi. Można go opisać wzorem cząsteczkowym. Na przykład O2 oznacza cząsteczkę składającą się z dwóch atomów tlenu (jest to forma, w której występuje większość tlenu w ziemskiej atmosferze), a O3 oznacza cząsteczkę składającą się z trzech atomów tlenu (ta szczególna forma tlenu nazywa się ozonem). Cząsteczka wody (związek chemiczny), która składa się z dwóch połączonych ze sobą atomów wodoru i atomu tlenu, jest oznaczona przez H2O, cząsteczka dwutlenku węgla (jeden atom węgla połączony z dwoma atomami tlenu) przez CO2 i tak dalej. Masa cząsteczkowa (często określana jako "masa cząsteczkowa") cząsteczki jest jej masą wyrażoną w jednostkach masy atomowej i jest równoważna sumie mas atomowych wszystkich jej atomów składowych. Na okrągłych liczbach masa cząsteczkowa dwuatomowej (dwuatomowej) cząsteczki tlenu wynosi 16 (masa atomowa tlenu wynosi 8), masa cząsteczkowa wody wynosi 10 (masa atomowa wodoru wynosi 1), a masa cząsteczkowa węgla dwutlenek wynosi 28 (masa atomowa węgla wynosi 12). W praktyce masy atomowe i cząsteczkowe różnią się nieznacznie od dokładnych wartości całkowitych. Rozmiar i masa cząsteczek wahają się od prostych cząsteczek dwuatomowych, takich jak H2, do makrocząsteczek o masach cząsteczkowych przekraczających 10 000. Amolekuła ma fizyczny rozmiar i kształt, który zależy od separacji i względnej orientacji jej składowych jąder atomowych. W związku z tym wykazuje trzy rodzaje dyskretnych (skwantowanych) poziomów energii i przejść (zmian między poziomami): przejścia elektronowe, które obejmują zmiany między stanami energii we wspólnej chmurze elektronów otaczającej składowe jądra atomowe; przejścia wibracyjne między różnymi dozwolonymi stanami wibracyjnymi (obejmują one separacje między jądrami); oraz przejścia obrotowe, które obejmują dyskretne zmiany sposobu, w jaki cząsteczka obraca się wokół różnych osi. Każdemu z tych rodzajów przejść towarzyszy emisja lub absorpcja promieniowania o określonej długości fali, trzech klas molekularnych przejście powodujące powstanie dużej liczby linii, z których wiele które nakładają się, tworząc szerokie pasma w otrzymanych widmach. Dzięki badaniom ich widm emisyjnych i absorpcyjnych astronomowie zidentyfikowali ponad sto rodzajów cząsteczek w ośrodku międzygwiazdowym.

Cykl metoniczny

Przedział 19 lat, po którym fazy Księżyca powtarzają się w te same dni w roku, co wydaje się być odkryte około 433 rpne przez greckiego filozofa przyrody Metona (ok. 460 pne -?) i około 50 lat później przez Babilończyków. Dzieje się tak, ponieważ 235 miesięcy księżycowych jest prawie dokładnie równe 19 latom tropikalnym (235 miesięcy księżycowych to 6939,689 dni, podczas gdy 19 lat tropikalnych to 6939,602 dni, różnica około dwóch godzin). Meton podzielił 19 lat na 12 lat po 12 miesięcy i 7 lat po 13 miesięcy. Cykl metoniczny był używany przez Greków i Babilończyków jako punkt odniesienia przy dokonywaniu korekt w kalendarzu i stanowił podstawę zasad ustalania daty Wielkanocy.

Centrum Lotów Kosmicznych Marshalla

Centrum Lotów Kosmicznych im. George′a C. Marshalla NASA znajduje się w Huntsville w stanie Alabama. Jest to wiodące centrum agencji zajmujące się transportem kosmicznym i rozwojem napędu. Pojazdy nośne Saturn używane w programie Apollo Moon zostały zaprojektowane i opracowane tutaj. Dziś dostarcza dopalacze rakiet na paliwo stałe, silniki główne i zbiornik zewnętrzny dla promu kosmicznego. Oprócz modernizacji tych systemów inżynierowie Marshalla opracowują przyszłe koncepcje taniego transportu kosmicznego wielokrotnego użytku. Centrum Lotów Kosmicznych Marshalla jest również ważnym ośrodkiem badań nad mikrograwitacją, fizyką kosmiczną i astrofizyką. Jednym z jego najważniejszych ostatnich programów jest Obserwatorium Rentgenowskie Chandra (wcześniej znane jako AXAF).

Ciemna Mgławica

Międzygwiazdowy obłok gazu i pyłu, który pochłania światło z pobliskich źródeł, znany również jako mgławica absorpcyjna; światło jest ponownie emitowane jako promieniowanie podczerwone lub rozpraszane, przez co mgławica wydaje się ciemna. Na wyższych szerokościach geograficznych, z dala od Drogi Mlecznej, ciemne mgławice pojawiają się jedynie jako szczególnie ubogie w gwiazdy obszary nieba, ale w pobliżu Drogi Mlecznej lub na jej tle wyraźnie kontrastują z jasnymi polami gwiazd wokół nich. Wybitne ciemne mgławice widoczne na tle Drogi Mlecznej to Szczelina Łabędzia na półkuli północnej i Worek Węgla na południowej. Mała, ale uderzająco charakterystyczna ciemna mgławica to słynna mgławica Koński Łeb w Orionie. Najmniejsze są znane jako globule. Ciemne mgławice składają się głównie z wodoru cząsteczkowego i uważa się, że są miejscami powstawania gwiazd. Prawdziwa natura ciemnych mgławic - to, że nie są one po prostu pustkami - była taka po raz pierwszy rozpoznany przez E.E. Barnarda, który je sfotografował i skatalogował; wyniki opublikowano w 1927 r. w Atlasie fotograficznym wybranych regionów Drogi Mlecznej. Bardziej obszerny katalog ciemnych mgławic autorstwa Beverly Lynds ukazał się w 1962 roku.

Chmura o dużej prędkości (HVC)

Międzygwiazdowy obłok obojętnego wodoru, którego prędkość przekracza, zwykle o 100-200 km s-1, prędkość obrotową Galaktyki (która wynosi 220 km s-1). Uważa się, że niektóre HVC powstały w wyniku oddziaływań grawitacyjnych - w szczególności Strumień Magellana, ogromny materiałowy most między Galaktyką a Obłokami Magellana, przypuszczalnie powstały podczas bliskiego przejście w przeszłości. Inne HVC mogą być obłokami międzygalaktycznego wodoru wpadającymi do Galaktyki lub materiałem wyrzuconym z płaszczyzny galaktyki jako pozostałość po supernowej, który teraz opada.

Ciężkie elementy

Pierwiastki chemiczne o stosunkowo dużej masie atomowej. Ponieważ mniej niż 2% masy gwiazdy typu słonecznego składa się z pierwiastków cięższych od helu, termin "pierwiastek ciężki" w sytuacji astrofizycznej odnosi się do wszystkich pierwiastków o liczbie masowej większej niż hel ( 4).

Culpeper, Mikołaj (1616-54)

Astrolog i zielarz, urodzony w Londynie. Jego tradycja trwa do dnia dzisiejszego, sprzedając balsamy i lekarstwa w jego imieniu.

Cunitz [Cunitia], Maria (1610-64)

Astronom, przetłumaczyła dzieła KEPLERA, udostępniając jego prace. Jej zdolności astronomiczne były tak wybitne, że nazwano ją Urania Propitia, czyli "ta, która jest najbliższa muzie astronomii".

Curtis, Heber Doust (1872-1942)

Astronom, urodzony w Muskegon, MI, został dyrektorem Obserwatorium Allegheny na Uniwersytecie w Pittsburghu oraz profesorem astronomii i dyrektorem Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Michigan. Zbadane mgławice za pomocą teleskopu zwierciadlanego Lick Observatory Crossley wykazały, że niektóre długie, cienkie mgławice były identyczne z mgławicami spiralnymi, ale były widoczne na krawędzi z pasmem zaciemniającej materii, takim jak ten widziany centralnie w Drodze Mlecznej. Zinterpretował Strefę Unikania, w której w pobliżu Drogi Mlecznej było niewiele mgławic spiralnych lub nie było ich wcale, jako wynik zaciemnienia przez materię Drogi Mlecznej i doszedł do wniosku, że mgławice spiralne to galaktyki Drogi Mlecznej poza naszą Galaktyką. Zaangażowany w "wielką debatę" z HARLOW SHAPLEY w Waszyngtonie w 1920 r., słusznie argumentując przeciwko poglądowi Shapleya, że mgławice spiralne są mniejszymi obiektami w znacznie większej strukturze Drogi Mlecznej.

Czapka z daszkiem

Pojaśnienie na jednym z wierzchołków - wierzchołków - fazy półksiężyca Wenus, widziane z Ziemi. Czapki guzków zostały po raz pierwszy opisane przez niemieckiego astronoma amatora, barona Franza Paulę von Gruithuisena w 1813 roku i od tego czasu są rejestrowane przez obserwatorów teleskopowych. Zostały nazwane przez analogię do czap polarnych Ziemi; pierwsi obserwatorzy wyobrażali sobie, że widzą przebłyski prawdopodobnie podobnej do Ziemi powierzchni przez przerwy w wenusjańskiej pokrywie chmur. Kapelusze guzków przybierają postać jasnych plam na rogach półksiężyca. Z boku czapki guzka, z dala od samego guzka, często znajduje się ciemniejszy pasek zwany kołnierzem guzka. Zarówno czapki, jak i obroże wykazują krótko- i długoterminowe zmiany jasności i wielkości. Kiedyś sądzono, że czapki na wierzchołkach były efektem kontrastu, ale zdjęcia z sond Mariner 10 i Pioneer Venus pokazały, że pojaśnienia, wraz z innymi "deformacjami" w kończynie planety i terminatorze, obserwowane z Ziemi, są prawdziwe. Są one związane z cyrkulacją atmosferyczną planety. Na Wenus dominującym wzorem jest pojedyncza komórka Hadleya na każdej półkuli, która krąży od równika prawie do biegunów. Uważa się, że kołnierze guzków reprezentują najbardziej wysunięte na północ i południe granice wzorca krążenia, a zmiany w czapkach i kołnierzach odzwierciedlają krótko- i długoterminowe zmiany w krążeniu komórek Hadleya.

Cysat, Johann Baptist [znany jako Cysatus] (1586-1657)

Szwajcarski jezuicki astronom, który użył teleskopu do odkrycia Mgławicy Oriona w 1618 roku.

Cubewano

Dowolny z głównych strumieni obiektów Pasa Kuipera, w średniej odległości 41-47 AU od Słońca, nachylenie orbity do 30?, ekscentryczność do 0,1. Nazwany na cześć oznaczenia, 1992 QB1, pierwszego obiektu Pasa Kuipera, który został odkryty przez Dave′a Jewitta (University of Hawaii).

Crabtree, William (1610-44)

Twórca przyrządów i astronom, urodzony w Broughton w hrabstwie Lancashire w Anglii, badał plamy słoneczne, prowadził precyzyjne obserwacje planet, w tym tranzytu Wenus. Crabtree współpracował z HORROCKS, który przewidział tranzyt. Horrocks opisał swojego przyjaciela Crabtree jako "człowieka, który ma niewielu przełożonych w naukach matematycznych" i opisał, jak Crabtree był wstrząśnięty dostrzeżeniem małego dysku Wenus poruszającego się na tle Słońca: "pogrążony w kontemplacji stał nieruchomy, ledwie ufając swoim zmysłom przez nadmiar radości".

Cotes, Roger (1682-1716)

Matematyk, urodzony w Burbage, Leicestershire, Anglia. W wieku 26 lat został pierwszym Plumiańskim profesorem astronomii. Zredagował drugie wydanie Principia NEWTONA, wydobywając subtelności i wyjaśniając kwestie w korespondencji z Newtonem, która z początku przyjazna, pod koniec stygnie, zapewne pod ciężarem nazbyt licznych, niecierpliwie przyjmowanych propozycji redakcyjnych.

Cowling, Thomas George (1906-90)

Brytyjski matematyk, profesor w Leeds. Zajmował się budową gwiazd (przenoszenie energii przez konwekcję i promieniowanie), rozwinął teorię gwiezdnych i planetarnych pól magnetycznych.

Coma, kometa

Z grubsza kulista, tymczasowa atmosfera gazu i pyłu wyrzucana z jądra komety w wyniku ogrzewania słonecznego, gdy kometa znajduje się wystarczająco blisko Słońca. Jądro i koma są razem znane jako głowa komety. Koma, która zwykle jest rysowana w kształt łzy przez wiatr słoneczny, zawiera neutralne i zjonizowane cząsteczki gazu, które świecą fluorescencyjnie i odbijają światło słoneczne. Koma zwykle rozwija się w odległości 3-4 AU od Słońca i może wzrosnąć do 105-106 km, osiągając swój maksymalny zasięg tuż po przejściu komety przez peryhelium.

Coma

Zniekształcenie obrazów pozaosiowych wytwarzanych przez soczewki lub lustra. Promienie światła wpadające do soczewki lub odbijające się od lustra pod kątem do jej osi optycznej (linia przechodząca prostopadle przez środek soczewki lub lustra) tworzą obrazy w kształcie gruszki. Wielkość zniekształcenia wzrasta wraz ze wzrostem odległości od osi optycznej. Ta szczególna aberracja optyczna wywodzi swoją nazwę od "kometowego" wyglądu takich obrazów. Lustro sferyczne nie cierpi na śpiączkę, ale cierpi na aberrację sferyczną. Jeśli to drugie zostanie skorygowane poprzez pogłębienie krzywizny powierzchni zwierciadła do paraboloidy, wprowadzona zostanie koma. Skutki śpiączki zmniejszają się proporcjonalnie do kwadratu współczynnika ogniskowej i dla celów wizualnych mają niewielkie znaczenie, z wyjątkiem blisko krawędzi pola widzenia w instrumentach o współczynniku ogniskowej f:8 lub większym. Jeśli koma nie zostanie skorygowana, jej efekty są bardzo widoczne w instrumentach o znacznie krótszych ogniskowych iw takich przypadkach obrazy o akceptowalnej jakości są ograniczone do centralnej części pola widzenia. Zwierciadło aparaboliczne można skorygować pod kątem śpiączki poprzez odpowiednie umieszczenie ukształtowanej soczewki lub soczewek (lub zwierciadła) przed swoją powierzchnią odbijającą. Komę można zredukować w soczewce złożonej poprzez odpowiedni dobór krzywizn dla różnych jej powierzchni.

Colombo, Giuseppe ("Bepi") (1920-84)

Colombo był matematykiem i inżynierem urodzonym we Włoszech, profesorem Uniwersytetu w Padwie. Wyjaśnił osobliwą rotację Merkurego. Planeta obraca się trzykrotnie podczas dwóch okrążeń wokół Słońca, w nieoczekiwanym wcześniej rezonansie (patrz MERKURY). Korzystając z tej funkcji, Colombo odkrył manewr orbitalny, który umożliwił Marinerowi 10 (patrz MISJE MARINER) trzykrotne przejście blisko Merkurego w latach 1974-75. Zaproponował ten manewr NASA i potroił wartość misji. Colombo słynie również z opracowania koncepcji uwięzi kosmicznych. Podczas gdy kosmiczne uwięzi były badane teoretycznie od początku XX wieku, Colombo wpadł na pomysł wykorzystania długiego uwięzi do podtrzymywania satelity z platformy orbitalnej w systemie stabilizowanym grawitacyjnie. Zaprojektował system satelitów na uwięzi (TSS) do badania fizyki plazmy i wytwarzania energii elektrycznej w górnych warstwach atmosfery. Dwa testy technologiczne systemu uwięzi, TSS-1 i TSS-1R, zostały przeprowadzone we Włoszech w lipcu 1992 i lutym 1996 roku przy użyciu wahadłowca NASA. W nowszym teście uwięź rozwinęła się na 20 km, ale pękła bez użytecznego rezultatu. Zaplanowana na rok 2009 misja ESA na Merkurego nosi nazwę Bepi Colombo w serdecznym uznaniu jego wkładu.

Cluster

Dwie misje Europejskiej Agencji Kosmicznej mające na celu wysłanie czterech identycznych statków kosmicznych w celu zbadania interakcji między ziemską magnetosferą a wiatrem słonecznym. SOHO i Cluster stworzyły pierwszy kamień węgielny ESA. Gromada I zaginęła podczas nieudanego pierwszego startu rakiety Ariane 5 w 1996 roku. Gromada II, będąca repliką pierwotnej misji, zostanie wystrzelona z Bajkonuru latem 2000 roku. Cztery statki kosmiczne zapewnią pierwsze trójwymiarowe pomiary dużych i małych -skala zjawisk w środowisku bliskim Ziemi.

Clairaut, Alexis Claude (1713-65)

Francuski matematyk, cudowne dziecko, napisał Théorie de la Figure de la Terre, traktat traktujący o kształcie obracających się ciał stałych, obliczył wpływ Saturna i Jowisza na pojawienie się komety HALLEYA w 1759 roku i przewidział jej powrót do wewnątrz miesiąc. Przeliczył teorię ruchu Księżyca Newtona, napisał Théorie de la Lune.

Clark, Alvan (1804-87), Clark, George Bassett (1827-91) i Clark, Alvan Graham (1832-97)

Alvan był astronomem, konstruktorem teleskopów, urodzonym w Ashfield w stanie Massachusetts. Założona wraz z synami George′em (urodzonym w Lowell, MA) i Alvanem Grahamem (urodzonym w Fall River, MA), Alvan Clark & Sons, twórcy soczewek optycznych do teleskopów, pierwszy znaczący amerykański wkład w produkcję przyrządów astronomicznych. Podczas testowania soczewki na nowo wyprodukowanym teleskopie w 1862 roku Alvan Graham Clark odkrył białego karła, towarzysza Syriusza, Syriusza-B.

Clarke, Arthur C. (1917-2008)

Pisarz science fiction i wizjoner kosmosu, urodzony w Minehead, Somerset, Anglia. Pracował w czasie II wojny światowej nad radarowym sprzętem naziemnym, został prezesem Brytyjskiego Towarzystwa Międzyplanetarnego. W 1945 roku napisał artykuł "Przekaźniki pozaziemskie", w którym opisał zasadę działania satelitów na orbitach geostacjonarnych. Orbita geostacjonarna na wysokości 42 000 kilometrów została nazwana przez Międzynarodową Unię Astronomiczną orbitą Clarke′a. Clarke zainspirował aplikacje satelitarne do prognozowania pogody. Opracował koncepcję obracającej się stacji kosmicznej, przedstawionej przez Stanleya Kubricka w filmie 2001: A Space Odyssey, napisanym przez Clarke′a.

Clavius, Christoph (1538-1612)

Matematyk, urodzony w Bambergu w Niemczech. Został jezuitą w Rzymie i napisał wiele podręczników, w tym wersję Elementów Euklidesa, komentarz do Sfery Sacrobosco oraz książki o algebrze, astrolabium oraz praktycznej arytmetyce i geometrii. Uczestniczył w komisji ds. reformy kalendarza, która doprowadziła w 1582 r. do ustanowienia kalendarza gregoriańskiego. W swoich książkach astronomicznych sprzeciwiał się systemowi kopernikańskiemu zarówno z powodów fizycznych, jak i biblijnych, ale pod koniec życia miał do czynienia z teleskopowymi obserwacjami GALILEO, które był w stanie powtórzyć, faz Wenus i satelitów Jowisza. Potwierdził to, co Galileusz uważał za rzeczywiste, i wezwał astronomów do zastanowienia się, w jaki sposób można ułożyć niebieskie kule, aby ocalić te zjawiska, ale nie mógł zmusić się do porzucenia poglądu Ptolemeusza.

Clementine

Wspólny projekt Amerykańskiej Organizacji Inicjatywy Obrony Strategicznej i NASA, rozpoczęty w styczniu 1994 roku. Zaprojektowany do testowania wojskowych czujników i komponentów statków kosmicznych w środowisku kosmicznym. Przeznaczony również do prowadzenia obserwacji naukowych Księżyca i bliskiej Ziemi asteroidy 1620 Geographos. Uzyskano globalne obrazowanie w ultrafiolecie i podczerwieni, zasięg altymetrii laserowej od 60? S do 60? N oraz pomiary cząstek naładowanych. Uzyskano pierwsze dane wskazujące na obecność lodu wodnego w trwale zacienionych kraterach na biegunach Księżyca. Nie udało się, zanim dotarł do Geographos

Cidenas (fl. IV wiek p.n.e.)

Astronom babiloński, kwitnący w Sippra, odkrył precesję równonocy.

Circinus

(Kompasy; w skrócie Cir, gen. Cirini; powierzchnia 93 stopnie kw.) Południowy konstelacja, która leży między Centaurusem a Trójkątem Południowym, a jej kulminacja następuje o północy na początku maja. Został wprowadzony przez francuskiego astronoma Nicolasa L. de Lacaille (1713-1762), który sporządził mapę południowego nieba w latach 1751-2. Mała, niepozorna konstelacja, najjaśniejsze gwiazdy w Circinus to ? Cirini, układ podwójny z białymi (F1) i pomarańczowe (K5) składniki, wielkości 3,2 i 8,6, separacja 15,7 i β Cirini, wielkość 4,1. Inne interesujące obiekty to NGC 5315, mgławica planetarna o jasności 10 magnitudo.

Chińskie Towarzystwo Astronomiczne

Chińskie Towarzystwo Astronomiczne (CAS), założone w 1922 roku, ma obecnie jedenaście profesjonalnych komisji i sześć komitetów roboczych. Całkowita liczba członków CAS wynosi 1651, w tym 272 członków IAU. Sekretariat znajduje się w Obserwatorium Purple Mountain.

Chladni Ernst Florens Friedrich (1756-1827)

Niemiecki fizyk (akustyk). Zbierał meteoryty. Twierdził na podstawie sporządzonego przez siebie obszernego katalogu opisów znalezisk i upadków, że spadły one z nieba. Pogląd ten został wszechstronnie odrzucony przez establishment naukowy, zwłaszcza Francuską Akademię Nauk, dopóki badanie BIOT dotyczące upadku meteorytów w L'Aigle nie przekonało go inaczej.

Christiansen, Wilbur Norman (1913-2007)

Australijski radioastronom zbudował zestaw interferometrów radioastronomicznych składający się z 32 anten ustawionych na linii wschód-zachód. Został zbudowany w celu zbadania Słońca i rozszerzony o układ północ-południe (w tak zwanym po Christiansenie krzyżem Chrisa), aby uzyskać prawdziwe obrazy. Ten interferometr radiowy został użyty do stworzenia pierwszych map syntezy ruchu obrotowego Ziemi. Transformaty Fouriera musiały być jednak wykonane ręcznie, więc wykonanie jednej mapy warstwicowej zajęło pół roku ręcznych obliczeń. Przeprowadził również wstępne badanie wodoru międzygwiezdnego o średnicy 21 cm i wykrył dwa ramiona spiralne Drogi Mlecznej.

Christie, Sir William Henry Mahoney (1845-1922)

Brytyjski astronom, pracował w Królewskim Obserwatorium w Greenwich jako główny asystent (zastępca dyrektora), zanim został następcą Airy'ego na stanowisku Astronoma Królewskiego (dyrektora) w 1881 r. Zwrócił Królewskie Obserwatorium w kierunku astrofizyki (w przeciwieństwie do astronomii pozycyjnej). Zainstalował teleskopy o dużym obszarze zbierania (np. 28 w refraktorze, wciąż działający, używany pierwotnie do obserwacji gwiazd podwójnych). Z Konferencji Waszyngtońskiej w 1884 r. przywrócił Greenwich status południka zerowego światowego systemu międzynarodowych stref czasowych. Szybko wykonał pracę polegającą na zmierzeniu pozycji wszystkich gwiazd w dużej strefie Greenwich (północny region) Astrographic Katalog. Założył i jako pierwszy redagował magazyn The Observatory, który wciąż zachowuje ludzką twarz dla brytyjskiej astronomii.

Chamberlin, Thomas Chrowder (1843-1928)

Geolog, ur. w Mattoon, IL, kierownik katedry geologii na Uniwersytecie w Chicago; badał pochodzenie Ziemi i Układu Słonecznego.

Chandrasekhar, Subrahmanjan (1910-95)

Astrofizyk teoretyk, urodzony w Lahore w Indiach, laureat Nagrody Nobla (1983) "za teoretyczne badania nad procesami fizycznymi mającymi znaczenie dla struktury i ewolucji gwiazd". W Cambridge i Kopenhadze rozwinął teorię białych karłów, pokazując, że ciśnienie degeneracji mechaniki kwantowej nie może ustabilizować masywnej gwiazdy, a białe karły mają maksymalną masę (granica Chandrasekhara). Na Uniwersytecie w Chicago i Yerkes Observatory badał i pisał książki na temat struktury i ewolucji gwiazd, dynamicznych właściwości gromad gwiazd i galaktyk, transferu promieniowania, stabilności hydrodynamicznej i hydromagnetycznej, stabilności elipsoidalnych figur równowagi oraz matematycznej teorii czerni dziury. Podobnie jak SIR JAMES JEANS, jego praca charakteryzowała się intensywnym i długotrwałym badaniem pewnego obszaru, który mu się spodobał, który następnie z perspektywy czasu przedstawił w ostatecznej, spójnej książce z porządkiem, formą i strukturą. Redagował Astrophysical Journal przez prawie 20 lat. Zaawansowany satelita astronomii rentgenowskiej NASA, AXAF, został przemianowany na Chandra.

Charlier, Carl Vilhelm Ludwig (1862-1934)

Szwedzki astronom, został dyrektorem obserwatorium w Lund. Pracował w mechanice nieba, oprzyrządowaniu i statystyce, badając rozmieszczenie i ruchy gwiazd w sąsiedztwie Słońca. Pokazał, że gorętsze gwiazdy i gromady galaktyczne tworzą spłaszczony układ. Zaproponował hierarchiczny model galaktyk we wszechświecie, rozciągający się do nieskończoności.

Chaucer, Geoffrey (ok. 1343-1400)

Poeta, prawdopodobnie urodzony w Londynie w Anglii. Autor Opowieści kanterberyjskich, które świadczą o jego znajomości spraw astrologicznych, oraz Traktatu o astrolabium, który kiedyś uważano za napisany dla syna Chaucera, ale teraz uważa się, że dla syna jego przyjaciela, Lewisa Clifforda. Tekst jest najstarszym znanym "podręcznikiem technicznym" w języku angielskim.

Cetus

(potwór morski lub wieloryb; w skrócie Cet, gen. Ceti; powierzchnia 231 stopni kw.) Konstelacja równikowa, która leży między Wodnikiem a Bykiem, a jej kulminacja przypada na północ w październiku. Jego nazwa pochodzi od potwora morskiego, przed którym Perseusz uratował Andromedę w mitologii greckiej, chociaż czasami jest identyfikowany jako wieloryb. Jego najjaśniejsze gwiazdy zostały skatalogowane przez Ptolemeusza (ok. 100-175 n.e.) w Almagest . Chociaż Cetus jest czwartą co do wielkości konstelacją, jest raczej niepozorny, a jego najjaśniejsze gwiazdy to β (Diphda) o jasności 2,0 magnitudo i α (Menkar) o jasności 2,5 magnitudo. Istnieje siedem innych gwiazd o wielkości 4,0 lub jaśniejszych. Do interesujących gwiazd w Wielorybie należą prototypowa zmienna długookresowa o Ceti (Mira; zakres 2,0-10,1, okres około 332 dni), gwiazda rozbłyskowa UV Ceti (spoczynkowa jasność 12,9, maks. 6,8) oraz τ Ceti, jasność 3,5, jedna z dwie najbliższe gwiazdy podobne do Słońca (odległość około 11,8 lat świetlnych - druga to ε Eridani). Innym interesującym obiektem na Cetus jest M77 (NGC 1068), galaktyka spiralna o jasności dziewiątej wielkości (najjaśniejsza galaktyka Seyferta).

Challis, James (1803-82)

Brytyjski astronom, urodzony w Braintree, Essex, Anglia, został profesorem Plumian i dyrektorem Obserwatorium w Cambridge. Został namówiony przez ADAMS do poszukiwania Neptuna, ale nie miał aktualnej mapy i musiał dwukrotnie mozolnie obserwować wszystkie gwiazdy w okolicy, aby znaleźć jedną, która się poruszyła. Zaobserwowałem Neptuna, ale tylko raz, w lipcu 1846 i nie pilnie obserwował ponownie pola gwiazd, więc stracił pierwszeństwo na rzecz JG GALLE i HL D′ARREST w Berlinie.

Cellarius, Andreas (fl. XVII w.)

Cellarius nie zna szczegółów biograficznych, który stworzył najlepszy siedemnastowieczny atlas nieba, Atlas Coelestis, 1660, sformułowany w terminach obu ptolemejskich i kopernikańskich teorii wszechświata, na przykład ptolemejski pogląd na Ziemię widzianą przez gwiaździstą kulę z zewnętrznego, odległego punktu w przestrzeni.

Celsjusza, Andersa (1701-44)

Matematyk i astronom, urodzony w Uppsali w Szwecji. Jako profesor astronomii w Uppsali brał udział w wyprawie MAUPERTUISA w 1736 r. do najbardziej wysuniętej na północ części Szwecji, aby zmierzyć długość stopnia szerokości geograficznej wzdłuż południka blisko bieguna i porównać wynik z pomiarami w pobliżu równika. Wyprawy potwierdziły opinię NEWTONA, że Ziemia ma kształt elipsoidy spłaszczonej na biegunach. Założył nowoczesne obserwatorium w Uppsali w 1741 roku i dokonywał pomiarów geograficznych, obserwacji meteorologicznych i astronomicznych. Zdał sobie sprawę, że zorze polarne mają przyczyny magnetyczne poprzez korelację kąta zanurzenia igły kompasu z aktywnością zorzy polarnej. Opublikował katalogi jasności 300 gwiazd za pomocą fotometru, który tłumił światło gwiazdy aż do jej wygaszenia przez szereg szklanych płytek. Do swoich obserwacji meteorologicznych skonstruował tytułowy termometr Celsjusza.

Centaury

Grupa obiektów w zewnętrznym Układzie Słonecznym, których orbity przecinają orbity planet olbrzymów i są w większości ograniczone między orbitami Jowisza i Neptuna. Pierwszym odkrytym w 1977 roku był Chiron, któremu pierwotnie nadano oznaczenie asteroidy (2060) Chiron. W 1989 roku, siedem lat przed peryhelium, stwierdzono, że rozwinęła się śpiączka i nadano jej również oznaczenie kometarne 95P/Chiron. Inny obiekt, (5145) Pholus, został znaleziony w 1992 roku, a do kwietnia 2000 roku ich liczba osiągnęła 16. Możliwe, że Centaury są obiektami, które zostały zaburzone do wewnątrz z Pasa Kuipera, w pewnym sensie odzwierciedlając związek między planetoid bliskich Ziemi do głównego pasa planetoid. Orbity centaurów są niestabilne, a los niektórych z nich może być dalszym zaburzeniem wewnętrznego Układu Słonecznego jako "superkomety". Ich pochodzenie z Pasa Kuipera jest poparte ich widmami odbicia, które pokazują, że są to głównie ciemnoczerwone obiekty, oraz ich szacunkowymi rozmiarami, które mają rozkład zgodny z rozkładem obiektów z Pasa Kuipera. Największym może być (10199) Chariklo, o szacowanej średnicy 300 km.

Centaur

(Centaur; w skrócie Cen, gen. Centauri; powierzchnia 1060 st. kw.). Południowa konstelacja, która leży między Vela i Lupus i otacza Crux z trzech stron. Jej kulminacja następuje o północy na początku kwietnia. Jego pochodzenie sięga co najmniej starożytnej Grecji, gdzie w mitologii greckiej utożsamiano go z Chironem. Najjaśniejsze gwiazdy Centaura zostały skatalogowane przez Ptolemeusza (ok. 100-175 n.e.) w Almagest . Łatwo znaleźć dużą, rzucającą się w oczy konstelację Centaura. Jego najjaśniejszą gwiazdą jest α Centauri ( Rigel Kentaurus , Toliman lub Bungula ), która przy jasności -0,3 magnitudo jest trzecią najjaśniejszą gwiazdą na niebie. W rzeczywistości jest to potrójny system składający się z żółtego (G2) pierwotnego, 0,0 magnitudo, pomarańczowego (K1) drugorzędnego, 1,4 magnitudo, separacja 19,1″, okres 81,2 lat i trzeciego (M5) składnika, 11,0 magnitudo, separacja 2,2°, znany jako Proxima Centauri, który w odległości 4,2 lat świetlnych jest najbliższą Słońcu gwiazdą. Inne jasne gwiazdy to β Centauri (Hadar lub Agena), bliski układ podwójny ze składnikami o jasności 0,6 i 3,9, separacja 1,3″, θ Centauri (Menkent), jasność 2,1 i γ Centauri (Muhlifain), inny bliski układ podwójny ze składnikami zarówno o wielkości 2,9 (łączna wielkość 2,2), separacja 1,2″, okres 84,5 lat. Istnieje 18 innych gwiazd o wielkości 4,0 lub jaśniejszych. Gwiazdy zmienne w Centaurusie obejmują gwiazdy typu Mira R Centauri (zakres 5,3-11,8, okres około 546 dni) i T Centauri (zakres 5,5-9,0, okres około 90 dni). Wśród kilku jasnych gromad gwiazd w Centaurusie znajduje się ω Centauri (NGC 5139), wspaniała gromada kulista, widoczna gołym okiem jako rozmyta gwiazda czwartej wielkości. Inne interesujące obiekty to dwie gromady otwarte, NGC 3766, która zawiera ponad 60 gwiazd między ósmą a trzynastą magnitudo, oraz NGC 5460, która ma około 40 gwiazd słabszych niż ósma magnitudo, NGC 3918 (Niebieska Planeta), mgławica planetarna ósmej magnitudo opisana przez Johna Herschela jako "bardzo podobna do Urana, znowu tylko o połowę mniejsza" oraz NGC 5128 (Centaurus A), galaktyka eliptyczna siódmej wielkości i silne źródło radiowe, przecięta ciemnym pasem pyłowym. Centaurus zawiera również rentgenowski układ podwójny Centaurus X-3.

Centrum Badań Astrofizycznych na Antarktydzie

Centrum Badań Astrofizycznych na Antarktydzie (CARA) jest obsługiwane przez Centrum Nauki i Technologii Narodowej Fundacji Nauki Stanów Zjednoczonych i ma swoją siedzibę na Uniwersytecie w Chicago. Obserwatorium astrofizyczne znajduje się na biegunie południowym i służy do badania pochodzenia struktury we wszechświecie. Rozmieszczone tam instrumenty wykorzystują zimne, suche i stabilne warunki, które sprawiają, że Płaskowyż Antarktyczny jest najlepszym miejscem na Ziemi do obserwacji w podczerwieni i falach submilimetrowych. Pozwalają małym teleskopom na biegunie południowym przewyższać znacznie większe teleskopy w miejscach o klimacie umiarkowanym. Obserwacje prowadzi się w zakresie fal mikrofalowych, submilimetrowych i podczerwonych. Instrumenty używane do badania kosmicznego mikrofalowego promieniowania tła obejmują interferometr stopniowej skali kątowej i teleskop Vipera. Antarktyczny Teleskop Submilimetrowy i Zdalne Obserwatorium o średnicy 1,7 m służy do obserwacji obłoków molekularnych, a Submilimetrowy Polarymetr do Antarktycznych Zdalnych Obserwacji mapuje międzygwiazdowe pola magnetyczne. 60-centymetrowy teleskop South Pole Infrared Explorer i kamera na podczerwień Abu demonstrują potencjał tego miejsca w zakresie głębokiego, szerokokątnego obrazowania termicznego w podczerwieni (2-5 μ?m) źródeł na półkuli południowej.

Centrum Astronomii Wysokich Rozdzielczości Kątowej

Centrum Astronomii Wysokich Rozdzielczości Kątowej (CHARA) Uniwersytetu Stanowego Georgia obsługuje tablicę CHARA na Mount Wilson w Kalifornii. Ta macierz interferometryczna optyczna/IR składa się z sześciu teleskopów 1-perturowych skonfigurowanych w kształcie litery Y z maksymalną linią bazową 350 m. Jego graniczna rozdzielczość 200 mikrosekund łuku sprawia, że instrument jest potężnym narzędziem do badania podstawowych właściwości i cech powierzchni gwiazd

Centre National d′Etudes Spatiales

Centre National d′Etudes Spatiales (CNES) opracowuje, proponuje i prowadzi francuską politykę kosmiczną. Jego rolą jest rozwijanie zastosowań przestrzeni kosmicznej, zaspokajanie cywilnych i wojskowych potrzeb organów publicznych i społeczności naukowej oraz wspieranie rozwoju i rozpowszechniania nowych zastosowań, których celem jest tworzenie bogactwa i miejsc pracy. CNES prowadzi francuską politykę kosmiczną, uczestnicząc w programach EUROPEJSKIEJ AGENCJI KOSMICZNEJ (ESA). W 1998 r. wkład Francji do ESA stanowił 58% dotacji inwestycyjnej przyznanej CNES i prawie 33% wszystkich wkładów przekazanych ESA, co plasuje Francję na pierwszym miejscu wśród płatników Agencji. Francja odgrywa również kluczową rolę w zakresie propozycji i szkoleń w ewolucji celów ESA i wdrażaniu jej programów. Prowadzony jest program krajowy, który jest uzupełnieniem programów ESA. CNES ma wielu różnych partnerów: użytkowników przestrzeni kosmicznej, dla których identyfikuje i rozwija techniki i aplikacje kosmiczne najlepiej dostosowane do ich potrzeb; przemysł francuski, do którego sukcesywnie przekazuje swoje know-how, aby stać się bardziej konkurencyjnym na świecie; laboratoria największych organizacji naukowych, z którymi współpracuje przy licznych programach badawczych; agencje obronne, wraz z którymi pracuje nad rozwojem programu obronnego, tworząc w ten sposób synergię między programami cywilnymi i wojskowymi; agencje kosmiczne innych krajów, z którymi współpracuje, głównie w obszarach naukowych; oraz kraje rozwijające się, których zaangażowanie w wykorzystanie technologii kosmicznej do nauczania, wzrostu gospodarczego i zarządzania zasobami jest wspierane przez CNES. Obszary, w których wdrażana jest polityka kosmiczna, to te, które wiążą się z głównymi wyzwaniami strategicznymi i ekonomicznymi: dostęp do przestrzeni kosmicznej z programem Ariane - programem ESA, którego usługi wynoszenia na rynek są sprzedawane przez Arianespace - oraz utworzenie bazy startowej w Gujanie Francuskiej (Centre Spatial Guyanais, CGS); aplikacje komercyjne, takie jak obserwacja Ziemi (Spot, ERS, Meteosat, IASI) i telekomunikacja (Télécom 2, Stentor, GNSS, Skybridge); programy naukowe we współpracy z instytucjami badawczymi, oparte na współpracy europejskiej i międzynarodowej (Topex-Poseidon, Envisat, Jason, Polder, Scarab, Oersted, Cluster, Cassini-Huygens, Soho, Rosetta, Mars Express, Mars Sample Return); działania związane z badaniami mikrograwitacji i człowieka w kosmosie (Perseusz z Alice 2, Fertile i Castor, Pégase) oraz przygotowanie eksperymentów przeznaczonych dla Międzynarodowej Stacji Kosmicznej; i związanych z obronnością (Helios). Aby prowadzić swoją działalność, CNES ma różne ośrodki, z których każdy oferuje określoną wiedzę specjalistyczną i zadania: centrala w Paryżu; Dyrekcja LaunchVehicle w Evry, odpowiedzialna za program Ariane; centrum Tuluzy, Centre Spatial de Toulouse (CST), odpowiedzialne za przygotowanie i rozwój projektów kosmicznych dotyczących satelitów i pojazdów planetarnych oraz za prowadzenie obiektów operacyjnych i infrastruktury na dużą skalę; Centrum Kosmiczne Gujany (CSG) w Kourou w Gujanie Francuskiej, centrum startowe i testowe; i centrum startu balonów (CLBA) w Aire-sur-l′Adour, w departamencie Landes w południowo-zachodniej Francji. CNES zatrudnia 2500 pracowników w tych lokalizacjach. Budżet CNES wynosi 13 169 milionów franków francuskich, w tym dotacja państwowa w wysokości 9115 milionów franków francuskich i zasoby własne w wysokości 4104 milionów franków francuskich. Od prawie 20 lat CNES tworzy komercyjne spółki zależne w celu sprzedaży produktów i usług opracowanych przez technologię kosmiczną. Te 20 firm bezpośrednio zatrudnia prawie 1000 osób.

Cefeusz

(w skrócie Cep, gen. Cephei; powierzchnia 588 stopni kw.) Północna konstelacja, która leży między Draco i Kasjopeą, a jej kulminacja przypada na północ pod koniec sierpnia. Został nazwany na cześć króla Cefeusza, męża królowej Kasjopei i ojca Andromedy w mitologii greckiej. Jego najjaśniejsze gwiazdy zostały skatalogowane przez Ptolemeusza (ok. 100-175 n.e.) w Almagest. Konstelacja raczej niepozorna, najjaśniejsza gwiazdą w Cefeuszu jest α Cephei (Alderamin), wielkość 2,5. Istnieje sześć innych gwiazd jaśniejszych niż czwartej wielkości, w tym trzy godne uwagi pulsujące gwiazdy zmienne: β Cephei (Alfirk; zakres 3,16-3,27, okres 0,19 dnia), niebieskawo-biała (B2) gwiazda, która ma słabszego towarzysza o jasności 7,8 magnitudo , również niebieskawo-biały (A3), separacja 13,3″ ; δ Cephei (prototypowa zmienna cefeidy; zakres 3,48-4,37, okres 5,37 dnia), żółta (F5-G2) gwiazda, która ma niebiesko-białego (B7) towarzysza, jasność 6,3 magnitudo, separacja 41″ i μ Cephei (granatowa gwiazda - tak zwana ze względu na intensywny czerwony kolor; zakres 3,43-5,1, średni okres około 730 dni). Inne interesujące gwiazdy podwójne w Cefeuszu to ξ Cephei (Kurhah), która ma składowe niebieskawo-białe (A3) i bladożółte (F7), jasność 4,3 i 6,4 magnitudo, separacja 7,9″ oraz Krüger 60 , jedna z najbliższych gwiazd wizualnych układ podwójny (odległość około 13 lat świetlnych), który ma składowe czerwone (M3 i M4, karzeł), jasność 9,8 i 11,4, separacja 3″, okres 44 lat, którego słabszy składnik (Krüger 60B lub DO Cephei) to gwiazda rozbłysku (maks. 10,3). Jasną gwiazdą zmienną typu Mira jest T Cephei (zakres 7,4-12,9, okres około 487 dni). Gromady otwarte w Cefeuszu obejmują NGC 7160, która zawiera kilkadziesiąt gwiazd słabszych niż siódma magnitudo, oraz NGC 188, która ma ponad 150 gwiazd między dziesiątą a osiemnastą magnitudo i jest jedną z najstarszych znanych gromad galaktycznych (szacowany wiek na około 9000 milionów lat ). W konstelacji nie ma jasnych mgławic ani galaktyk.

Ceres

Pierwsza asteroida odkryta przez Giuseppe Piazziego 1 stycznia 1801 roku i oznaczona jako (1) Ceres. Odkrycie było wynikiem poszukiwań zainspirowanych prawem Bodego, liczbowym związkiem między znanymi głównymi planetami, który sugerował "brakującą planetę" między orbitami Marsa i Jowisza. Ceres jest zdecydowanie największą z asteroid, ma średnicę 933 km i stanowi ponad jedną czwartą masy całej populacji asteroid pasa głównego. Obiega Słońce w średniej odległości 2,77 AU (414 milionów km) w okresie 4,60 lat; nachylenie orbity wynosi 11°, a mimośród 0,08. Ceres obraca się w ciągu 9,08 h, a jej gęstość wynosi 2,7 g cm^-3. Jest to asteroida typu G, o widmie odbicia podobnym do chondrytów węglowych i albedo 0,11.

Aktualizacja internetowa

Niedawne obserwacje w Europejskim Obserwatorium Południowym za pomocą pierwszego na świecie działającego wirtualnego teleskopu "Astrovirtel" wykazały, że nowo odkryta odległa asteroida 2001 KX76 jest znacznie większa niż Ceres. Ceres, pierwsza asteroida (mała planeta) odkryta w Układzie Słonecznym, przez dwa stulecia była największym znanym obiektem tego typu o średnicy około 950 km. Stwierdzono, że asteroida 2001 KX76 ma średnicę 1200 km, być może nawet 1400 km.

CERN

CERN - akronim pochodzi od pierwotnej francuskiej nazwy Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire - Europejskie Laboratorium Fizyki Cząstek, jest jednym z najbardziej prestiżowych ośrodków badawczych na świecie. Zajmuje się fizyką fundamentalną, czyli odkrywaniem, co sprawia, że nasz wszechświat działa, skąd się wziął i dokąd zmierza. W CERN jedne z największych i najbardziej skomplikowanych maszyn na świecie są wykorzystywane do badania najmniejszych cegiełek natury. Zderzając te maleńkie cząsteczki materii, fizycy odkrywają podstawowe prawa natury. Wśród innych obszarów zastosowań badania CERN są wykorzystywane w fizyce astrocząstek, co ma znaczenie dla badań ciemnej materii, Wielkiego Wybuchu itp. Badania te mają charakter czysto naukowy, a ich wyniki są ogólnodostępne. Maszyny CERN to akceleratory i detektory cząstek. Kompleks akceleratorów laboratorium jest zbudowany wokół trzech głównych współzależnych akceleratorów. Najstarszy, Synchrotron Protonowy (PS), został zbudowany w latach pięćdziesiątych XX wieku i przez krótki czas był najwyższym na świecie akceleratorem energii. Super synchrotron protonowy (SPS), zbudowany w latach 70., był sceną pierwszej nagrody Nobla przyznanej CERN-owi w latach 80. Przełomowe badania przeprowadzono w Wielkim Zderzaczu Elektronowo-Pozytonowym (LEP) w latach 90. XX wieku. Niezwykła liczba bardzo precyzyjnych wyników z LEP uwydatniła możliwość ekscytujących przyszłych odkryć, takich jak znalezienie cząstki Higgsa, postulowanej w celu nadawania masy cząstkom materii, oraz supersymetrii, głębokiego rozszerzenia relacji między cząstkami materii a cząstkami przenosząc podstawowe siły między nimi. Badania podstawowe są podstawą istnienia CERN, ale laboratorium odgrywa również istotną rolę w opracowywaniu technologii jutra. Od materiałoznawstwa po informatykę, fizyka cząstek elementarnych wymaga najwyższej wydajności, co sprawia, że CERN jest ważnym poligonem doświadczalnym dla przemysłu. Jakość technologii opracowanej przez laboratorium jest coraz powszechniej uznawana. Dzisiaj wszyscy znają World Wide Web, ale niewielu wie, że została wynaleziona w CERN-ie, aby zapewnić fizykom cząstek elementarnych łatwy dostęp do ich danych, gdziekolwiek się znajdują na planecie. World Wide Web, obrazowanie medyczne czy zaawansowane techniki wykorzystania chipów elektronicznych to tylko niektóre z wielu ostatnich pochodnych badań podstawowych prowadzonych w CERN. Kolejnym etapem europejskiej strategii w dziedzinie fizyki cząstek elementarnych jest Wielki Zderzacz Hadronów (LHC). Decyzja Rady CERN z dnia 16 grudnia 1994 r. o budowie LHC, który ma potencjał dokonania kilku z najważniejszych odkryć naukowych naszej ery, była kamieniem milowym w historii fizyki cząstek elementarnych i CERN-u. LHC to technologicznie wymagający akcelerator nadprzewodzący, który będzie doprowadzał protony do czołowego zderzenia przy energiach wyższych niż kiedykolwiek wcześniej. Zostanie zainstalowany w 27-kilometrowym tunelu, w którym obecnie mieści się akcelerator LEP. Przygotowania do LHC posuwają się pełną parą, a kilka tysięcy fizyków na całym świecie aktywnie przygotowuje się do jego przybycia, spodziewanego w 2006 r. Ogromne wyzwania technologiczne stojące przed budującymi LHC i jego detektory są ważną siłą napędową innowacji w europejskim przemyśle . Laboratorium znajduje się na granicy francusko-szwajcarskiej, na zachód od Genewy, u podnóża gór Jura i zostało założone w 1954 roku jako jedno z pierwszych wspólnych przedsięwzięć w Europie. Od tego czasu stał się wzorowym przykładem międzynarodowej współpracy. Z pierwotnych dwunastu sygnatariuszy konwencji CERN liczba członków wzrosła do dwudziestu państw członkowskich: Austria, Belgia, Bułgaria, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Niemcy, Grecja, Węgry, Włochy, Holandia, Norwegia, Polska, Portugalia , Republiką Słowacką, Hiszpanią, Szwecją, Szwajcarią i Zjednoczonym Królestwem. W 2001 roku kraje te przyczyniły się do rocznego budżetu w wysokości 1050 milionów franków szwajcarskich w kwotach proporcjonalnych do ich dochodu narodowego netto.

Cavendish, Henryk (1731-1810)

Angielski chemik i fizyk. Cavendish użył czułej równowagi skrętnej (równowagi Cavendisha), która została zmuszona do oscylacji pod wpływem grawitacyjnej siły przyciągania dużych mas, do pomiaru wartości stałej grawitacji G i wykorzystał jej wartość do określenia masy Ziemi.

Castor

Gwiazda α Geminorum, pozorna wielkość 1,58. W rzeczywistości jest to bardzo złożony system gwiazd wielokrotnych. Obserwowany za pomocą teleskopu o średniej mocy, wydaje się być podwójny. Składnikami tego układu podwójnego są para białych gwiazd, α Gem A (pozorna jasność 1,9 magnitudo, typ widmowy A1V) i α GemB (3,0 i A2V). Ich obecna separacja wynosi 3,1 przy kącie położenia 76°; okres wynosi 420 lat. Każda z tych gwiazd składowych sama jest spektroskopowym układem podwójnym, a ich okresy wynoszą 2,9 dnia (α Gem A) i 9,2 dnia (α Gem B). Układ ma inny, bardziej odległy składnik, α Gem C (gwiazda zmienna YY Geminorum), oddalony o 72,5 pod kątem położenia 164&°. Jest to zaćmieniowy układ podwójny, którego składnikami jest para czerwonych karłów typu widmowego M1, których łączna jasność waha się od 9,2 do 9,6 w okresie 19,6 godziny. Chociaż jest częścią układu grawitacyjnego, składnik ten jest tak daleko od głównej pary - około 1000 jednostek astronomicznych - że jego okres orbitalny musi być rzędu miliona lat. Ten sześciokrotny układ gwiazd znajduje się w odległości 52 lat świetlnych i ma paralaksę 0,063; łączna bezwzględna wielkość głównych składników wynosi 0,6.

Cassini, César-François [Cassini de Thury, znany jako Cassini III] (1714-84)

Drugi syn JACQUES CASSINI, urodzony w Thury, Oise, Francja. Dyrektor Obserwatorium Paryskiego (1771), gdzie skoncentrował się na geodezji i wykonał pierwszą nowoczesną mapę Francji, która do celów nawigacyjnych dokładnie umieszczałaby francuskie porty w stosunku do Paryża. Ku zaskoczeniu wszystkich, Francja była o około 20% mniejsza, niż wcześniej sądzono, a król skomentował, że Francja straciła więcej terytoriów na rzecz astronomów niż na rzecz wrogów.

Cassini, Gian Domenico [Giovanni Domenico; Jana Dominika; znany jako Cassini I] (1625-1712)

Francuski astronom pochodzenia włoskiego, urodzony w Perinaldo koło Neapolu. W młodości zafascynowany astrologią, został profesorem w Bolonii, w tym czasie prowadził badania hydrologiczne dla papieża w celu złagodzenia powodzi rzeki Pad. W 1669 Cassini przeniósł się do Francji i założył Obserwatorium Paryskie, pozostając dyrektorem do końca swojej kariery. Nieustannie naciskał, aby obserwatorium nabywało najnowszą technologię i wprowadzało ulepszenia, zdobywając znaczne fundusze. Jego potężne nowe teleskopy zostały wykorzystane do uczynienia ważnych rzeczy do odkrycia dotyczące Układu Słonecznego. Widział plamy na Marsie i mierzył okres rotacji planety. Zmierzył również obrót Jowisza i sporządził mapę jego plam, pasm i spłaszczeń na biegunach. Zmierzył czas obrotu satelitów Jowisza, co pozwoliło duńskiemu astronomowi OLE RØMERowi obliczyć prędkość światła podczas pracy w Paryżu. Stworzył najlepszą mapę Księżyca aż do wynalezienia fotografii. Obserwował komety i pisał o orbitach planet i satelitów. Chociaż zjawisko to było znane od dawna, prawdopodobnie od czasów klasycznych, a na pewno od średniowiecza, Cassini jako pierwszy odnotował (1683) naukowe obserwacje światła zodiakalnego. W 1684 roku odkrył Iapetus, Rhea, Tethys i Dione, cztery satelity Saturna oprócz tych odkrytych wcześniej przez HUYGENS. W 1675 roku odkrył, że pierścienie Saturna są podzielone w dużej mierze na dwie części przez wąską szczelinę - znaną odtąd jako podział Cassiniego. Cassini rozwinął pierwszą główną teorię refrakcji atmosferycznej, opartą na prawie sinusoidalnym, ale sprzeciwił się teorii powszechnego ciążenia, zapisując walkę z newtonizmem swojemu synowi, Jacquesowi, przez którego (oraz przez jego wnuka i prawnuka) został następcą jako dyrektor obserwatorium. Jego imieniem nazwano sondę Cassini, wystrzeloną w 1987 roku i mającą dotrzeć do Saturna w 2004 roku, aby rozpocząć eksplorację planety i jej księżyców.

Cassini, Jacques [znany jako Cassini II] (1677-1756)

Astronom urodzony w Paryżu (prawdopodobnie w samym Obserwatorium), syn JEAN-DOMINIQUE CASSINIEGO, któremu początkowo asystował, następnie zastąpił go w oficjalnych funkcjach, gdy Cassini stracił wzrok, a następnie został dyrektorem Obserwatorium Paryskiego. Zmierzony ruch własny Arkturusa. Cassini II walczył nieustannie i bezskutecznie w obronie pracy ojca i pogodzić obserwacje z kartezjańską teorią wirów. W 1740 r., rozumiejąc bezcelowość swojego sprzeciwu wobec nowych idei, stopniowo porzucił pracę naukową i przekazał pracę Obserwatorium swemu synowi, Cezarowi-Françoisowi.

Cassini, Jean-Dominique [znany jako Cassini IV] (1748-1845)

Astronom, urodzony w Obserwatorium Paryskim, prawnuk pierwszego dyrektora, wnuk drugiego, syn trzeciego i on sam czwartego, przejmując obowiązki dyrektora podczas schyłku ojca i samego dyrektora w 1784 roku. Przekonał króla Ludwika XVI do przywrócenia obserwatorium, ale rewolucja francuska nastąpiło i Cassini, monarchista, zaciekle sprzeciwiał się zaangażowaniu nowego rządu rewolucyjnego w sprawy obserwatorium i stracił stanowisko w 1793 r. Cassini IV spędził starość w swoim zamku, pisząc polemiki uzasadniające własne stanowisko i broniące naukowej reputacji rodziny . Obserwatorium Paryskie było zarządzane przez dynastię Cassini przez 120 lat.

Cassegrain, Laurent (ok. 1629-93)

Francuski nauczyciel i ksiądz, wynalazca (1672) konfiguracji teleskopu Cassegraina, najczęściej używanego teleskopu zwierciadlanego w astronomii. Składa się z wklęsłego zwierciadła głównego i wypukłego zwierciadła wtórnego, w którym można wybrać zwarty układ zwierciadeł, tak aby aberracje na każdym zwierciadle znosiły się nawzajem. Niewiele wiadomo o życiu tej tajemniczej postaci, która mieszkała i pracowała w pobliżu Chartres i Chaudon.

Carrington, Richard Christopher (1826-75)

Angielski astronom-amator, pierwsza osoba, która zaobserwowała (1859) rozbłysk słoneczny, "dwie plamy intensywnie jasnego i białego światła", potwierdzone przez R Hodgsona i skorelowane pojawienie się zórz polarnych, widzianych aż na Kubie, oraz zaburzenia magnetyczne, obserwowane w Obserwatorium Kew. Carrington zauważył powiązania, ale ostrzegł, że "jedna jaskółka wiosny nie czyni". Zaobserwowano tylko około 50 rozbłysków w zakresie spektralnym światła białego, jak wykorzystano w obserwacjach wizualnych Carringtona z refraktorem 4,5 cala.

Carina

(Kil; w skrócie Car, gen. Carinae; powierzchnia 494 stopnie kwadratowe) Południowa konstelacja, która leży między Vela i Chamaeleon, a kulminuje o północy pod koniec stycznia. Został wprowadzony przez francuskiego astronoma Nicolasa L de Lacaille (1713 -62), który sporządził mapę południowego nieba w latach 1751-172, z gwiazd tworzących część starożytnej konstelacji Argo Navis (Statek), która została włączona przez Ptolemeusz (ok. A 100-175) w Almagest. Rzucająca się w oczy konstelacja, najjaśniejsze gwiazdy w Kilu to α Carinae (Canopus lub Suhel), która przy wielkości -0,6 jest drugą najjaśniejszą gwiazdą na niebie, β Carinae (Miaplacidus), jasność 1,7, ε Carinae (Avior), magnitudo 1,9 i ? Carinae (Aspidiske), magnitudo 2,2. Istnieje 14 innych gwiazd o wielkości 4,0 lub jaśniejszych. ι i ε? Carinae wraz z δ i κ Velorum tworzą asteryzm zwany Fałszywym Krzyżem, ponieważ czasami mylony jest z gwiazdozbiorem Crux (Krzyż (Południowy). Gwiazdy zmienne w Carina obejmują η Carinae, erupcyjną gwiazdę o dużej jasności (obserwowany zakres od -0,8 do 7,9) otoczoną powłoką mgławicy (Mgławica Homunculus) wyrzuconą w XIX wieku oraz zmienne Miratype R Carinae (zakres 3,9- 10,5, okres około 309 dni) i S Carinae (zakres 4,5-9,9, okres około 149 dni). Droga Mleczna przecina północno-wschodnią część Kilu, a konstelacja zawiera wiele interesujących gromad gwiazd i mgławic, w tym NGC3532, dużą (60′ × 30′), spektakularną gromadę otwartą zawierającą około 150 gwiazd między ósmą a dwunastą magnitudo , NGC 2808, gromada kulista szóstej wielkości, oraz NGC 3372 (mgławica Eta Carinae), duża (>4 stopnie kwadratowe), jasna mgławica emisyjna, której środkiem jest η Carinae.

Chondryt węglowy

Meteoryt o wyższej zawartości węgla niż inne klasy meteorytów. Chondryty węglowe stanowią około 3% wszystkich znanych chondrytów. Są one klasyfikowane według proporcji i wielkości zawartych w nich chondr (ziarn wielkości milimetra). Jedna bardzo rzadka podklasa nie ma chondr, podobnie jak achondryty. Są bardzo podobne w składzie do Słońca (z wyjątkiem substancji lotnych), a uważa się, że materiał, z którego są utworzone, skondensował się z mgławicy słonecznej na bardzo wczesnym etapie historii Układu Słonecznego, co czyni je istotnymi dowodami w badaniu kosmogonii. Zawartość węgla występuje w postaci związków organicznych, w tym aminokwasów - ważnych biologicznych prekursorów. Mogą zatem zawierać wskazówki dotyczące pochodzenia życia. Meteoryt Allende jest największym znanym przykładem, którego całkowita masa przed fragmentacją szacowana jest na 2 tony.

Capra, Baldassar [Baldassarre] (1580-1626)

Włoski astronom, urodzony w Mediolanie, studiował w Padwie. Zaatakował Galileusza podczas jego trzech wykładów publicznych, wygłoszonych na Uniwersytecie w Padwie na temat nowej gwiazdy, która pojawiła się w 1604 r., i skrzyżował z nim miecze w incydencie, w którym Capra splagiatował pracę Galileusza nad kompasem proporcjonalnym. Galileo odpowiedział druzgocącą obroną, a Capra został wydalony z uniwersytetu.

Cannon, Annie Jump (1863-1941)

Astronom, urodzony w Dover, DE. Uczyła astronomii przez matkę iw Wellesley. W 1896 roku dołączyła do "Kobiet Pickeringa" w Obserwatorium Harvard College, aby redukować dane i przeprowadzać obliczenia astronomiczne. EC PICKERING opracował długoterminowy projekt pozyskiwania i klasyfikacji widm gwiazd. Rozpoczęty w 1886 roku przez Nettie Farrar i WILLIAMINA FLEMING, pierwszym etapem było zbadanie widm ponad 10 000 gwiazd i opracowanie systemu klasyfikacji zawierającego 22 klasy, zmodyfikowanego przez Antonię Maury. Annie Cannon wykorzystała własne badania jasnych gwiazd z półkuli południowej, aby podzielić je na klasy widmowe O, B, A, F, G, K, M itd., i ponownie sklasyfikowała wcześniej sklasyfikowane gwiazdy. Powstały Katalog Henry′ego Drapera zawierał klasy widmowe prawie 400 000 gwiazd. Cannon opublikowała także katalogi gwiazd zmiennych (w tym 300, które sama odkryła).

Canopus

Gwiazda α Carinae, nazwana na cześć głównego pilota floty Menelaosa, który zginął w Egipcie ok. 1193 p.n.e. po powrocie z wojny trojańskiej, gwiazda była wówczas widoczna. Jest drugą najjaśniejszą gwiazdą, mającą pozorną wielkość 0,62. Jest to kremowy olbrzym typu widmowego F0Ib, znajdujący się w odległości 326 lat świetlnych; jego paralaksa wynosi 0,010″, a bezwzględna wielkość -5,6.

Candy, Michael Philip (1928-94)

Niebiański mechanik, urodzony w Bath w Anglii. Pracując w Royal Greenwich Observatory został pierwszym astronomem, który zarówno odkrył kometę, jak i obliczył jej orbitę (Comet Candy 1960), został dyrektorem Perth Observatory, które nadzorował w zakresie pomiarów mniejszych planet i komet, w tym ogromnej liczby pozycji dla komety Halleya w 1986 roku.

Canes Venatici

(Psy Myśliwskie; w skrócie CVn, gen. Canum Venaticorum; powierzchnia 465 st. kw.) Północny konstelacja, która leży między Wielką Niedźwiedzicą a Wielką Niedźwiedzicą i kończy się o północy na początku kwietnia. Został nazwany przez astronoma Jana Heweliusza (1611-1687) z Gdańska, który umieścił go w swoim atlasie Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia, chociaż postać niebieska była pokazywana na wcześniejszych mapach z 1533 r. Wcześniej jej gwiazdy były uwzględniane w Wielkiej Niedźwiedzicy. Raczej niepozorna konstelacja, najjaśniejszą gwiazdą w Canes Venatici jest α Canum Venaticorum (Cor Caroli), szeroki układ podwójny z niebiesko-białymi (A0) i białymi (F0) składnikami, jasności 2,9 i 5,6, separacja 19,4″, pierwsza z których jest prototypem klasy gwiazd zmiennych widma magnetycznego. Nie ma innych gwiazd jaśniejszych niż czwartej wielkości. Inną interesującą zmienną jest gwiazda typu MiraRCanumVenaticorum (zakres 6,5-12,9, okres około 329 dni). W kierunku granicy Canes Venatici, bardziej niż w połowie drogi między α Canum Venaticorum a &apha; Boötis (Arcturus), leży M3 (NGC 5272), gromada kulista szóstej wielkości. Również w kierunku granicy Canes Venatici, ale tym razem około 4° na południowy wschód od gwiazdy η Ursa Majoris (ostatniej z jasnych gwiazd w ogonie Wielkiej Niedźwiedzicy) leży Galaktyka Wir ósmej wielkości (M51, NGC 5194 ), nazwana tak ze względu na jej zauważalną strukturę spiralną, po raz pierwszy zaobserwowaną przez Lorda Rosse′a za pomocą jego 1,8-metrowego reflektora w 1845 roku. Trzy inne jasne galaktyki w Canes Venatici to M94 (NGC 4736 - ósmej wielkości), M106 (NGC 4258 - ósma wielkość) i M63 (NGC 5055 - dziewiąta wielkość).

Camelopardalis

(dawniej czasami pisane Camelopardus; żyrafa; skrót Cam, gen. Camelopardalis; powierzchnia 757 stopni kw.) Północna konstelacja, która leży między Wonią a północnym biegunem nieba i kończy się o północy pod koniec grudnia. Przedstawia zwierzę, na którym Rebeka jechała w Kanaanie, aby zostać żoną Izaaka, i zostało wprowadzone przez holenderskiego teologa i geografa Petrusa Planciusa, który umieścił je na globusie niebieskim w 1613 roku. Niepozorna konstelacja, najjaśniejsza gwiazda Camelopardalis to β Camelopardalis, szeroka gwiazda podwójna z komponentami żółtymi (G0) i niebieskawo-białymi (A5), jasności 4,0 i 7,4 magnitudo, separacja 81″. Inne interesujące obiekty to gwiazda U Geminorum Z Camelopardalis (zakres 10,0-14,5, średni okres około 22 dni) oraz NGC 1502, gromada otwarta złożona z około 45 gwiazd słabszych niż 7 mag.

Campanella, Tommaso [Giovan Domenico] (1568-1639)

Urodzony w Stilo w Kalabrii we Włoszech. Będąc dominikaninem, pisał o filozofii i astrologii telezjańskiej oraz rzucał pochlebne horoskopy wpływowym. Wielki wielbiciel Galileusza, w 1622 r. opublikował swoją Apologię pro Galileo ("Obrona Galileusza"), broniąc systemu kopernikańskiego i odrębnych dróg Pisma i natury do poznania Stwórcy. Przyjął animistyczną, ale empiryczną interpretację świata, która wpłynęła na wielu zwolenników. Zadenuncjowany przed inkwizycją, prawie połowę życia spędził w więzieniach w Neapolu i Rzymie, czasem pobłażliwie, z pensją i swobodą pisania, ale też w najgorszych warunkach, na torturach. W 1634 roku Inkwizycja odkryła kolejny spisek, w który zamieszana była Campanella. Uciekł z Rzymu, zanim mógł zostać aresztowany, został dobrze przyjęty we Francji, ale wkrótce zmarł w Paryżu.

Campani Giuseppe (1635-1715)

Włoski budowniczy instrumentów i zegarów, urodzony w Castel San Felice (niedaleko Spoleto) we Włoszech, fl. Rome, najbardziej znany ze swoich przyrządów optycznych, przede wszystkim teleskopów (do których stworzył najlepsze dostępne kompozytowe okulary i obiektywy o ogniskowej dłuższej niż jakikolwiek inny optyk - do 40 m), ale także z mikroskopów. Wszystkie odkrycia JEAN Cassiniego zostały dokonane za pomocą teleskopów Campani, w które Cassini wyposażył Obserwatorium w Paryżu.

Campanus z Novary [Campano, Giovanni] (1220-96)

Astronom, matematyk, urodzony w Novara we Włoszech, kapelan papieża Urbana IV. Napisał Theorica Planetarum, który opisuje budowę planetarium, pierwszego opisanego przez Europejczyka. Praca dopasowuje szczegółowe obliczenia pozycji planet do opisu ruchu mechanizmu.

Campbell, William Wallace (1862-1938)

Astronom, urodzony w Hancock County, OH. Z wykształcenia inżynier, został dyrektorem Obserwatorium Licka, zmierzył prędkości radialne gwiazd za pomocą spektrografu fotograficznego Millsa (który zaprojektował) i opublikował je (wraz z Josephem Moore′em) w katalogu (1928). Z badań marsjańskiej atmosfery wywnioskował, że nie może ona podtrzymywać życia. Założył południową stację Lick w Chile, odkrył liczne (339) spektroskopowe układy podwójne (w tym Capellę) i określił ruch Układu Słonecznego względem otaczających go gwiazd.

Caloris Planitia

Duża wielopierścieniowa struktura uderzeniowa na Merkurym, wyśrodkowana na 30,5°N, 170,2 °E. Jego oficjalna nazwa to Caloris Planitia, co oznacza "równinę gorąca" - to właśnie w tym regionie sonda Mariner 10 zarejestrowała najwyższe temperatury powierzchni, która zobrazowała około połowy struktury, a druga połowa znajdowała się w cieniu. Na podstawie obserwowanej połowy basen Caloris ma szacunkową średnicę 1340 km. Zewnętrzny pierścień wyznaczają Góry Caloris (Montes Caloris), formacja o szerokości około 100-150 km, składająca się z gładkich bloków o wysokości 1 lub 2 km i długości do 50 km. W obrębie tego pierścienia dno basenu pokryte jest grzbietami i pęknięciami zmarszczek, z których wiele przebiega w przybliżeniu wzdłuż linii koncentrycznych łuków. Inne cechy są związane z uderzeniem, które utworzyło basen. Pierścień górski jest poprzecinany małymi równinami i wtórnymi kraterami utworzonymi w wyniku cofania się wyrzutów i stopienia uderzeniowego. Na północny wschód od basenu znajduje się formacja Van Eycka, zawierająca szereg promienistych form rozciągających się na około 1000 km, które prawdopodobnie powstały w wyniku wyrzucenia. W antypodalnym punkcie zderzenia (punkt diametralnie przeciwny, po drugiej stronie Merkurego) leży teren niespotykany nigdzie indziej w Układzie Słonecznym: pomieszany, popękany krajobraz składający się ze wzgórz o wysokości do 2 km i szerokości 10 km, i zagłębienia, które przecinają starsze elementy. Uderzenie wysłało sejsmiczne fale powierzchniowe wokół planety i fale kompresji przez jej jądro. Obliczono, że tam, gdzie fale te skupiły się w punkcie antypodalnym, skała skorupy ziemskiej uległa pęknięciu uderzeniowemu i została wypchnięta 1 km w górę. Obecny krajobraz ukształtował się po ustaniu przewrotu. Szacuje się, że basen Caloris powstał w wyniku uderzenia obiektu o średnicy 150 km około 3,85 miliarda lat temu, pod koniec okresu znanego jako późne ciężkie bombardowanie, które oznacza ostatni duży epizod kraterów uderzeniowych we wczesnym Układzie Słonecznym. O tym, że było to ostatnie duże uderzenie w Merkurego świadczy poniżej średniej gęstość kraterów na dnie basenu.

Callippus z Cyzicus (ok. 370 - ok. 310 p.n.e.)

Grecki filozof, urodzony w Cyzikos w Azji Mniejszej (obecnie Turcja), młodszy współczesny EUDOKSOSOSOWI, który dodał więcej sfer do gniazd sfer Eudoksosa, aby lepiej wyjaśnić niejednorodności ruchu planet. Słońce, Księżyc, Merkury, Wenus i Mars miały po pięć sfer, Jowisz i Saturn po cztery, a gwiazdy po jednej. Zwiększyło to dokładność teorii, zachowując przekonanie, że ciała niebieskie poruszają się po okręgu. Współpracował z ARYSTOTELESEM. Wyznaczał długości pór roku. Skonstruował 76-letni cykl (okres Callippic) jako dokładniejszą wersję (cztery cykle) 19-letniego cyklu metonicznego, długości czasu, w którym kalendarze księżycowy i słoneczny powracają do tej samej synchronizacji i przez który zaćmienia Księżyca mogą być przewidział.

Caelum

(Dłuto; skrót Cae, gen. Caeli; powierzchnia 125 stopni kw.) Południowy konstelacja, która leży między Eridanusem a Columbą, a jej kulminacja następuje o północy pod koniec listopada. Został nazwany Caela Sculptoris (Dłuta Rzeźbiarza) przez francuskiego astronoma Nicolasa L de Lacaille (1713-1762), który sporządził mapy południowego nieba w latach 1751-172. Skrócona forma została przyjęta przez IAU w 1922 roku. Mała, niepozorna konstelacja, najjaśniejsza gwiazda w Caelum ma wielkość 4,4. Do ciekawych obiektów należą γ¹ Caeli, układ podwójny z pomarańczowymi (K2) i białymi składnikami, jasności 4,7 i 8,5 magnitudo, separacja 3″ oraz R Caeli, gwiazda zmienna typu Mira (zakres 6,7-13,7, okres około 391 dni). W Caelum nie ma jasnych gromad gwiazd, mgławic ani galaktyk.

Cząstki elementarne

Cząstki, które kiedyś uważano za najbardziej podstawowe, niepodzielne elementy budulcowe atomów i wszystkich form materii. Ta kategoria cząstek obejmuje stabilne leptony (tj. elektrony i neutrina), stabilne bariony (tj. protony i neutrony) oraz fotony. Podczas gdy elektrony i neutrina są nadal uważane za prawdziwie fundamentalne cząstki, które nie mają struktury wewnętrznej i nie można ich rozbić na mniejsze elementy, wiadomo, że protony i neutrony składają się z cząstek zwanych kwarkami i dlatego nie są fundamentalne.

Ciołkowski, Konstantin Eduardowicz (1857-1935)

Rosyjski fizyk i pionier rakiet, urodzony w Iżewsku w Rosji. Opracował podstawową teorię rakiet, w tym ideę płynnych paliw napędowych i rakiet wielostopniowych, ale w przeciwieństwie do GODDARDA nie przeprowadził żadnej praktycznej pracy.

Centrum Lotów Kosmicznych Goddarda

Centrum Lotów Kosmicznych Goddarda (GSFC) w Greenbelt, MD, nazwane na cześć dr Roberta H. Goddarda, pioniera badań rakietowych, zostało założone w 1959 roku. Od tego czasu GSFC odgrywa ważną rolę w naukach o kosmosie i Ziemi. Podstawową misją Goddarda jest poszerzanie wiedzy o Ziemi i jej środowisku, Układzie Słonecznym i Wszechświecie poprzez obserwacje z kosmosu. Centrum dąży do doskonałości w badaniach naukowych i badaniach, rozwoju systemów kosmicznych i rozwoju podstawowych technologii. Około 11 740 osób pracuje w Centrum Lotów Kosmicznych Goddard we wszystkich jego lokalizacjach. Goddard dysponuje personelem i obiektami zdolnymi do tworzenia, budowania, testowania, wystrzeliwania i obsługiwania różnych projektów satelitarnych wspierających programy nauki o Ziemi, nauki o kosmosie i zaawansowanej technologii. Kampus Greenbelt firmy Goddard obejmuje obiekt systemu danych i informacji systemu obserwacji Ziemi (EOSDIS) zbudowany w 1995 r. Oraz budynek nauki o systemach Ziemi zbudowany w 1998 r. Obiekt EOSDIS służy jako kluczowy węzeł wyszukiwania danych w systemie komunikacji systemu obserwacji Ziemi, jako a także centrum dystrybucji danych Ziemi z wielu źródeł statków kosmicznych i instrumentów, takich jak spektrometr mapowania całkowitego ozonu i misja pomiaru opadów tropikalnych. W budynku Earth Systems Science Building mieszczą się laboratoria Dyrekcji Nauk o Ziemi Goddarda: Laboratorium Atmosfer, Laboratorium Fizyki Ziemi i Laboratorium Procesów Hydrosferycznych. Aby wesprzeć Space Science Enterprise NASA, Goddard kieruje misją fizyki i astronomii kosmicznej, aby stworzyć możliwości prowadzenia badań za pomocą szerokiej gamy możliwości lotu. oddard promuje rozwój zaawansowanych technologii zaprojektowanych w celu zwiększenia możliwości naukowych za przystępną cenę. Goddard zapewnia kierownictwo agencji w celu rozwijania technologii statków kosmicznych, czujników i instrumentów nowej generacji. Naukowcy i inżynierowie firmy Goddard zdobyli znaczną wiedzę specjalistyczną w takich dziedzinach, jak rozwój optyki, kriogenika, mikroelektronika, astronomia rentgenowska, obserwacja Ziemi i systemy informacyjne

Centrum Astronomiczne Mikołaja Kopernika

Centrum Astronomiczne Mikołaja Kopernika jest największą placówką astronomiczną w Polsce, z siedzibą w Warszawie, założoną w 1956 roku. Obecnie jest państwowym instytutem badawczym nadzorowanym przez Polską Akademię Nauk i posiadającym koncesję polskiego rządu do nadawania stopnia doktora i doktora habilitowanego w astronomii i astrofizyce. We wrześniu 1999 r. personel składał się z 21 starszych naukowców na stanowiskach stałych lub etatowych; 13 doktorów habilitowanych; 16 doktorantów. Główne obszary badawcze to teoria i obserwacje gwiazd podwójnych; struktura gwiazdowa i pulsacje; atmosfery gwiazd i materia okołogwiazdowa; kosmologia i wielkoskalowa struktura wszechświata. Prowadzony jest program doktorancki z astronomii i astrofizyki oraz międzynarodowa współpraca przy różnych projektach obserwacyjnych: Integral (teleskop promieniowania gamma, który ma zostać uruchomiony w 2001 r.); SALT (South-African Large Telescope) i WET (Whole Earth Telescope); Francusko-polski program Jumelage (współpraca w zakresie astrofizyki teoretycznej). Główne osiągnięcia to struktura i mechanizmy działające w binarnych kataklizmach; ewolucja gwiazd pojedynczych i podwójnych; teoria grubych dysków akrecyjnych; heliosejsmologiczne modele wnętrza Słońca; granice równania stanu gwiazd neutronowych; Odbicie Comptona w AGN.

Czas uniwersalny (UT)

Miara czasu używana do celów cywilnych i oparta na dziennym pozornym ruchu Słońca. Jest to średni czas słoneczny południka Greenwich na 0? długości geograficznej. Czas uniwersalny zastąpił średni czas Greenwich w 1928 r. W 1955 r. Międzynarodowa Unia Astronomiczna z coraz większą dokładnością zdefiniowała szereg kategorii czasu uniwersalnego. UT0, najmniej dokładny, opiera się na optycznych obserwacjach tranzytów gwiazd w różnych obserwatoriach i reprezentuje początkowe wartości czasu uniwersalnego. Wartości te różnią się nieznacznie od siebie ze względu na wpływ ruchu biegunowego. Korygując ruch biegunowy, UT1 podaje dokładną współrzędną kątową Ziemi wokół jej obrotu. UT2 wywodzi się z UT1, biorąc pod uwagę roczne zmiany prędkości obrotowej Ziemi. Uniwersalny czas koordynowany jest międzynarodową podstawą czasu cywilnego i naukowego i jest używany do nadawania sygnałów czasu. Otrzymuje się go z zegara atomowego, który jest ustawiony tak, aby pozostawał w granicach ±0,90 s do UT. W ten sposób czas słoneczny wskazywany przez czas uniwersalny jest zsynchronizowany z czasem atomowym.

Czarna dziura

Obszar przestrzeni, w który spadła materia i z którego żaden przedmiot materialny, światło ani żaden sygnał nie mogą uciec. Innymi słowy, w tym obszarze przestrzeni pole grawitacyjne jest zbyt silne, by cokolwiek mogło uciec. Podstawowa koncepcja nie jest nowa i w pewnym sensie wywodzi się z sugestii wysuniętej w 1783 roku przez Johna Michella i w 1798 roku przez Pierre′a Laplace'a, że we wszechświecie mogą istnieć masywne ciała, które byłyby całkiem niewidoczne, ponieważ siła grawitacji w ich powierzchnie byłyby zbyt duże, aby umożliwić ucieczkę światła. Na powierzchni takiego ciała prędkość ucieczki byłaby większa niż prędkość światła. Obecne modele czarnych dziur opierają się na ogólnej teorii względności, z której można wykazać, że jeśli jakakolwiek dana ilość materii zostanie wystarczająco skompresowana, tak aby mieściła się w promieniu krytycznym zwanym promieniem Schwarzschilda, żaden sygnał nie uciec od tego. Czarna dziura powstałaby, gdyby pewna ilość materii została ściśnięta w jej promieniu Schwarzschilda, a granica czarnej dziury (znana jako horyzont zdarzeń) byłaby kulą o tym promieniu. Nic, co wpadnie do środka, nie może już nigdy uciec. Należy zauważyć, że czarna dziura nie jest ciałem stałym. Jest to obszar przestrzeni, którego promień zależy tylko od ilości materii, która wpadła do środka. Co dzieje się z tą sprawą później nie ma wpływu na rozmiar dziury, a jakakolwiek materia, która później wpadnie, służy jedynie zwiększeniu promienia dziury. Promień Schwarzschilda jest zwykle bardzo mały. Dla Słońca jest to tylko 3 km, a gdyby w jakiś sposób Ziemię można było skompresować w promieniu Schwarzschilda, powstała czarna dziura miałaby jedynie rozmiar marmuru. Czarne dziury prawdopodobnie powstały w wyniku zapadania się najbardziej masywnych gwiazd, gdy kończy im się paliwo pod koniec ich cyklu życiowego. Większość gwiazd zapada się, tworząc gęste, zwarte obiekty, ale najbardziej masywne gwiazdy będą się zapadać, dopóki w zasadzie cała ich materia nie zostanie ściśnięta w punkcie o nieskończonej gęstości, znanym jako osobliwość. Zanim to nastąpi, kurcząca się gwiazda minie swój promień Schwarzschilda, tworząc czarną dziurę i znikając na zawsze z pola widzenia. Czarne dziury są ważnymi źródłami energii, ponieważ materia opadająca w kierunku czarnej dziury przed przekroczeniem horyzontu zdarzeń może uwolnić znaczne ilości grawitacyjnej energii potencjalnej. Obracająca się czarna dziura (zasadniczo podobna do opisanej powyżej prostej stacjonarnej) jest pod tym względem jeszcze bardziej wydajna. Nic dziwnego, że czarne dziury zostały zbadane jako możliwe "wyjaśnienia" dotychczas niewyjaśnionych źródeł energii we wszechświecie. Najbardziej obiecującym sposobem wykrywania czarnych dziur jest poszukiwanie ich wpływu na materię w ich pobliżu. Na przykład, jeśli czarna dziura należy do układu podwójnego, wówczas widoczna gwiazda będzie poruszała się po orbicie wokół niewidzialnego obiektu. Ponownie, jeśli materiał wpada do czarnej dziury, nadmiernie się nagrzeje i będzie emitować promieniowanie rentgenowskie. Badanych jest wielu potencjalnych kandydatów, z których pierwszym zidentyfikowanym jest Cygnus X-1, który jest źródłem promieniowania rentgenowskiego utrzymującym masywny niewidzialny obiekt. Ca V404 Cygni jest jeszcze bardziej przekonujący. Wydaje się, że niektóre czarne dziury nie mają pochodzenia gwiezdnego. Duże ilości gazu międzygwiezdnego lub duża liczba gwiazd mogą gromadzić się i zapadać w supermasywne czarne dziury w centrach kwazarów i układów galaktycznych, które wydają się eksplodować. Ogromną produkcję energii takich obiektów można wytłumaczyć zapadnięciem się miliardów mas Słońca w wielką czarną dziurę. W 1994 roku Kosmiczny Teleskop Hubble'a dostarczył dowodów na istnienie takiej supermasywnej czarnej dziury w centrum galaktyki M87. Ma masę dwóch lub trzech miliardów Słońc, ale nie jest większy niż Układ Słoneczny. W 1999 roku japoński satelita rentgenowski ASCA zidentyfikował ogólne efekty relatywistyczne w supermasywnej czarnej dziurze MCG-6-30-15, rejestrując prędkości do c/3 w materii krążącej w odległości 6 promieni Schwarzchilda od czarnej dziury. Po raz pierwszy ogólne efekty relatywistyczne zostały bezpośrednio powiązane z kandydatem na czarną dziurę. W 2001 roku wysokiej jakości widma w podczerwieni jądra Centaura A uzyskane za pomocą instrumentu ISAAC w Bardzo Dużym Teleskopie (VLT) Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) wykazały, że w jego centrum znajduje się czarna dziura o masie 200 milionów mas Słońca. Widma w podczerwieni pokazały charakterystyczny kształt obracającego się dysku. Wykryto szybkie ruchy gazu w tym dysku; jest to cecha charakterystyczna czarnej dziury. Analiza prędkości obrotowej dysku prowadzi do określenia, że całkowita masa materii wewnątrz dysku wynosi ponad 200 milionów mas Słońca - to zbyt dużo, aby mogło to być spowodowane normalnymi gwiazdami. Brytyjski astrofizyk Stephen Hawking zaproponował inny rodzaj niegwiazdowej czarnej dziury. Zgodnie z teorią, w czasie Wielkiego Wybuchu mogło powstać wiele maleńkich, pierwotnych czarnych dziur o masach mniejszych niż asteroida. Te mini czarne dziury z czasem tracą masę i znikają.

Czarna kropla

Zjawisko optyczne obserwowane na początku i na końcu tranzytu Wenus przez tarczę Słońca, w którym ciemna sylwetka Wenus, która właśnie całkowicie przeszła na tarczę Słońca na jednym końcu lub jest bliska zetknięcia się z przeciwległym końcem, jest postrzegane jako "połączone" z kończyną wąskim ciemnym "mostem". Ten most to tak zwana czarna kropla. Prawdopodobnie po raz pierwszy zaobserwowano go podczas tranzytu w 1761 roku; Michaił Łomonsow doszedł do wniosku, że oznacza to obecność atmosfery i rzeczywiście jest to spowodowane załamaniem światła słonecznego przez atmosferę Wenus. Należy na to pozwolić, gdy dokonuje się synchronizacji tranzytów. Niezrozumienie tego zmniejszyło dokładność wczesnych pomiarów paralaksy słonecznej (z której wywodzi się odległość Ziemia-Słońce) dokonywanych na podstawie synchronizacji tranzytów Wenus z różnych miejsc na powierzchni Ziemi. Jednak pojawienie się czarnej kropli może mieć subiektywny aspekt, ponieważ od czasu do czasu donoszono o niej podczas tranzytów Merkurego, który ma tylko najbardziej rozrzedzoną atmosferę.

Cząstki elementarne

Cząstki subatomowe, których nie można podzielić na mniejsze składniki. Do cząstek elementarnych zalicza się leptony (elektrony, miony, cząstki tau i neutrina), kwarki i cząstki bozonów cechowania, które, o ile wiadomo, nie mają struktury wewnętrznej złożonej z innych, bardziej podstawowych cząstek.

Częstotliwość

Szybkość, z jaką występują określone zdarzenia. W kontekście promieniowania elektromagnetycznego termin ten oznacza liczbę grzbietów fal na sekundę przechodzących przez określony punkt. Dla światła o długości fali ?, ponieważ prędkość światła = c, częstotliwość f = c/λ. Jednostką miary częstotliwości w układzie SI jest herc (Hz), mierzący liczbę fal przechodzących przez stały punkt na sekundę. Zatem 1 fala na sekundę odpowiadałaby częstotliwości 1 Hz, 100 000 fal na sekundę 100 000 Hz itd. Wspólne wielokrotności to kiloherc (kHz) = 1000 Hz, megaherc (MHz) = 1 000 000 Hz i gigaherc ( GHz) = 1000 000 000 Hz. Starszą jednostką częstotliwości są cykle na sekundę (c/s); 1 Hz = 1 c/s.

Centrum Kosmiczne Johnsona

Centrum Kosmiczne im. Johnsona (JSC) w Houston jest wiodącym ośrodkiem NASA zajmującym się programami promów kosmicznych i Międzynarodowej Stacji Kosmicznej oraz badaniami biomedycznymi. Obszary studiów obejmują nauki o Ziemi i eksplorację Układu Słonecznego, astromateriały i medycynę kosmiczną. W JSC pracuje około 14 000 osób, w tym 3000 urzędników państwowych.

Chajjam [al-Khajjam], Omar [Abu ol-Fath ebn-Ebrahim ′Omar ol-Chajjami z Niszapur] (ok. 1044 - ok. 1123)

Poeta, matematyk, astronom, urodzony w Niszapur w Persji (obecnie Iran), w rodzinie arabskich wytwórców namiotów (przekład jego imienia), wybitny matematyk i astronom. Saldżucki sułtan, Malikshah Jalal al-Din, wyznaczył go do obserwatorium w Ray około 1074 roku, aby ustalić kalendarz słoneczny, jako pomoc w ściąganiu podatków. Chajjam opracował kalendarz o nazwie Al-Tarikh-al-Jalali, który zawierał błąd jednego dnia na 3770 lat (wyższy od kalendarza gruzińskiego z błędem 1 dnia na 3330 lat). Opierał się na niezwykle dokładnym określeniu długości roku przez Chajjama na 365,242199 dni. Długość roku wynosi obecnie 365,242190 dni, zmniejszając się o około sześć jednostek na szóstym miejscu po przecinku w ciągu stulecia. Chajjam jest najlepiej znany jako wynik tłumaczenia Edwarda Fitzgeralda w 1859 roku prawie 600 krótkich czterowierszowych wierszy, Rubaiyat Omara Chajjama, ale wersje wersetów w literaturze perskiej są starsze niż Chajjam i nikt nie wie, które zostały napisane przez jego.

Najbardziej znany jest fatalny czterowiersz:

Ruchomy Palec pisze; i mając pismo,
Idzie dalej: ani cała twoja Pobożność, ani Rozum
Zwabią go z powrotem, aby anulować pół linii,
Ani wszystkie twoje Łzy zmywają z tego Słowo.

Ciśnienie atmosferyczne

Ciśnienie (tj. siła na jednostkę powierzchni) wywierane na powierzchnię planety przez ciężar gazu zawartego w kolumnie rozciągającej się pionowo w górę do granicy atmosfery. Na powierzchni Ziemi średnia wartość ciśnienia atmosferycznego w jednostkach SI wynosi 1,013 × 105 paskali (Pa), gdzie jeden paskal odpowiada sile jednego niutona na metr kwadratowy (Nm-2). Kolejną jednostką ciśnienia jest bar, który odpowiada 105 paskalom, których wspólną podwielokrotnością jest milibar (mb); 1 milibar = 0,001 bara. Ciśnienie 1,013 × 105 Pa odpowiada 1,103 bara lub 1013 milibarom. Średnia wartość ciśnienia atmosferycznego na powierzchni Ziemi (1013 mbar) jest również określana jako 1 atmosfera. Dla porównania, ciśnienie atmosferyczne na powierzchni Wenus i Marsa wynosi odpowiednio 90 i 0,006 atmosfery.

Centrum Kosmiczne Astro w Moskwie

Powstał w 1967 roku jako część Instytutu Badań Kosmicznych Rosyjskiej Akademii Nauk. Astro Space Center prowadzi podstawowe badania z zakresu astrofizyki, w tym kosmologii, struktury i ewolucji obiektów astronomicznych oraz ośrodka międzygwiazdowego i międzyplanetarnego. Centrum jest szczególnie zaangażowane w rozwój radioastronomii. Obsługuje stację radioastronomiczną Pushschino i ma umowę na budowę 70-metrowego radioteleskopu na płaskowyżu Suffa w Uzbekistanie. Centrum rozwija również satelitę RadioAstron, radioteleskop 10 m, który zostanie umieszczony na wysokiej orbicie eliptycznej w celu prowadzenia obserwacji VLBI w połączeniu z radioteleskopami naziemnymi. Jest częścią serii statków kosmicznych Spectrum. Projekt Submillimetron centrum jest badany jako ładunek astronomiczny na rosyjskim segmencie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Wykorzystałby teleskop kriogeniczny do badań w zakresie fal submilimetrowych i dalekiej podczerwieni.

Cząstka alfa

Termin używany czasem do opisania jądra helu, dodatnio naładowanej cząstki, która składa się z dwóch połączonych ze sobą protonów i dwóch neutronów. Cząstki alfa, odkryte przez Ernesta Rutherforda (1871-1937) w 1898 r., są emitowane przez jądra atomowe przechodzące radioaktywność alfa. Podczas tego procesu niestabilne ciężkie jądro spontanicznie emituje cząstkę alfa i przekształca się (przemienia) w jądro innego (lżejszego) pierwiastka. Badania sposobu, w jaki cząstki alfa były rozpraszane przez atomy w cienkich warstwach miki i złota, doprowadziły Rutherforda w 1910 roku do odkrycia jądra atomowego. Cząstki alfa znajdują się w wietrze słonecznym i powstają w zderzeniach w wysokoenergetycznych akceleratorach cząstek. W czerwonych olbrzymach zachodzi ważna reakcja jądrowa, zwana reakcją potrójnej alfa, która łączy ze sobą jądra helu (cząstki alfa), tworząc jądra węgla.

Charakterystyka Eulera

Charakterystyka Eulera to liczba, którą można powiązać z powierzchnią i która pozostaje niezmieniona, gdy kształt jest wygięty lub zdeformowany. Zapewnia sposób określania cech, takich jak liczba otworów w powierzchni. Wielościan to szczególnie prosta zamknięta powierzchnia składająca się z wielu płaskich ścian ograniczonych prostymi krawędziami, które spotykają się w wierzchołkach. Leonhard Euler zauważył, że dla dowolnego odpowiednio zdefiniowanego wielościanu o liczbie ścian F, liczbie krawędzi E i liczbie wierzchołków V, V - E + F = 2. Bardziej ogólne powierzchnie można podzielić na zakrzywione ściany i krawędzie , spotykając się w wierzchołkach w podobny sposób. W torusie pokazanym obok V = 1, E = 2 i F = 1, co daje V - E + F = 0. Liczba V - E + F jest znana jako charakterystyka Eulera powierzchni. W przypadku orientowalnej powierzchni zamkniętej liczba otworów g, znana jako rodzaj powierzchni, jest związana z charakterystyką Eulera za pomocą równania V - E + F = 2 - 2g.

Całkowanie na krzywej

Całkowanie funkcji wzdłuż krzywej jest odpowiednikiem całkowania w jednej zmiennej rzeczywistej, ale dla funkcji więcej niż jednej zmiennej. W dwóch wymiarach funkcja z = f (x, y) tworzy powierzchnię. Wyobraź sobie krzywą w płaszczyźnie (x, y), z = 0, i podobną do kurtyny powierzchnię łączącą ją z powierzchnią z = f(x, y) pionowo powyżej lub poniżej niej. Całka funkcji wzdłuż krzywej jest zasadniczo tylko dodatnim lub ujemnym obszarem tej kurtyny i jest czasami nazywana całką krzywą. Jeśli y jest ustalone na daną liczbę, to f(x, y) staje się funkcją x i pewnej stałej. Zatem dla ustalonego y możliwe jest całkowanie f ( x , y ) względem x przy użyciu standardowych technik. Podobnie, jeśli x jest ustalone, funkcję można całkować względem y. Geometrycznie odpowiada to całkowaniu wzdłuż linii prostych w płaszczyźnie (x, y). Ogólnie rzecz biorąc, istnieją pewne techniczne problemy dotyczące tego, jak i kiedy można to zrobić, ale chodzi o to, że ideę integracji można łatwo rozszerzyć. Jest to ważne na przykład w mechanice, gdzie służy do obliczania wykonanej pracy.

Całkowanie i trygonometria

Okazuje się, że całki niektórych elementarnych funkcji x są powiązane z funkcjami trygonometrycznymi. Pokazuje to, jak centralne są funkcje trygonometryczne w matematyce: gdyby nie zostały wprowadzone do geometrii poprzez stosunki boków trójkątów, musiałyby zostać zdefiniowane w rachunku różniczkowym jako całka jakiejś stosunkowo prostej funkcji. Przykładem jest:



a inny przykład podano obok. Tutaj tan^-1 jest funkcją odwrotną funkcji tangensa, znaną jako arctan. Podobnie sin^-1 jest odwrotną funkcją sinus, arcsin. Zauważ, że funkcja odwrotna nie jest tym samym, co odwrotność, 1/tan(x) . Standardowym sposobem wyprowadzania tych wyrażeń jest użycie zależności



i raczej prostszego stwierdzenia, że pochodna funkcji arctan, tan^-1x, wynosi 1/(1+x2).

Całkowanie

Proces całkowania z grubsza odpowiada znalezieniu obszaru pod wykresem, ale z obszarami poniżej osi wnoszącymi obszar ujemny. Rozważmy krzywą między dwoma punktami a i b: jeśli podzielimy obszar pod nią na cienkie segmenty, to obszar każdego segmentu będzie w przybliżeniu równy wartości funkcji w tym punkcie pomnożonej przez szerokość segmentu. Sumując te obszary razem, otrzymujemy przybliżenie całkowitego obszaru pod krzywą. Im większej liczby coraz węższych segmentów użyjemy w tym procesie, tym dokładniejsza będzie nasza odpowiedź. Jeśli istnieje granica długości segmentów dążących do zera, nazywa się to całką funkcji między granicami a i b gdzie a < b , oznaczone



Chrześcijański Egipt

•  Niektórzy historycy uważają, że chrześcijaństwo zostało założone w Egipcie przez Marka Ewangelistę około 33 roku naszej ery.
•  Do roku 200 r. n.e. Aleksandria była jednym z największych ośrodków chrześcijańskich na świecie. Chrześcijańscy nauczyciele Klemens z Aleksandrii i Orygenes założyli tam pod koniec II wieku n.e. szkołę, aby nauczać chrześcijańskich idei.
•  Powstała forma chrześcijaństwa stała się znana jako chrześcijaństwo koptyjskie. Przetrwał do dziś, a egipscy mnisi nadal praktykują tę religię w klasztorach.
•  Na tarczach wczesnych chrześcijan znajdowały się ilustracje boga Horusa na koniu, przedstawiające chrześcijańskich świętych wojowników, takich jak św. Jerzy i św. Menas.
•  Gdy nowa religia rozprzestrzeniła się w całym imperium, stare pogańskie świątynie przekształciły się w kościoły lub klasztory albo popadły w ruinę. Niektóre zamieniono na domy.
•  Jednym z pierwszych nawróconych św. Marka w Aleksandrii był prosty szewc imieniem Anianus. Został biskupem Aleksandrii.
•  Starożytni Egipcjanie podzielali pewne wierzenia z religią chrześcijańską, takie jak śmierć i zmartwychwstanie boga, sąd nad duszami i koncepcja życia pozagrobowego.
•  Pierwsi chrześcijanie doświadczyli straszliwych prześladowań w rządzonym przez Rzymian Egipcie. W 64 roku n.e. cesarz Neron obwiniał swoich chrześcijańskich poddanych za wielki pożar Rzymu i za obrazę uznał wyznawanie wiary chrześcijańskiej. Wielu chrześcijan zostało aresztowanych, torturowanych i zabitych, ponieważ odmówili porzucenia swoich przekonań i oddania czci bogom państwowym.
•  Podczas panowania cesarza Dioklecjana w ciągu jednego roku stracono 284 chrześcijan w Egipcie. Następnie prześladowania zaczęły słabnąć, a Egipt stał się państwem chrześcijańskim, gdy Imperium Rzymskie przeszło na chrześcijaństwo pod panowaniem Konstantyna w 325 r.
•  Egipt jest przez wielu uważany za ojczyznę chrześcijańskiego monastycyzmu. Anonimowa praca Historia mnichów w Egipcie mówi: "Nie ma w Egipcie ani Tebaidzie żadnego miasta ani wsi, które nie byłyby otoczone eremami jak murami, a ludzie polegali na swoich modlitwach jak na samym Bogu… Przez nie świat jest utrzymywany w istnieniu".


Całkowity koszt posiadania (TCO)

Zasada określania najniższego kosztu, która uwzględnia wszystkie trzy elementy kosztu: jakość, obsługę i cenę (Q, S i P).

Cykl życia produktu

kategorie produktów i określone marki mają ograniczoną długość życia. Ten proces starzenia się ma cztery odrębne etapy od narodzin do śmierci: wprowadzenie, wzrost, dojrzałość i schyłek.

Cele

Druga część planu marketingowego, po analizie sytuacji. Cele wyznaczone przez Twoją organizację. Powinny być wymierne, mierzalne i osiągalne.

Czasopisma

Najbardziej specjalistyczne ze wszystkich mediów.

Cztery I

Proces kreatywności: informacja, inkubacja, inspiracja i implementacja.

Cztery P

Produkt, Place, Promocja i Price - podstawowe elementy składowe programu marketingowego - które muszą być mądrze zrównoważone, aby uzyskać maksymalny efekt.

Cash Cow

Jeden segment macierzy udziału w rynku. Te strategiczne jednostki biznesowe wytwarzają gotówkę dla firmy. Często wykorzystywane do finansowania innych SBU na rynkach o wyższym wzroście.

Ciągi zbieżne

Terminy na uporządkowanej liście liczb są zbieżne, jeśli stopniowo zbliżają się do określonej wartości lub limitu. Ale chociaż możemy zaobserwować, że sekwencja wydaje się zbliżać do granicy, skąd możemy wiedzieć, czym jest ta granica? Na przykład metody szacowania π często opierają się na podejściu sekwencyjnym. W miarę jak ciąg zbliża się coraz bardziej do liczby, fajnie byłoby powiedzieć, że jest to prawdziwa wartość π. Jeśli znana jest liczba L, to ciąg dąży do L, jeśli przy jakimkolwiek poziomie błędu ε, istnieje pewien etap ciągu, po którym wszystkie pozostałe człony mieszczą się w ε od L. Karl Weierstrass i inni odkryli, że nie konieczne jest poznanie L w celu określenia, czy sekwencja jest zbieżna. Sekwencja Cauchy′ego to taka, w której, przy dowolnym poziomie błędu ε, istnieje pewien etap w sekwencji, po którym dowolne dwa punkty pozostałe w sekwencji znajdują się w obrębie ε od siebie. W przypadku liczb rzeczywistych jest to równoznaczne z posiadaniem limitu oraz w wielu innych naturalnie występujących wzorcach. Ciąg Fibonacciego jest również przydatny w wielu kontekstach matematycznych, w tym w rozwiązaniu algorytmu Euklidesa. Wiąże się to również ze złotym podziałem


Ciąg Fibonacciego

Ciąg Fibonacciego to prosty wzór utworzony przez dodanie dwóch liczb, aby uzyskać trzecią. Nazwana na cześć włoskiego matematyka, który wprowadził ją na Zachód w 1201 roku, pojawia się w kilku dziedzinach matematyki, a także w obserwacjach świata fizycznego i przyrody. W kategoriach matematycznych ciąg definiuje się jako:

F_n+1 = F_n + F_n?1 (przy F₀ = 0 i F₁ = 1).

Reguła skutkuje łańcuchem liczb zaczynającym się: 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, . . . W biologii te liczby znajdują odzwierciedlenie w relacji między skręceniem łodygi rośliny a liczbą liści wzdłuż łodygi, w spiralnym ułożeniu nasion słonecznika,


Chufu

•  Faraon Chufu panował w latach 2560-2537 r. p.n.e. Był synem wielkiego budowniczego piramid Snofru, a Grecy nazywali go Cheopsem. Khufu jest skrótem od "Khnum-kuefui", co oznacza "Khnum mnie chroni".
•  Największym osiągnięciem Chufu była Wielka Piramida w Gizie, jeden z Siedmiu Cudów starożytnego świata. Była to najwyższa konstrukcja na Ziemi od prawie 4500 lat.
•  Skarb pogrzebowy Chufu został skradziony dawno temu przez rabusiów grobów. Jedynie pusta trumna (sarkofag) została znaleziona przez archeologów. Obok Wielkiej Piramidy znaleziono dwie łodzie z drewna cedrowego.
•  Archeolodzy znaleźli część wyposażenia pogrzebowego matki Chufu, Hetepheres, w grobowcu w pobliżu Wielkiej Piramidy w Gizie.
•  Nietknięty grobowiec syna Chufu, Hardjedefa, został również odkryty w Gizie na wschód od Wielkiej Piramidy.
•  Gigantyczna ekspedycja handlowa wyruszyła, aby zabezpieczyć zasoby dla programów budowlanych faraona. Imię Chufu jest wyryte w kopalniach turkusu i miedzi Wadi Maghara na półwyspie Synaj.
•  Odbywały się również ekspedycje górnicze na zachodnią pustynię Nubii. Imię faraona zostało wyryte w kamieniołomach gnejsu, 65 km na północny zachód od Abu Simbel.
•  Legenda egipska sugeruje, że Chufu był nikczemnym tyranem, wykorzystującym pieniądze i siłę roboczą do budowy Wielkiej Piramidy, a nie do ulepszania kraju.
•  Zachowała się tylko jedna pełna podobizna faraona. Jest to maleńka statuetka z kości słoniowej przedstawiająca króla w czerwonej koronie Dolnego Egiptu, siedzącego na tronie.
•  Statuetka została odzyskana ze świątyni Chentimentiu w Abydos przez odkrywcę i artystę Flindersa Petrie w 1903 roku.


61 Cygni

Gwiazda 61 Cygni jest ważna ze względu na jej duży ruch własny, po raz pierwszy zmierzony w Obserwatorium w Palermo przez Giuseppe Piazzi′ego (1746-1826). Gwiazda stała się popularnie znana jako "latająca gwiazda Piazziego". Jego zmierzony roczny ruch właściwy 5,23 & Prime; jest nadal siódmą co do wielkości znaną gwiazdą i jest największą jak na gwiazdę gołym okiem (pozorna jasność 4,8 mag). Ta gwiazda była również pierwszą, która miała roczną paralaksę niezawodnie określoną przez Friedricha Bessela (1784-1846). Pomiar Bessela 0,314 & Prime; wykonany w Königsbergu z heliometrem Fraunhofera 6,25 cala w 1838 r., Wypada całkiem dobrze w porównaniu ze współczesną wartością 0,286 & Prime;. Ustalenia gwiezdnej paralaksy wykonane w tym samym roku przez innych obserwatorów były znacznie mniej dokładne. Jest to jedenasta najbliższa gwiazda w odległości 11,4 lat świetlnych. 61 Cygni to również dobrze znany system podwójny, z okresem 653,3 lat. Jego komponenty są obecnie oddzielone przez 30,3 ″ pod kątem położenia 150^o. Gwiazda główna 61 Cyg A to pomarańczowy karzeł typu widmowego K5V o pozornej wielkości 5,20 i absolutnej wielkości 7,5. Jego towarzysz 61 Cyg B jest również pomarańczowym karłem typu widmowego K7V, o pozornej wielkości 6,05 i absolutnej wielkości 8,3. System jest uważany za najbardziej intensywnie obserwowaną gwiazdę podwójną, a kilka tysięcy obserwacji wizualnych uzupełniono o ponad 34 000 płyt fotograficznych. Precyzyjne pomiary astrometryczne tych płyt wykazały, że układ ma co najmniej jeden niewidoczny element, uważany za planetę o masie podobnej do Jowisza, a może nawet trzech, z okresami orbitalnymi od 5 do 12 lat.


Człowiek Zręczny

•  2,5-1,8 miliona lat temu pojawiły się pierwsze prawdziwie ludzkie hominidy. Wszystkim tym hominidom nadano nazwę rodzajową (grupową) Homo i obejmują nas.
•  Najbardziej znanymi wczesnymi Homo są Homo rudolfensis i Homo habilis.
•  Pierwsi Homo byli wyżsi niż australopiteki i mieli większe mózgi.
•  W przeciwieństwie do australopiteków, Homo jadł mięso. Mogli być zmuszeni do jedzenia mięsa przez wysuszenie klimatu, który zmniejszył ilość dostępnego pokarmu roślinnego.
•  Mózgi potrzebują dużo jedzenia, a jedzenie mięsa dostarczało dodatkowego pożywienia potrzebnego większym mózgom.
•  Czaszki pokazują, że pierwszy Homo, podobnie jak Homo habilis, miał mózgi 650 cm³ - dwa razy większe niż australopitekiy. Nasze mają około 1400 cm³. Ale mieli małpopodobne twarze z wystającymi szczękami i spadzistymi czołami.
•  Homo habilis jest znany z kawałków kości ręki, szczęki i czaszki znalezionych w wąwozie Olduvai w Tanzanii w 1961 roku.
•  Homo habilis oznacza Człowiek Zręczny. Ma swoje imię, ponieważ ma dobry chwyt do władania narzędziami - z kciukiem, który można obracać, aby spotkać czubek palca. Nazywa się to "przeciwnym kciukiem". •  Pierwszy Homo używał kości lub kamieni do łamania otwartych kości, aby dostać się do szpiku. Później ostrzyli kamienie do krojenia mięsa do jedzenia i skór na ubrania. Być może zbudowali nawet proste schronienia do życia. •  Niektórzy eksperci uważają, że wybrzuszenie "obszaru Broca" niektórych Homo habilis czaszki sugeruje, że potrafili mówić w prymitywny sposób. Większość myśli, że nie mogli.
•  Pierwszy Homo żył przez milion lub więcej lat obok "solidnych" (większych) australopiteków, takich jak Paranthropus boisei.


Człowiek myśliwy

•  Około 2 miliony lat temu pojawił się znacznie wyższy Homo, zwany Homo ergaster. Ergastery były pierwszymi stworzeniami, które miały ciała podobne do naszych, z długimi nogami i prostymi plecami.
•  Dorosłe ergastery miały 1,6 m wzrostu, ważyły 65 kg i miały mózgi 850 cm sześciennych, znacznie ponad połowę mniejsze od naszego.
•  Ergasterzy nie tylko szukali mięsa, jak Homo habilis, ale polowali na duże zwierzęta.
•  Do polowania i krojenia mięsa, ergasterzy odłupywali płatki kamienia kamieni w celu uzyskania odpowiednich ostrzy o dwóch ostrzach lub "siekierek ręcznych". Eksperci nazywają to tworzeniem narzędzi aszelskich.
•  Aby polować skutecznie, ergasterzy musieli ze sobą współpracować, więc współpraca była kluczem do ich sukcesu - i mogła szybko doprowadzić do rozwoju mowy.
•  Ergasterzy mogli pomalować swoje ciała czerwoną ochrą. Rozwój człowieka rozpoczął się, gdy hominidy nauczyły się wspólnie polować.
•  Długie nogi i wspólna praca pomogły ergasterowi rozprzestrzenić się poza Afrykę do Azji i być może Europy.
•  Krótko po ergasterze pojawił się Homo erectus ("Człowiek wypostowany")
•  Szczątki Erectusa znajdują się tak daleko od Afryki, na Jawie. 700 000-letnie kamienne narzędzia na indonezyjskiej wyspie Flores sugerują, że mogły podróżować łodzią.
•  Erectus nauczył się rozpalać ogniska, aby mógł żyć w chłodniejszych miejscach i sprawić, by szersza gama żywności stała się jadalna przez gotowanie.


Człowiek Współczesny

•  Nazwa naukowa współczesnego człowieka to Homo Sapiens Sapiens. Słowo Sapiens używane jest dwukrotnie, aby odróżnić nas od Homo Sapiens Neanderthalis (człowieka neandertalskiego).
•  W przeciwieństwie do neandertalczyków, współcześni ludzie mają wydatny podbródek i grubą twarz z wysokim czołem.
•  Niektórzy naukowcy uważają, że podobieństwo DNA w naszych ciałach oznacza, że wszyscy ludzie są potomkami kobiety o pseudonimie "Ewa", która według ich obliczeń żyła w Afryce około 200 000 lat temu. DNA to specjalna cząsteczka w każdej komórce ciała, która niesie ze sobą instrukcje życia.
•  Najstarsze ludzkie czaszki mają 130 000 lat i zostały znalezione w dorzeczu Omo w Etiopii i rzece Klasies w Afryce Południowej. Zarówno współczesnych ludzi, jak i neandertalczyków
•  Około 30 000 lat temu współcześni ludzie zaczęli używać pięknie wykonanych włóczni, aby rozprzestrzenić się w Eurazji z Afryki.
•  Najwcześniejsi współcześni Europejczycy nazywani są Człowiekiem z Cro-Magnon, po jaskiniach we francuskiej dolinie Dordogne, gdzie w 1868 r. znaleziono szkielety sprzed 35 000 lat.
•  Współcześni ludzie dotarli łodzią do Australii z Indonezji 50 000 lat temu. Mniej więcej w tym samym czasie dotarli do Ameryk z Azji.
•  Współcześni ludzie żyli obok neandertalczyków przez dziesiątki tysięcy lat na Bliskim Wschodzie iw Europie.
•  Współcześni ludzie byli prawdopodobnie pierwszymi stworzeniami, które mówiły coś, co nazwalibyśmy językiem. Niektórzy naukowcy uważają, że język to nagły wypadek genetyczny, który dał ludziom ogromną przewagę.
•  Wraz ze współczesnym człowiekiem nastąpił szybki postęp w technologii narzędzi kamiennych, budowa drewnianych chat, wzrost liczby ludności i rosnące zainteresowanie sztuką.
•  Zarówno współcześni ludzie, jak i neandertalczycy używali do polowań pięknie wykonanych włóczni.


Cywilizacja Indusu

Pieczęcie handlujące steatytem z Indusu zostały znalezione tak daleko, jak Bahrajn i Ur. •  Około 3000 p.n.e. cywilizacja rozwinęła się z małych społeczności rolniczych w dolinie Indusu w Pakistanie.
•  Znaleziono szczątki ponad 100 miast cywilizacji Indusu. Główne miejsca to Mohenjo-Daro, Harappa, Kalibangan i Lothal.
•  Miasta Indusu były starannie zaplanowane, z prostymi ulicami, łaźniami i wielkimi spichrzami.
•  W centrum znajdowała się ufortyfikowana cytadela, zbudowana na platformie z cegieł. Prawdopodobnie mieszkali tu władcy.
•  Domy Indusu zbudowano z cegły wokół centralnego dziedzińca. Mieli kilka pokoi, toaletę i studnię.
•  Cywilizacja Indusu miała swój własny system pisma, który pojawia się na przedmiotach takich jak rzeźbione pieczęcie - ale nikt jeszcze nie był w stanie go rozszyfrować.
•  Jednopokojowe chaty na wszystkich skrzyżowaniach są uważane za posterunki policji.
•  Mohenjo-Daro i Harappa miały po 35 000 mieszkańców około 2500 p.n.e.
•  Do roku 1750 p.n.e. cywilizacja Indusu podupadła, być może dlatego, że powodzie zmieniły bieg rzeki Indus. Wojna również mogła odegrać pewną rolę. Ostatecznie zniknął wraz z przybyciem Aryjczyków do Indii około 1500 roku p.n.e.


Chińska technologia

•  Zachodni eksperci dopiero niedawno zdali sobie sprawę, że starożytna chińska technologia była bardzo zaawansowana, a wiele z ich wczesnych wynalazków dotarło do Europy dopiero tysiące lat później.
•  Na początku XVII wieku wielki angielski myśliciel Francis Bacon powiedział, że trzy całkiem niedawne wynalazki zmieniły świat - druk, proch strzelniczy i okrętowy kompas magnetyczny. Wszystko to zostało wynalezione w Chinach tysiąc lub więcej lat wcześniej.
•  Jedną z najstarszych zachowanych drukowanych książek jest Diamentowa Sutra, wydrukowana w Chinach około 868 roku. Ale drukowanie w Chinach sięga co najmniej VII wieku naszej ery
•  Pierwszym robotem na świecie był niesamowity starożytny chiński wózek z zębatkami z kół, które obracały posąg na górze tak, że jego palec zawsze wskazywał na południe.
•  Chińczycy mieli alkohole spirytusowe 2000 lat temu, ponad tysiąc lat przed przybyciem do Europy.
•  Strzemię końskie zostało wynalezione w Chinach w III wieku p.n.e. Dało to koniom-żołnierzom stabilną platformę do walki i pozwoliło im nosić ciężkie zbroje.
•  Taczka została wynaleziona przez chiński ok. 1OO p.n.e.
•  Pługi żeliwne były produkowane w Chinach około 200 roku p.n.e.
•  Piłka nożna została wynaleziona w Chinach. Około 200 p.n.e. grali w grę o nazwie t′u chu. Wiązało się to z kopaniem napompowanej skórzanej piłki przez dziurę w jedwabnej siatce.


Co ludzie jedli

•  1,5 miliona lat temu ludzie nauczyli się używać ognia do gotowania potraw. Najstarszy znany ogień do gotowania znajduje się w Swartkrans w RPA.
•  Pierwszymi piecami były doły na rozżarzone węgle, po raz pierwszy użyte na Ukrainie około 20 000 lat temu. Pierwsze prawdziwe piece pochodziły z Sumeru i Egiptu, ok. 2600 r. p.n.e.
•  Nasiona zboża były gotowane i mieszane z wodą, aby zrobić kleik (owsiankę), ok. 20.000 lat temu ludzie nauczyli się piec kleik na gorącym kamieniu, aby zrobić płaski chleb, jak pitta. Ceramika oznaczała, że płyny można podgrzewać w celu przygotowania gulaszu. Najstarsza ceramika to 13 000-letnie garnki z Odai-Yamomoto w Japonii. Pierwsze garnki z Bliskiego Wschodu, z Iranu, pochodzą sprzed 11 000 lat.
•  12 000 lat temu ludzie odkryli, jak sprawić, by żywność była trwała, pozwalając jej fermentować, wytwarzając ser z mleka i wino z winogron. Najwcześniejsi ludzie po prostu jedli to, co mogli znaleźć - albo polując (jak ryby), albo zbierając (jak jagody).
•  80OO p.n.e. ludzie zaczęli hodować zwierzęta, takie jak owce i uprawiać rośliny, takie jak zboża na żywność. Dieta stała się mniej zróżnicowana niż wtedy, gdy ludzie zbierali żywność na dziko, ale znacznie bardziej niezawodna.
•  4000 lat p.n.e. specjalni rolnicy w Palestynie uprawiali bogate w olej oliwki do wyciskania i wytwarzania oliwy z oliwek. w ogromnych ilościach. Rzymianie spożywali ogromne ilości.
•  2600 p.n.e., Egipcjanie odkryli, że pozostawiając kleik do fermentacji, mogą zrobić ciasto. Pieczyli je w piecach, aby zrobić pierwszy chleb.
•  Miód był głównym słodzikiem. Egipcjanie hodowali pszczoły na miód, a także robili słodkie syropy z owoców.
•  Najstarszą książką kucharską jest asyryjska kamienna tablica z 1700 p.n.e. zawierająca 25 przepisów, w tym ptaka zwanego atarru gotowanego w cebuli, czosnku, mleku i przyprawach.


Celtowie

•  Celtowie to starożytna grupa ludów, które po raz pierwszy pojawiły się w dolinie Dunaju w Niemczech około 3300 lat temu.
•  Pierwsi Celtowie znani są jako kultura Urnfield, ponieważ umieszczali swoich skremowanych zmarłych w urnach.
•  Od 800 do 400 lat p.n.e. Celtowie rozprzestrzenili się po północnej Europie, przejmując dzisiejszą Francję jako Galowie, Anglię jako Brytyjczycy i Irlandię jako Gaelowie.
•  Pierwsza fala ekspansji nazywa się kulturą Halstatt. Dzięki brązowi Celtowie rozwinęli najwyższe umiejętności obróbki metalu.
•  500 p.n.e. Celtowie nauczyli się wytwarzać żelazo i weszli w kontakt z Grekami i Etruskami. Pojawiła się kultura "La Tene".
•  W LaTene na broni i ozdobach pojawiły się charakterystyczne celtyckie zawijasy i spiralna dekoracja.
•  Po tym, jak Galowie złupili Rzym w 390, wydawało się, że Celtowie mogą najechać Europę. Ale podzielili się na wiele plemion i od 200 roku p.n.e. byli spychani coraz dalej na zachód.
•  Niektórzy wcześni Celtowie używali greckich liter do pisania we własnym języku, ale nasza wiedza o nich pochodzi głównie od autorów greckich i rzymskich.
•  Celtowie byli zaciekłymi wojownikami, którzy rzucali się do bitwy z krzykiem, nadzy i poplamiony niebieskim barwnikiem do drewna. Ale cenili poetów wyżej niż wojowników. Ich opowieści poetów o bohaterach i magii mówią nam, jak bogata była ich kultura.
•  Celtyckie społeczeństwo klanów było wysoce zorganizowane i obracało się wokół wodza klanu, który ustanawiał prawa.


Cesarstwo Bizantyjskie

•  Po upadku Rzymu w 476 r. Konstantynopol (obecnie Stambuł w Turcji) stał się stolicą tego, co obecnie nazywa się Cesarstwem Bizantyńskim. Stało się centrum zachodniej cywilizacji na następne tysiąc lat.
•  W ciągu sześciu lat po tym, jak Konstantyn uczynił Bizancjum swoją stolicą Konstantynopol, budowniczowie, architekci i artyści stworzyli jedno z najwspanialszych miast na świecie.
•  Konstantynopol znajdował się w centrum szlaków handlowych między Azją a Europą. Jedwabie, klejnoty i kość słoniową wymieniano za złoto, zboże, oliwki i wino. Pobierając dziesięć procent opłat za wszystkie przychodzące i wychodzące towary, miasto stało się bajecznie bogate
•  Kiedy wielki cesarz Justynia I wstąpił na tron w 527, próbował odbudować Cesarstwo Rzymskie. Jego generał Belizariusz odbił Włochy, a do 565 Cesarstwo Bizantyjskie rozciągało się na całym Morzu Śródziemnym.
•  Justynian zbudował także setki kościołów, w tym słynną Hagia Sophia.
•  Justynian zmodernizował prawo rzymskie, aby stworzyć podstawę wszystkich zachodnich systemów prawnych. Nazywa się to Kodeksem Justyniana
•  Cesarstwo Bizantyjskie było nieustannie atakowane - ze strony Gotów, Hunów, Persów, Awarów, Bułgarów, Słowian, Wikingów, Arabów, Berberów, Turków, Krzyżowców i Normanów. Odpierał jednak napastników, często swoją tajną bronią "grecki ogień", wynalezioną w 650 r. Była to mieszanka wapna palonego, benzyny i siarki, która po uderzeniu w wodę stanęła w płomieniach.
•  W 1204 Konstantynopol został splądrowany przez rycerzy krzyżowców, którym brakowało pieniędzy. Prawie każdy skarb w mieście został skradziony i nigdy nie odzyskano go po tym niszczycielskim ciosie. Populacja miasta zmniejszyła się z 1 miliona do zaledwie 60 000 w ciągu następnych 200 lat.
•  Konstantynopol został ostatecznie zdobyty przez sułtana tureckiego Mehmeta II w 1453 roku.


Co ludzie nosili

•  Greckie ubrania były bardzo proste - zasadniczo były to tylko kawałki wełny lub lnu owinięte wokół, aby zrobić tunikę, sukienkę lub płaszcz. Młodzi Grecy zazwyczaj nosili krótki płaszcz zwany chlamys na tunikę wszytą z boku i zapinaną na ramieniu. Kobiety nosiły suknię zwaną chiton, wykonaną z prostokąta materiału. Nosili dłuższy płaszcz zwany himation.
•  Egipcjanie nosili ubrania wykonane głównie z białego lnu. Początkowo mężczyźni nosili krótkie kilt, ale później nosili długie, zawijane spódnice. Egipcjanki początkowo nosiły sukienki przypominające pochwę. Po 1500 r. p.n.e. zarówno mężczyźni, jak i kobiety nosili luźne szaty, takie jak te wykonane z prostokątów tkaniny.
•  Ubiór rzymski był dość podobny do greckiego. Mężczyźni i kobiety nosili tuniki, zwane stola (kobiety) lub tuniki (mężczyźni). Obywatelom Rzymu pozwolono nosić na tunikę starannie udrapowany materiał zwany togą.
•  Najwcześniejsi ludzie nosili skóry zwierzęce, aby się ogrzać.
•  Najstarszymi śladami tkanego płótna są znaki gliniane w Pawlovie w Czechosłowacji, które datują się na 26 000 lat.
•  Większość naszej wiedzy o starożytnych strojach pochodzi z wazonów, posągów i malowideł ściennych. Kolory często wyblakły, ale z malowideł zachowanych pod popiołem wulkanicznym, takich jak te z rzymskiego miasta Pompeje, wiemy, że starożytne ubrania były często kolorowe.
•  Najstarsze zachowane ubrania pochodzą z egipskich grobowców sprzed 5000 lat.
•  Indygo o ciemnoniebieskim barwniku, pochodzące z rośliny indygo, znaleziono w tkaninach egipskich sprzed 4400 lat.
•  Purpura tyryjska była purpurowym barwnikiem, bardzo cenionym w czasach starożytnych. Pochodził z Tyru (współczesny Liban) i był zrobiony ze ślimaków Purpura i Murex.
•  Ludzie tacy jak starożytni Egipcjanie często nosili proste sandały lub buty z papirusu lub skóry. Ale mówi się, że grecki dramaturg Ajschylos wynalazł buty na platformie na 8-centymetrowych obcasach.
•  Minojskie kobiety sprzed 3500 lat, co niezwykłe w starożytności, nosiły sukienki z obcisłym stanem. Ich piersi również były odsłonięte.
•  Zwykli obywatele rzymscy nosili niebieloną białą togę. Kolorowe obramowania wskazywały na szczególny status. Urzędnicy na uroczystościach mieli togi z fioletowymi obramowaniami, zwane toga praetexta. Wczesnorzymscy generałowie nosili togi ufarbowane na purpurę tyryjską. Od czasów Augusta tylko cesarz nosił fioletową togę

---

[ 547 ]

---