EXHORTATIO DE PAENITENTIA: Zbiór fragmentów biblijnych na temat pokuty. Tytuł prawdopodobnie pochodzi od początku tekstu, który mówi o odpuszczeniu grzechów tym, którzy zwracają się do Boga ze szczerym sercem. Zaproszenie do pokuty (agere paenitentiam) jest w rzeczywistości definiowane jako akt powrotu do Boga (convertere ad Dominum). Tekst zasadniczo podejmuje naukę proroków, wzywając lud Boży do nawrócenia, revertere uważane za synonim convertere . Autor przedstawia różne teksty proroków, aby przekonać grzesznika do zaufania Bożemu miłosierdziu , ponieważ nadeszła godzina powrotu do Pana, którego sprawiedliwość nie pozostawia grzesznika na śmierć w jego grzechu. Przytacza się również wiele fragmentów NT, np. z Dziejów Apostolskich, św. Pawła i Objawienia. Ciekawe jest milczenie tekstów na temat fragmentów ewangelii dotyczących nawrócenia. Nie umniejsza to jego wartości literackiej, w której wybór wielu wersetów Pisma Świętego potwierdza związek między nimi, aby stworzyć dialog między Bogiem a grzesznikiem. Chociaż Cyprian był uważany za możliwego autora, hipoteza ta została porzucona z powodu niewystarczających dowodów. Afrykańska łacińska wersja Biblii była już szeroko rozpowszechniona w czasach Cypriana i miała wiele wydań. Nie możemy także podać z całą pewnością daty powstania tego tekstu.

EXODUS

I. Ojcowie pierwszego II w. - II. Ojcowie greccy z III w. - III. Pisarze syryjscy - IV. Ojcowie łacińscy. I. Ojcowie pierwszego II w. Od samego początku poświęcono Exodusowi wiele uwagi. List Klemensa Rzymskiego do Koryntian wykorzystuje Exodus, aby napomnieć wiernych do posłuszeństwa, postrzegając instytucje mojżeszowe jako typologiczną figurę posług kościelnych (zwłaszcza rozdz. 40-43, 53). List Barnaby podkreśla zerwanie ze Starym Testamentem: w Exodusie liczy się jego duchowa i alegoryczna interpretacja (rozdz. 4, 12, 14-15). Dialog Justyna z Tryfonem zawiera wiele typologicznych interpretacji Exodusu . Ireneusz mówi, że typologia Wyjścia jest tradycją otrzymaną od Prezbiterów, której nie mamy prawa ignorować . Homilia na Wielkanoc, opublikowana pod imieniem Melitona z Sardes, jest paralelą między pierwszą Paschą a męką. II. Ojcowie greccy z III w. Klemens Aleksandryjski był bardzo zainteresowany Wyjściem, często w zależności od aleksandryjskich tradycji żydowskich, a zwłaszcza od Filonu . Pierwsze dzieła wyraźnie poświęcone Wyjściu to dzieła Orygenesa: Homilie o Wyjściu i Scholia o Wyjściu, zachowane w katenach , do których należy dodać dwie księgi O Wielkanocy, być może będące częścią ośmiu Homilii o Wielkanocy wymienionych przez Euzebiusza , a także liczne strony z innych dzieł Orygenesa, zwłaszcza jego Homilie o Księdze Liczb , Księgi Kapłańskiej i Księgi Jozuego oraz Scholia dotyczące tych ksiąg. W Exodusie Orygenes widzi, oprócz sensu historycznego, trzy inne: sens alegoryczny (odnoszący się do Chrystusa i Kościoła), sens moralny lub tropologiczny (odnoszący się do życia każdego chrześcijanina) i sens anagogiczny lub eschatologiczny (zarezerwowany na wypełnienie wieków) .Dzieła Euzebiusza z Cezarei zawierają wiele nauk na temat Exodusu; patrz zwłaszcza ważny fragment De solemnitate paschali , który odnosi przepisy dotyczące żydowskiej Paschy do życia chrześcijańskiego; ale także wiele innych fragmentów. Niektóre teksty Didymosa z Aleksandrii o Wyjściu z Egiptu zachowały się w catenae); edycja nowych tekstów odkrytych w Tura została dokonana przez P. Nautina i L. Doutreleau. Z Kapadocjan, poza kilkoma fragmentami Bazylego i Grzegorza z Nazjanzu, musimy zacytować głównie Grzegorza z Nyssy Życie Mojżesza, złożone z dwóch części: jednej historycznej, ale również opartej na tradycjach pozabiblijnych; druga alegoryczna, zawierająca opis doskonałego życia na wzór Exodusu . Katecheza Cyryla Jerozolimskiego i Katecheza mistagogiczna Jana Jerozolimskiego zawierają liczne podobieństwa między sytuacją chrześcijańską a wydarzeniami Exodusu. Niektóre fragmenty Diodora z Tarsu o Wyjściu zachowały się w greckich catenae lub w łacińskim tłumaczeniu opublikowanym przez Pitrę . Ważne fragmenty Euzebiusza z Emesy zachowały się także w catenae . Liczne fragmenty w dziełach św. Jana Chryzostoma traktują o Wyjściu, w szczególności w jego Homiliach na 1 Kor 9 i 1 Kor 10 ; Teodor z Mopsuestii obficie komentuje Wyjście w swoim Komentarzu do Psalmu 77 . Duża część nauk tych autorów powraca w Pytaniach Teodoreta z Cyrus o Wyjściu. Spośród Severiana z Gabali należy zacytować zwłaszcza Homilia de Serpente. Scholium Hezychiusza z Jerozolimy na temat Wj 3:8 wyraźnie wskazuje na jego zasadę interpretacji, którą stosuje w Komentarzu do Księgi Kapłańskiej: wydarzenia Wyjścia odnoszą się do kościoła. Możemy obficie czerpać z Glafyry Cyryla Aleksandryjskiego w Pentateuchum i innych fragmentów jego prac; jego interpretacja podąża za Orygenesem. Należy również wspomnieć o fragmencie Gennadiusza z Konstantynopola na temat Wyjścia 26 , kazaniu Bazylego z Seleucji o Mojżeszu i dwóch pseudo-atenazjańskich homiliach na Wielkanoc, prawdopodobnie tego samego autora . U pseudo-Dionizego, podobnie jak u Grzegorza z Nyssy, wejście Mojżesza na górę Synaj staje się modelem duchowego wejścia . Wiele szczegółów dotyczących Exodusu można znaleźć w dziele Sewera z Antiochii: zobacz fragmenty cytowane przez Devreesse′a i Homilię katedralną 67 o Maryi Dziewicy. W Scala Paradisi Jana Klimaka Exodus jest interpretowany w kategoriach życia monastycznego: zobacz zwłaszcza Kroki 1 i 2 . III. Pisarze w języku syryjskim. Dowody Afraata 11 i 12 odnoszą się do chrześcijan, do przepisów Exodusu na Paschę i tych na temat przekroczenia Jordanu . Efrem wielokrotnie odwołuje się do Exodusu i przywiązuje dużą wagę do postaci Mojżesza; patrz zwłaszcza jego Komentarz do Exodusu , którego interpretacja jest głównie chrystologiczna i eklezjalna. W Komentarzu do Listów św. Pawła, zachowanym w języku ormiańskim, znajduje się również wiele tekstów odnoszących się zwłaszcza do 1 Kor 10 i Hebrajczyków. Jakub z Saruga, patrz zwłaszcza jego Homilia na temat chusty Mojżesza. Filoksenos z Mabbug systematycznie używa Exodusu do opisu duchowej podróży chrześcijanina; patrz zwłaszcza Homilie 7, 9 i 13 w tłumaczeniu E. Lemoine′a . IV. Ojcowie łacińscy. Dla Hipolita z Rzymu, patrz zwłaszcza jego komentarz do Błogosławieństw Mojżesza; ale liczne inne cytaty są rozsiane w jego dziełach (DSp IV, 1975). Dla Tertuliana, musimy zacytować zwłaszcza księgi 2-4 Adversus Marcionem, rozdz. 1-6 Adversus Judaeos i traktat De Baptismo, bardzo ważny dla typologii sakramentalnej. Dla chrześcijańskiej interpretacji Wyjścia, Cyprian′s Testimonia ad Quirinum są pierwszorzędnym źródłem. W tym samym duchu należy wskazać Tractatus mysteriorum św. Hilarego, Tractatus lub Kazania 1 i 2 Zenona z Werony oraz Tractatus de libris scripturarum Grzegorza z Elwiry. Św. Ambroży jest jednym z najbogatszych źródeł duchowej interpretacji Wyjścia, zwł. z perspektywy liturgicznej: zob. De sacramentis, De mysteriis, a także wiele jego komentarzy do psalmów . Zobacz także Pierwsze 6 Traktatów Gaudentiusa z Brescii o Wyjściu i niektóre Quaestiones Veteris et Novi Testamenti Ambrosiastra. Do homilii św. Hieronima De Exodo in vigilia Paschae musimy dodać Ep. 22, 68 i zwł. Odc. 78 do Fabiola, który odnosi etapy pustyni do życia chrześcijańskiego, czerpiąc inspirację z Homilii 27 Orygenesa o Księdze Liczb . Z Paulina z Noli możemy wspomnieć Carmen 26. V-wieczny poemat Cypriana Gallusa Heptateuchos jest historycznym podsumowaniem historii exodusu. Dzieło św. Augustyna jest bardzo bogate w odniesienia do Exodusu. Główne tradycyjne tematy są pogrupowane w następujących fragmentach: Contra Faustum ; De catechizandis rudibus ; Sermones 352 i 363; W Johannis Evangelium 26, 12 i 28, 9. Exodus jest zwykle interpretowany w kategoriach życia chrześcijan, uwolnionych z niewoli grzechu i pielgrzymów w poszukiwaniu ziemi obiecanej. Wiele tekstów rozważa baranka paschalnego i Paschę . Quaestiones in Heptateuchum są na ogół ograniczone do dosłownego sensu historycznego. Niektóre szczególne tematy to przejście przez Morze Czerwone , Mara , woda ze skały, wąż z brązu , post Mojżesza , itd. De promissionibus et praedictionibus Dei, prawdopodobnie autorstwa Quodvultdeusa, biskupa Kartaginy, zawiera komentarz do wydarzeń Exodusu, który zależy od Orygenesa, podobnie jak traktat ps.-Ambrozjana De XLII mansionibus filiorum Israel. U Jana Kasjana Exodus staje się obrazem życia monastycznego, bezpośrednią i pewną drogą, główną drogą prowadzącą do Boga . W Exodusie znajdują się modele powołania monastycznego , lekcje opierania się pokusom (3, 7), walki duchowej (5, 14-16) itp. . W tym samym duchu Eucherius, mnich w Lérins, zanim został biskupem Lyonu, wychwala pustynię w swoim De laude heremi: to miejsce, w którym spotykamy Boga, jak Mojżesz i ludzie, którzy opuścili Egipt. Te same nauki, ale z o wiele szerszą perspektywą, powtarzają się u Grzegorza Wielkiego: Moralia w Iob często porównują problemy życia duchowego z epizodami Wyjścia ; piękna paralela między pierwszą Paschą a Eucharystią znajduje się w Hom. 2 w Evangelii 7-9. Ważna seria kazań św. Cezariusza z Arles dotyczy Wyjścia: Serm. 95-116. Autor opiera się głównie na Orygenesie, ale także na Augustynie i Grzegorzu z Elwiry, a główne nauki Wyjścia stosuje w codziennym życiu chrześcijańskim. W Kasjodorze Expositio Psalmorum zob. zw.psalmy 77, 94, 104, 105, 113, 134, 135. Quaestiones in Vetus Testamentum Izydora z Sewilli zawierają bogate duchowe wyjaśnienie Exodusu, na które wpływ miał Orygenes, ale także List Hieronima do Fabioli. Oprócz przypisywanych mu komentarzy Będę napisali De mansionibus filiorum Izrael (Epist. 14) i De tabernaculo et vasis eius ac westibus sacerdotum, pod wpływem Izydora i Orygenesa.

EGZORCYZM - EGZORCYSTA: Łacińskie słowo exorcismus (czasami exorchismus) pochodzi od greckiego evxorkismo,j i oznacza czynność wykonywaną przez pogańskich kapłanów w imieniu starożytnych bóstw, aby wypędzać nieczyste lub złe duchy (actio exorcizandi, actio expellendi). W tym sensie praktyka ta była szeroko rozpowszechniona w pogańskiej starożytności, przy użyciu formuł magicznych, tańca i obrzędów oczyszczenia. W chrześcijańskiej łacinie dodano specyfikację teologiczną: czynność wypędzania demonów w imię Pana Jezusa Chrystusa. Ta nowa semantyka została wzbogacona przez lekturę ewangelii. Rzeczywiście, niektórzy mówili o exorcismum agere . Ta czynność stała się coraz bardziej częścią liturgii, zwłaszcza chrzest, który wymagał potwierdzenia ze strony Kościoła przez szafarza zwanego właśnie egzorcystą . Dorsz. Teod. 16, 2, 24 wymienia go po subdiakonie (presbyteros, diaconos, subdiaconos, adque exorcistas et lectores, ostiarios etiam et omnes perinde, qui sunt, personalium munerum expertes esse praecipimus). Egzorcysta otrzymał od biskupa władzę nakładania rąk na chorych i katechumenów (potestatem inponendi manus super inergumenos sive catecumenos) . Poza kontekstem liturgii chrztu, Augustyn rozpoznaje w egzorcyście osobę, która potrafi zrozumieć dźwięki słów wypowiadanych przez osobę dręczoną przez diabła (cum daemon in eis loquitur ea passione, cui exorcista requiritur, sciunt, quid loquantur: quanto minus ille intellegeret verborum sonos). Tak więc, to właśnie w kontekście obrzędu egzorcyzmów (ritus exorcizandi in ecclesia Christi ante baptismum) moc ta była używana słowem i czynem. Koncepcja egzorcyzmów w starożytności chrześcijańskiej wywodzi się zasadniczo z żydowskiej wiary w boską moc wypędzania demonów i duchów nieczystych. We wczesnym Kościele owocność praktyki egzorcyzmów była konsekwencją nakazu Pana zawartego w ewangeliach; rzeczywiście, wypędzanie demonów było znakiem zapowiadającym nadejście królestwa Bożego (Mk 16:17; Mt 18:19). Uczniowie byli świadomi i przekonani, że kontynuują mesjańskie dzieło Jezusa na świecie. W kontekście apologetycznym egzorcyzm szybko stał się argumentem odpowiednim do udowodnienia i zademonstrowania prawdy religii chrześcijańskiej, co potwierdzają liczne fragmenty apologetów. Na Wschodzie greccy Ojcowie wyróżniali się swoim twierdzeniem o wyższości chrześcijan względem magii i pogańskich bogów. Innymi słowy, chrześcijanie, nawet jeśli byli mniej wykształceni, byli w stanie wykonywać te akty ze względu na swoją wiarę w Boga, który czyni skuteczną swoją łaskę, inherentną w ich religii . W tym okresie można powiedzieć, że egzorcyzm był częścią codziennego życia Kościoła. Jednak na początku istnienia Kościoła egzorcyzm właściwie jeszcze nie istniał. Nie wykluczono obecności tej mocy u osób świeckich, mężczyzn i kobiet. W rzeczywistości wszyscy chrześcijanie, zwłaszcza ci, którzy mieli charyzmat, mogli używać tej mocy według potrzeb, nawet ze wszystkimi ryzykami nadużyć. Atanazy podkreśla fakt, że religia chrześcijańska uwolniła ludzi od ich niewoli kłamstw pogaństwa, wypędzając oszustwa demonów za pomocą krzyża. Rzeczywiście, jedną z nowości egzorcyzmów w okresie patrystycznym na Wschodzie był krzyż Pański jako symbol zwycięstwa Boga nad mocami zła. Św. Epifaniusz mówi o uzdrowieniu przez wiarę i znak krzyża. Ale w tym samym czasie Kościół uczestniczył w egzorcyzmach przedchrzcielnych poprzez katechezę. Spośród Ojców Wschodnich Cyryl Jerozolimski zwracał szczególną uwagę na tę liturgię, pokazując związek między egzorcyzmem a Pismem Świętym, a zwłaszcza jego związek z tajemnicą krzyża. W każdym razie, poza funkcją w propagowaniu nowej religii, Ojcowie łączyli egzorcyzm z kwestią zdrowia, podkreślając teologię integralnego zbawienia, ponieważ zdrowie osoby opętanej przez diabła było często zagrożone z powodu konsekwencji jej grzechów. Grzegorz z Nyssy, opowiadając o życiu św. Efrema, podkreśla fakt, że opętana osoba była uwalniana od demonów po wyznaniu grzechu chciwości i chciwości świętemu, który uzdrowił ją poprzez modlitwę i włożenie rąk. Również na Zachodzie pierwsze dowody egzorcyzmów miały przede wszystkim cel apologetyczny. Minucjusz Feliks mówi, że demony są niższe od mocy jednego Boga (Oktawiusz 27). Tertulian używa egzorcyzmów jako świadectwa prawdziwej religii w swojej apologii przeciwko poganom, mówiąc, że rozkaz wydany przez chrześcijan powoduje ucieczkę demonów, które fałszywie ogłosiły się bogami. Nowością tutaj był niewątpliwie fakt, że chrześcijanie mogli swobodnie korzystać z tej mocy Chrystusa, w przeciwieństwie do pogan, którzy żądali zapłaty za swoje usługi (Apol. 33). Nacisk na teologię boskiej mocy, prawdopodobnie będący wynikiem interpretacji pierwszego artykułu Wyznania Wiary (Credo in Deum Patrem omnipotentem), pojawia się również u Cypriana, gdy próbuje przekonać swojego rozmówcę, Demetriana, o ucieczce demonów podczas egzorcyzmów Tutaj biskup Kartaginy chce podkreślić dramatyczne zwycięstwo boskiej mocy nad jego wrogiem, diabłem; podkreśla fakt, że diabeł jęczy i wrzeszczy, zanim zostanie wyrzucony. Nie jest to nieistotny szczegół: wielu innych łacińskich ojców podejmuje ten temat w swoich opisach egzorcyzmów, aby podkreślić upadek pogańskich bogów, wcielonych w demony, które zostały wyrzucone. Ogólnie rzecz biorąc, dowody podkreślają aktualizację boskiej mocy poprzez ludzkie słowa i gesty, w szczególności poprzez wkładanie rąk. Niemniej jednak słusznie uznano, że boska moc nie ograniczała się do konkretnego ludzkiego gestu lub słowa. Na przykład św. Marcin modlił się w ciszy podczas egzorcyzmu, nie dotykając opętanej osoby. Biorąc pod uwagę powagę tej misji, wczesny Kościół nalegał na duchowe przygotowanie - modlitwę i post - przed przeprowadzeniem egzorcyzmu. Jednak wraz z upływem czasu praktyka egzorcyzmów została poddana nadzorowi władzy biskupiej, aby uniknąć nadużyć i niebezpieczeństw związanych z tą posługą. Tak więc egzorcyzm musiał zostać uznany za posługę Kościoła, a egzorcysta, będąc częścią hierarchii kościelnej, musiał powstrzymać się od jakiegokolwiek prywatnego zatrudnienia (ustawa z 5 marca 377 r.). Nalegano na to rozwiązanie, aby egzorcyzm, podobnie jak wszystkie inne posługi, był wykonywany w kościele, w pełnym wymiarze godzin i niezależnie od jakichkolwiek interesów finansowych. Stąd praktyka egzorcyzmów jako posługi kościelnej nie była już pozostawiona spontaniczności wiernych, ale musiała być przynajmniej zgodna z pewnym porządkiem uznanym przez Kościół, ponieważ obejmowała autorytatywną modlitwę: polecenie demonowi, aby odszedł. Rytuał składał się w rzeczywistości głównie z formuł modlitewnych naśladujących słowa Jezusa z ewangelii; moc tych słów mogła sprawić, że opętani przez demony krzyczeli i drżeli. Hilary świadczy o tym w Psalmie 64, podobnie jak Sulpicjusz Sewer w odniesieniu do św. Marcina . W formułach nalegano na prostotę - nie na zbytnie wyrafinowanie ani retoryczne udoskonalenie. Niektóre elementy obrzędu zostały zaakceptowane dopiero po wielu latach: tchnienie na osobę, namaszczenie olejem, użycie krzyża (jak świadczą Atanazy i Cyryl Jerozolimski). Należy uznać pewną swobodę zarówno w wyborze formuł, jak i w kolejności elementów rytuału, ponieważ egzorcyzm był nie tylko posługą, ale także charyzmatem związanym z konkretną osobą. Na przykład św. Eufrazja (zm. 410) używała laski swojej matki przełożonej, aby uderzać i wypędzać demony. Jeden z najstarszych rytuałów egzorcyzmów ma egipskie pochodzenie: używał wyraźnej formuły autorytetu, aby wypędzić demona, po przywołaniu imion patriarchów, świętych i Chrystusa. Podsumowując, możemy powiedzieć, że praktyka egzorcyzmów rozpoczęła się w domach prywatnych, by później wejść do kościołów poprzez liturgię, zwłaszcza liturgię chrztu. W tym czasie chrześcijanie zaczęli odróżniać egzorcyzm osoby opętanej od egzorcyzmu osoby nieochrzczonej. Pewne akty liturgiczne zostały zatem ustalone: modlitwa, wkładanie rąk, używanie oleju. U Augustyna słowo exorcismus, choć pojawia się rzadko, jest używane w kontekście walki z pelagianizmem. Jako obrzęd oczyszczenia dokonywany przez szafarza podczas chrztu niemowląt, egzorcyzm stał się silnym argumentem nie tylko dotyczącym powszechności grzechu pierworodnego, ale także dotyczącym woli chrześcijan, by zerwać wszelkie więzy z diabłem .

EKSPIACJA: W teologii patrystycznej pojęcie ekspiacji występuje głównie w kontekście soteriologicznym, a także w tym przypadku rozwija się z biblijnych kategorii i obrazów. W ST słowo, które Wulgata i współczesne wersje oddają jako expiatio (oczyszczenie) lub propitiatio , odpowiada hebrajskiemu kipper. Oznacza to przede wszystkim działanie polegające na oczyszczaniu osób i rzeczy, aby uczynić je ponownie akceptowalnymi dla Boga. Odbywa się to przede wszystkim poprzez ofiary składane przez kapłana, ale także innymi środkami, takimi jak wstawiennictwo, cierpienie (Iz 53), a zwłaszcza nawrócenie, bez którego, według proroków, nie ma ekspiacji (Moraldi, o ST i judaizmie). Ale ten fundamentalny temat należy rozważyć wraz z innymi uzupełniającymi: doktryną grzechu, który należy odpokutować, przywróceniem przymierza lub pojednaniem z Bogiem i przebaczeniem Boga, który według proroków sam dokonuje nawrócenia. NT, zwłaszcza Paweł i Jan, podejmują tę grupę tematów, aby opisać zbawcze znaczenie śmierci Jezusa. Bardziej niż ST i judaizm, Paweł podkreśla, że sam Bóg pojednał ludzi ze sobą (1 Kor 5:19) we krwi Jezusa Chrystusa, miejscu swego przebaczenia (Rz 3:25; 1 J 4:10). Co więcej, naturalne jest, że NT postrzega dzieło odkupienia Boga w perspektywie chrystologicznej, stawiając wolną śmierć Jezusa ponad wszelkimi innymi środkami odkupienia (patrz zwłaszcza Hbr). To linia, którą podąża patrystyczna soteriologia, która jest w dużej mierze prezentacją odpowiednich biblijnych tematów. W rzeczywistości śmierć Jezusa, dobrowolnie ofiarowana przez Niego i przyjęta przez Jego Ojca za nasze grzechy, zajmuje ważne miejsce w kościele patrystycznym (patrz wyznania wiary). Rozważanie śmierci Jezusa jako ofiary oczywiście różni się w zależności od okresów, regionów i autorów. Byłoby przesadą uważać to podejście za typowo zachodnie, ponieważ nie pojawia się ono tylko u Latynów, ani nie wyróżnia się jako coś wyłącznie ich . Tak więc jeśli jest prawdą, że Ojcowie Apostolscy widzą Chrystusa głównie jako nauczyciela i wzór moralny, to interesują się również właściwym żydowskim tematem krwi ; ani nie ignorują Chrystusa jako kapłana (1 Clem. 64). Apologeci, którzy przedstawiają chrześcijaństwo jako prawdziwą filozofię, nalegają na oświecenie przez Logos, ale nie pomijają ofiarnej śmierci Jezusa . Ireneusz, trzymając się Pawłowej idei rekapitulacji, zawiera w niej pojednanie z Bogiem, uzyskane przez posłuszeństwo aż do śmierci. Aleksandryjczycy, obok tematu prawdziwej wiedzy o Bogu, powiązanej z tematem podobieństwa do niego, rozwijają swoją popularną teorię oszukiwania przez diabła i w swoich dziełach wyraźnie poświadczają odkupieńczą śmierć Chrystusa. Spośród uczniów Orygenesa, Bazyli jest szczególnie jasny w oświadczeniu, że tylko Bóg-Człowiek, Jezus Chrystus, mógł zaoferować zadośćuczynienie wystarczające dla wszystkich istot ludzkich . Jest rzeczą naturalną, że w bardziej historycznym podejściu teologii antiocheńskiej temat ekspiacyjnej śmierci Jezusa znalazł jeszcze ważniejsze miejsce . Na Zachodzie, gdzie chrześcijaństwo było postrzegane przede wszystkim jako nowa religio i gdzie istniało większe poczucie grzechu Adama jako felix culpa - tematyzowanego w legalistycznych kategoriach reatus culpae et poenae - i większa świadomość prawa ST, ale także prawdziwej sprawiedliwości wpajanej przez Pawła, należy się spodziewać, że soteriologia ofiarnej ekspiacji będzie bardziej rozpowszechniona niż na Wschodzie . Chociaż tematy zwycięstwa i odkupienia Chrystusa były obecne wszędzie, Łacinnicy byli szczególnie zainteresowani śmiercią, którą Jezus przyjął dobrowolnie (bez debitum mortis), ponosząc nasze grzechy (Iz 53), rzeczywiście poddając się naszemu potępieniu . Jeśli Tertulian ledwie bada myśl soteriologiczną - chociaż potwierdza, że Chrystus przyszedł, wolny od wszelkiego grzechu i doskonale święty, aby umrzeć za grzeszników - jego uczeń Cyprian jest bardziej wyraźny w kwestii śmierci poniesionej za nasze grzechy (Turner 109). Jeszcze ważniejsze są dowody Hilarego i Ambrożego. Według Hilarego Syn Boży przyjął śmierć bez konieczności dopełnienia obowiązku kary (Ipse pro peccatis nostris et propitiatio et redemptio et deprecatio est iniquitatum nostrarum). Ambroży, komentując 2 Kor 5,21, mówi, że Bóg nam przebaczył, nie oszczędził swego Syna i nie sprawił, że za nas grzeszył . Wreszcie, Augustyn, który wyróżnia się bardzo złożoną soteriologią , nie tylko podkreśla, że ofiara krzyża, upamiętniona w sakramencie eucharystycznym, wypełniła i zastąpiła wszystkie ofiary ST (Faust. 20,21), ale nieustannie powraca do 2 Kor 5:12 - co według niego oznacza, że Chrystus został złożony jako ofiara przebłagalna za nas . Jednak Augustyn przedstawia bardzo duchową koncepcję ofiary. Rozumiejąc ofiarę jako jednoczące działanie jednego pośrednika, nie tylko odpowiada swoim neoplatońskim rozmówcom, ale stawia się w biblijnej perspektywie nawrócenia, podstawy wszelkiego zadośćuczynienia. Aby w pełni ocenić patrystyczną doktrynę przebłagalnej śmierci Chrystusa, musimy mieć na uwadze następujące fakty. Bardzo szybko nastąpiło wyraźne przesunięcie działania pojednawczego i ekspiacyjnego, przypisywanego samemu Bogu, na rzecz niemal wyłącznie chrystologicznego rozważania. Świadczy o tym szczególnie egzegeza 2 Kor 5,19, w której "Bóg" nie jest już odnoszony do Ojca, ale do Słowa obecnego w Chrystusie . Ponadto Ojcowie, nawet ci, którzy, jak Augustyn, definiują ofiarę jako akt miłości, niewiele próbują opisać działanie ekspiacyjne Jezusa jako najwyższą miłość do Ojca. Wreszcie, mając na uwadze przesłanki biblijne, w szczególności to, co powiedziano o Chrystusie jako arcykapłanie (wstawiennictwie), nieskazitelnej ofierze i sprawiedliwym cierpiącym, nie jest zaskakujące, że życie samych chrześcijan powinno być w jakiś sposób porównywane do działania ekspiacyjnego Jezusa. Całe ich istnienie musi być ofiarą przyjemną Bogu (Rz 1,1) . Wraz z apostołem są oni wezwani do uzupełnienia tego, czego brakuje w cierpieniach Chrystusa dla Kościoła (Kol 1,24). Dotyczy to zwłaszcza ofiary męczeństwa ; sacrificium humilitatis, które penitenci muszą wypełnić przy pomocy kapłanów i wiernych; a także postu i ascezy, zwłaszcza w okresie Wielkiego Postu . Ponadto sama Eucharystia, sacramentum passionis Christi, jest również sprawowana dla odpuszczenia grzechów . Należy jednak również uznać, że w kontekstach ofiarniczych idea zadośćuczynienia w ścisłym sensie (oczyszczenie lub pojednanie przez krew) nie jest wyrażona wprost w tym samym stopniu. W rzeczywistości łacińska tradycja 1 Jn 2:2 to potwierdza, gdzie hilasmos jest tłumaczony nie tylko jako expiatio, ale także jako deprecatio lub placatio.

EXPOSITIO FIDEI CATHOLICAE: Wyznanie wiary (Incipit: Secundum sacramentum sancti symboli Dei), które dotarło do nas w dwóch wersjach: nieznanego autora, w rękopisie przypisuje się je pewnemu Ambrożemu, biskupowi Chalcedonu; ale zostało również przekazane w dziełach Juliana z Eclanum . Uczeni przypisują je różnym autorom: dziełu pelagiańskiego pochodzenia (Nuvo lone, DSp 12, 2922), Ambrożemu z Altinum (Lanzoni), autorowi z regionu Antiochii (Bardy), Ambrożemu z Mediolanu (Ryszardowi). Teodoret z Cyrrhus cytuje je jako dzieło Ambrożego z Mediolanu . Zauważa się zależności i podobieństwa z pseudo-ambrozjańskim De Trinitate i z dziełami pelagiańskimi. Po wyznaniu wiary trynitarnej autor rozwodzi się szeroko nad chrystologią, nad odrzuceniem arianizmu i nad wcieleniem, które nastąpiło non permutatione deitatis; potwierdza dwie doskonałe natury w Chrystusie: ex duobus substantiis plenismus. Następuje część antropologiczna: konieczność chrztu, w tym dla niemowląt, grzesznego człowieczeństwa i zbawienia (nie wspomina o grzechu pierworodnym).

EXTRA ECCLESIAM NULLA SALUS: Aksjomat, który z niewielką modyfikacją pochodzi od Cypriana ("salus extra ecclesiam non est"). Właściwie rozumiany, ma korzenie biblijne: Chrystus jest jedynym i powszechnym pośrednikiem zbawienia, a chrześcijanin, poprzez chrzest (Mk 16,16; J 3,5), zostaje włączony do wspólnoty porównywalnej do arki zbawczej (1 P 3,20-21). Konieczność Kościoła dla zbawienia opiera się zatem na jedynym zbawczym pośrednictwie Chrystusa. Aksjomat ten jest antycypowany przez Ignacego Antiocheńskiego , Ireneusza z Lyonu , Klemensa , Hipolita Rzymskiego. Orygenes, stosując egzegezę typologiczną do domu Rachab, który został oszczędzony przed zniszczeniem , wyraża się w sposób podobny do klasycznej formuły: "extra hanc domum, id est extra ecclesiam, nemo salvatur" . Cyprian powtarza tę myśl również w Ep. 4,4,3; 55,24,1-2; 74,11,3 i w De unit. 6, oświadczając, że ten, kto nie ma kościoła jako matki, nie może mieć Boga jako ojca . Te wyrażenia muszą być osadzone w ich historycznym kontekście: ponieważ wspólnota chrześcijańska była zagrożona schizmą i herezją, Cyprian broni jedności Kościoła, podkreślając fakt, że w nim znajdują się środki zbawienia - w pierwszej kolejności chrzest, który włącza do Kościoła. Nie przedstawia zatem zasady dotyczącej wiecznego zbawienia wszystkich ludzi, ale napomina swoją wspólnotę, aby była zjednoczona wokół Chrystusa i Kościoła, Jego oblubienicy, która uczestniczy w boskim planie odkupienia. Daleki od rygorystycznej i ograniczającej interpretacji, aksjomat Cypriana miał na celu zapewnienie wiernym, że zbawienie jest osiągane przez Kościół. Laktancjusz również powtarza aksjomat Cypriana: ten, kto nie wchodzi przez Kościół, nie ma udziału w nadziei życia i wiecznego zbawienia . Inni Ojcowie kładą nacisk na winę tych, którzy dobrowolnie wykluczają się ze zbawienia: Ambroży mówi, że pozbawiają się oni z własnej woli dobra ofiarowanego wszystkim (In Ps 118, sermo 8,57). Dla Grzegorza z Nyssy należy winić tych, którzy odrzucają dar wiary , a Chryzostom utrzymuje, że nie ma zbawienia dla tych, którzy nie chcą przyjąć Chrystusa . Dla Cyryla Aleksandryjskiego "miłosierdzia nie można uzyskać poza miastem świętym" . Augustyn podejmuje aksjomat Cypriana, ale wplata go w precyzyjną wizję eklezjologiczną: więź jedności w kościele jest cnotą miłości, a ktokolwiek ją łamie, jest winny ciężkiego grzechu i pozbawia się zbawienia, jak pisze o donatystach: "Kto jest wrogiem jedności, nie może być uczestnikiem boskiej miłości. W konsekwencji ci, którzy są poza kościołem, nie mają Ducha Świętego" . Ten, kto jest poza Kościołem katolickim, może mieć wszystko oprócz zbawienia ( heretycy, chociaż ważnie przyjmują chrzest, nie czerpią z niego żadnej korzyści). Poza Kościołem katolickim nie ma kultu, który mógłby oczyścić duszę z namiętności (jak np. obrzędy teurgiczne): nie ma ludzkiego odkupienia, które byłoby równoległe do odkupienia Chrystusa (Sermo Dolbeau 26). Wykluczenie ze zbawienia wynika zatem z niewłaściwego wykorzystania wolności i z zawinionego odrzucenia oferowanej wiary . Ci, którzy nie zostali uwolnieni przez łaskę Chrystusa, są słusznie potępieni, ponieważ mają jakiś grzech. Wśród zwolenników Augustyna, Prosper z Akwitanii uważał, że nawet poganom nie odmawia się pomocy, tak że "ci, którzy nie mają łaski, są obwiniani za swoją złą wolę". Fulgencjusz z Ruspe z kolei przedstawia sztywną i wyłączną interpretację aksjomatu: chrzest może być przydatny tylko w Kościele katolickim , a ci, którzy "zakończą to życie poza Kościołem katolickim, pójdą do ognia wiecznego" . W toku historii aksjomat "extra ecclesiam nulla salus" był czasami wyrywany z właściwego kontekstu i niewłaściwie absolutyzowany, w sposób, który nie harmonizuje go z innymi tekstami wyrażającymi powszechną zbawczą wolę Boga (1 Tm 2,4). Pierwotny sens tego zwrotu polega na napominaniu członków Kościoła do wierności, uznając, że nasze zbawienie jest dokonane tylko przez Chrystusa (Dz 4,12): On sam staje się obecny wśród nas w Kościele, do którego wszyscy ludzie są w różny sposób wyświęceni.

EXULTET: Istnieją różne teksty praeconium paschale lub błogosławieństwa świecy paschalnej. Biskup Ennodius z Pawii skomponował dwa , Sakramentarz Gelazjański podaje krótki, prosty tekst błogosławieństwa, Mszał Hiszpański mixtum zawiera dwa, Mszał Ambrozjański jeden (Schmidt, Hebdomada Sancta). Ale najpopularniejszy był Gallican Exultet, wprowadzony do Rzymu przez VIII-wiecznych Gelazjańskich Sakramentarzy. Pochodzenie Exultet jest niepewne, ale jasne jest, że został zainspirowany przez Ambrożego. Analiza tekstu ukazuje, jeśli nie rękę Ambrożego, to przynajmniej jego umysł: np. "non prodesset nasci nisi redimi profuisset" lub "Felix ruina quae reparatur in melius" . Część Exultet, która mówi o pszczołach, została zainspirowana przez Wergiliusza: np. "ingentis animo augusto in pectore versant" lub "aliae purissima mella stipant, et liquido distendunt nectare cellas". W swoim liście do Praesidiusa . Hieronim wyśmiewa tę pochwałę pszczół, uznając ją za całkowicie nie na miejscu w liturgii wielkanocnej. Tekst Exultet składa się z trzech głównych części: wstępu, dziękczynienia i peroracji. Wstęp rozpoczyna się od radości aniołów ze zmartwychwstania Chrystusa, udziału ziemi w tej radości i roli Kościoła w jej głoszeniu. Typowa dla mentalności francusko-niemieckiej jest apologia diakona, "qui me non meis meritis". Druga część dotyczy paschalnego dziękczynienia i uwielbienia Boga, który dokonał cudów w noc wielkanocną. Szczególny nacisk kładzie się na typologię Exodusui na obraz pszczół, które dziewiczo wytworzyły świecę paschalną, tak jak Maryja poczęła i urodziła Chrystusa. Peroracja podsumowuje uwielbienie paschalne i kończy się powszechną prośbą. Od końca IV w. śpiewanie praeconium paschale było zadaniem diakonów. Liber pontificalis odnotowuje, że papież Zosimus udzielił diakonom pozwolenia na błogosławienie świecy paschalnej w parafiach. Sakramentarz Gelazjański z Angoul?me (ok. 800 r.) podaje, że Augustyn jako diakon śpiewał praeconium paschale: "adhuc diaconus cum esset et cecinit feliciter". Sam Augustyn ułożył błogosławieństwo "quod in laude quadam cerei breviter versibus dixi"

EXUPERIUSZ z Tuluzy (zm. po 412): Biskup Tuluzy na początku V w., Exuperius ukończył bazylikę biskupa i męczennika Saturninusa rozpoczętą przez jego poprzednika Sylwiusza (Passio S.Saturniniego), konsekrując ją 1 listopada 402 r. i uroczyście składając w niej relikwie wydobyte z pierwotnego grobu. Otrzymał list od papieża Innocentego I (20 lutego 405 r.) w odpowiedzi na jego pytania dotyczące dyscypliny kościelnej i kanonu Pisma Świętego. Hieronim dedykuje mu Komentarz do Księgi Zachariasza, przy tej okazji chwaląc jego hojność wobec mnichów z Palestyny, Egiptu i Libii. W Liście 123 (409) Hieronim chwali go za ochronę Tuluzy przed Wandalami w latach 407-408, a w Liście 125 (411-412) za jego miłosierdzie wobec ofiar inwazji. Paulinus, przyszły biskup Noli, stawia go na pierwszym miejscu wśród świętych biskupów S Gaul, z których wszyscy byli świadectwami wiary i religii w tych trudnych czasach. Niektóre lokalne tradycje twierdzą, że urodził się w Arreau w dolinie Aure (Hautes Pyrénées) i zmarł w Blagnac w bezpośrednim sąsiedztwie Tuluzy. Jego święto przypada na 28 września, co przypisał mu Usuard (koniec IX w.).

EZANA (′Ēzāā, Aivza,naj; IV w.) Pierwszy chrześcijański król Aksum. Jego nawrócenie wywnioskowano z dwóch serii epigrafów: w jednej ogłasza się "synem Mahrema (= Marsa)", w drugiej wyznaje, że jest chrześcijaninem. Jego nawrócenie tradycyjnie przypisuje się Frumentiusowi, co jest powiązaniem zaprzeczanym przez Altheima i Stiehla, którzy umieścili Ezanę w V w.

EZECHIEL (ikonografia): Najbardziej rozpowszechnionym epizodem związanym z Ezechielem we wczesnochrześcijańskim repertuarze figuralnym jest jego wizja w dolinie suchych kości (Ez 37:1-10), o której wyraźnie wspomina również św. Hieronim . Ezechiel był zatem uważany za prefigurację Chrystusa i został włączony do cyklu fresków synagogi Dura Europos, przed 256 r., ale nie pojawia się we wczesnochrześcijańskim malarstwie. Epizod ten jest poświadczony na niektórych rzymskich sarkofagach i na hiszpańskim z Gerony , wszystkie z epoki konstantyniańskiej do początku V w. Ezechiel, młody i bez brody, w tunice i paliuszu, przybliża virgę do małej nagiej postaci leżącej na ziemi, z głową opartą na czaszce. W niektórych przypadkach widzimy inne postacie w małej skali, już zmartwychwstałe. Ta sama scena pojawia się wśród scen ze ST na złotym szkle z Kolonii, obecnie w British Museum (początek IV w.): Ezechiel, w zwykłym stroju, z virgą, jest otoczony przez rozproszone członki, które się łączą. Inne sceny odnoszące się do proroka są znacznie rzadsze: wśród rękopisów, w kodeksie Rabbuli, f.7b., Ezechiel, z Dawidem i Chrystusem, uwalnia kobietę opętaną przez demony (a. 586), podczas gdy Maiestas Domini, rozumiane jako wizja Ezechiela (Ez 10), jest przedstawione w mozaice absydy kościoła Hosiosa Dawida w Tesalonikach (V w.).

EZNIK z Kolb (biskup Bagrewandu, pierwsza połowa V w.): tradycyjnie jeden z uczniów Mesroba, który przetłumaczył Pisma i wiele dzieł patrystycznych z języka greckiego. Po pobycie w Konstantynopolu, skąd przywiózł autentyczne akty Soboru Efeskiego (431), został biskupem i wziął udział w Synodzie w Astisat (449). Eznik jest pierwszym oryginalnym autorem ormiańskim. O nim wiemy, oprócz fragmentarycznego listu, długi traktat, napisany ok. 441-448, który wykłada prawdziwą doktrynę o naturze Boga i człowieka: problem zła, aniołów, wolnej woli człowieka, w efekcie rodzaj summa theologica. Eznik debatuje z różnymi grupami przeciwników: marcjonitami, manichejczykami, zoroastrianami, poganami i greckimi filozofami, stąd traktat, bez tytułu w jedynym znanym rękopisie, w współczesnych wydaniach nazywa się De Deo lub Przeciwko sektom. Praca, która jest współczesna tłumaczeniu Pisma Świętego, jest swego rodzaju modelem klasycznego języka ormiańskiego. Wykazano, że w wielu punktach. Eznik opiera się materialnie (choć z dużą oryginalnością) na źródłach greckich: zwłaszcza na De libero arbitrio Metodego, ale także na Epifaniuszu, Hipolicie, Bazylim z Cezarei, Efremie i Didaskaliach. Mógł również znać Ireneusza, Diodora z Tarsu i Arystydesa Apologię. EWANGELIŚCI

I. W Ojcach - II. Ikonografia.

I. W Ojcach. Termin ewangelista był używany w odniesieniu do pierwszych chrześcijańskich kaznodziejów (Dzieje Apostolskie 21:8; Ef 4:11; 2 Tym 4:5), chociaż wyszedł już z użycia w czasie, gdy Didache zostało napisane. Źródła z pierwszej połowy II w. dostarczają bardzo zróżnicowanych dowodów znajomości poszczególnych ewangelii; ale podczas gdy w większości używano tradycji związanych z tradycją synoptyczną, tradycje te nie zostały jednak włączone do pierwszych trzech ewangelii. Spośród znanych i używanych ewangelii wydaje się, że najbardziej ceniona była ewangelia Marka, podczas gdy bardzo niewiele wiadomo było o ewangelii Jana, chociaż jej użycie w niektórych regionach jest pewne (s. 52 pochodzi z pierwszej ćwierci II w.). Większość społeczności w tamtym czasie używała tylko jednej ewangelii. Początkowo ewangelie były używane jako źródło tradycji o Panu, choć nie były uważane za "Święte Pismo" na równi ze Starym Testamentem. Na początku "ewangelia" nie była pojęciem literackim, ale była używana w odniesieniu do treści kazań; stopniowo autorytet Pana został przeniesiony na pisma, które przekazały jego słowa (Schneemelcher, 13-14). Kiedy słowo ewangelia zaczęło oznaczać księgę, powszechnie nazywano jej autora "ewangelistą" . Tradycja kościelna przypisuje pierwszą ewangelię apostołowi Mateuszowi, wymienionemu wśród dwunastu przez synoptyków (Mt 10:3 par.); ponadto Mt jest jedyną ewangelią, która cytuje Mateusza w relacji o powołaniu celnika, podczas gdy Mk i Łk nazywają go Lewim (Mt 9:9 par.). Euzebiusz utrzymuje, że Mateusz ewangelizował Żydów i napisał swoją ewangelię w "języku hebrajskim", cytując Papiasza i Ireneusza jako źródła potwierdzające to stwierdzenie . Według Euzebiusza , Orygenes również przyjął tę tradycję, którą później powtórzyli Cyryl Jerozolimski, Epifaniusz, Jan Chryzostom i Hieronim. Najstarszym stwierdzeniem na temat autora Mk jest notatka Papiasza , który łączy go z Piotrem. Justin odniesienie do "wspomnień" Piotra jest prawdopodobnie również odniesieniem do Mk. W naszych źródłach Ireneusz jest pierwszym, który wspomina Łukasza, którego ewangelię dobrze zna; w tym fragmencie łączy Łukasza z Pawłem. Ale dopiero u Epifaniusza znajdujemy jakąkolwiek identyfikację Łukasza z jednym z 72 uczniów z Łk 10:1. Kanon Muratoriego i Prolog Antymarcjonicki, podobnie jak Ireneusz, czynią Łukasza towarzyszem i uczniem Pawła. Jeśli chodzi o tradycyjną relację o życiu i działalności literackiej apostoła Jana, po raz pierwszy pojawia się ona u Ireneusza . Przed nim Justyn, który mógł znać czwartą ewangelię, nie mówi nic o jej autorze, chociaż przypisuje mu apokalipsę. Cztery ewangelie miały wartość kanoniczną, ale ich apostolskie autorstwo nie odegrało decydującej roli w tym procesie. Dla autorów Mk i Łk budowanie relacji uczniostwa z apostołami prawdopodobnie rozpoczęło się, gdy ich ewangelie były już wysoko cenione, a z pewnością pod tymi nazwami. Od ostatniej ćwierci II w. cztery kanoniczne ewangelie były kojarzone z czterema cherubinami z Ez 1:4-14 i czterema żywymi stworzeniami z Ez 4:6-8. To uporczywe przyciąganie wielu chrześcijan i "heretyków" do jednej spisanej ewangelii (syntezy lub czegoś innego), tak samo jak sprzeciwy krytyków, skłoniły Ireneusza do napisania tego, co wydaje się być pierwszą kompletną obroną czterokrotnej ewangelii. On twierdzi, że nie może być więcej i nie mniej niż cztery ewangelie i nadaje im cechy czterech żywych stworzeń. Są to cztery aspekty, które dla Ireneusza reprezentują poczwórny sposób, w jaki działa wieczny Logos. Lew symbolizuje królewski urząd i skuteczną władzę Syna Bożego; byk jego ofiarny i kapłański charakter; twarz człowieka jego przyjście w ludzkiej naturze; szybujący orzeł przypomina o darze Ducha, który zstępuje na kościół. Chociaż starożytni pisarze różnią się w sposobie stosowania symboli do czterech Ewangelistów, różnica ta jest większa w odniesieniu do Marka. Dla Ireneusza jest on orłem; dla Augustyna człowiekiem . Dla Ambrożego i w preferowanym schemacie Hieronima jest lwem. Autorytet Hieronima ustanowił je raz na zawsze: dla Jana orłem (za wzniosłe wyżyny prologu); dla Marka lwem (za głos Chrzciciela na pustyni); dla Łukasza byk (na znak ofiary Zachariasza), a dla Mateusza twarz mężczyzny (na znak genealogii); ten schemat dominował w średniowieczu.

II. Ikonografia. Najstarszy symboliczny dowód Ewangelistów jest prawdopodobnie rozpoznawalny na fresku katakumb świętych Marka i Marcelliana w Rzymie (połowa IV w.) , gdzie Ewangeliści, ubrani w tunikę i paliusz, są ukazani po obu stronach Chrystusa, który siedzi na tronie z otwartym tomem w lewej ręce; u jego stóp znajduje się znacząca obecność capsy zawierającej cztery zwoje. W sztuce plastycznej nagrobków Ewangelistów można rozpoznać z pewnością po ich imionach, wyrytych nad ich głowami, w sarkofagu w Apt (Francja) lub napisanych na zwojach, które trzymają w rękach, na sarkofagu Concordiusa w Arles . Charakterystyczne i jak dotąd unikatowe jest przedstawienie na fragmencie pokrywy sarkofagu z Museo Pio Cristiano: w łodzi, symbolu kościoła, wizerunek Chrystusa jako sternika jest kojarzony z trzema wioślarzami o imionach Marcus, Luca, Iohannes; Mateusz musiał znajdować się na brakującej części pokrywy, wskazanej jego imieniem . Symboliczne przedstawienie czterech ewangelistów w formie tetramorfozy nie zaczyna pojawiać się w sztuce chrześcijańskiej aż do V w. Jest ono bezpośrednio związane z wizją z Ez 1:4-14 i odpowiadającą jej wizją Janową z Ap 4:6-8, gdzie zgodnie z przyjętą interpretacją Ojców cztery postacie lwa, cielca, orła i człowieka odpowiadają odpowiednio Markowi, Łukaszowi, Janowi i Mateuszowi. Czterech ewangelistów zostało przedstawionych w tej formie, szczególnie w dekoracjach mozaikowych w budynkach kościelnych: np. baptysterium w Neapolu (początek V w.); absyda S. Pudenziana (V w.) i łuk triumfalny S. Maria Maggiore (V w.) w Rzymie; w Salonikach, w absydzie Hosiosa Davida, z Ezechielem i Habakukiem (V w.); a w Rawennie, mauzoleum Galli Placydii (V w.) oraz bazyliki S. Apollinare Nuovo (VI w.) i S. Vitale (VI w.), gdzie postaciom ludzkim Łukasza i Jana towarzyszą odpowiednie symbole. Jedynym dowodem, jaki posiadamy w malarstwie, jest fresk w katakumbach Gaudiosusa w Neapolu, datowany na koniec V do początku VI w., w którym ponownie znajdujemy schemat krzyża z symbolami ewangelistów umieszczonymi na czterech rogach sklepienia kabiny, z popiersiem Chrystusa w centrum . Cztery rzeki raju, które płyną z góry, na której stoi Chrystus w postaci baranka, należy również uznać za aluzję do czterech ewangelistów, jak możemy zobaczyć na fresku z V w. na cmentarzu SS. Pietro i Marcellino; symbolami Ewangelistów są także owce z napisami Mar(cus) i Ioan(nes) obok nich na fragmencie sarkofagu w Mus. Naz. Rom.

EWANGELIZACJA (rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa) : Od samego początku pierwotni chrześcijanie pracowali intensywnie, aby szerzyć przesłanie ewangelii, zdobywać dla wiary i ustanawiać kościół. Łatwość komunikacji w I i II w. n.e., samostanowienie "klasy średniej" przeciwko klasie senatorskiej, decentralizacja, która przyniosła ze sobą bardziej zrównoważoną sieć handlu i wymiany, wszystko to sprzyjało przekazywaniu ewangelii. Filozoficzny humanizm podziwiany przez cesarzy tamtych czasów, pomimo bycia ideałem zarezerwowanym dla nielicznych, stworzył jedność kulturową i językową, która umożliwiała dialog konfrontacji i spotkania między stronami przeciwnymi. Niektórzy chrześcijanie byli świadomi uprzywilejowanej sytuacji, w której odbywała się praca prozelityzmu: najwcześniejszy dowód na to znajduje się u Melitona z Sardes, który zaobserwował ok. 170, że chrześcijańska "filozofia", która zaczęła się rozprzestrzeniać za panowania Augusta, powstała i rozwinęła się wraz z imperium (Euzebiusz z Cezarei). Później Ireneusz i Orygenes podjęli ten sam temat, z różnymi akcentami. Ewangelia została zaniesiona do narodów z Jerozolimy, a jej pierwsze kroki miały miejsce w Palestynie i okolicznych regionach. Z NT wiemy o istnieniu około trzydziestu pierwotnych wspólnot (założonych ok. 30-70) w Lyddzie, Joppie/Jaffie, Cezarei, Tyrze, Sydonie, Damaszku i Antiochii; w Anatolii mamy informacje o wspólnotach Derbe, Ikonian Listry, Pizydian Antiochii, Filipinie i Troadzie, Kolosach i Efezie, Smyrnie, Pergamonie i Filadelfii; w Grecji: Tesaloniki, Berei, Aten i Koryntu; bardziej na W lub NW znamy społeczności Malty, Pozzuoli i Rzymu. Jedną z pierwszych wielkich tras poza Palestyną, którymi podążali apostołowie i uczniowie Chrystusa, była droga, która sięgająca najdawniejszych czasów starożytnych, zaczynała się w Aleksandrii Egipskiej i kończyła w Hellesponcie, tak zwana droga morska: łączyła Egipt z Palestyną, gdzie przechodziła przez Azot, Jaffę, Liddę, Cezareę, Ptolemaidę, Tyr i Trypolis, aż do Antiochii Syryjskiej: wszystkie te ośrodki, w których obecność chrześcijańska jest poświadczona przed czasami Trajana. Na północny zachód od Antiochii, czasami wijąc się wzdłuż wybrzeża, a czasami dalej w głąb lądu, docierała do Tarsu i, mijając Bramy Cylicyjskie, najpierw docierała do Perge, a następnie do Miletu, Efezu i Smyrny. Tutaj kończyła się inna ważna trasa, która łączyła Galatię i Frygię z Lidią i Karią. Wzdłuż jej obrzeży i w jej bezpośrednim sąsiedztwie znajdowały się ośrodki takie jak Derbe, Listra, Ikonium, Antiochia Pizydyjska, Kolosy i Laodycea, a także Hieropolis, Filadelfia i Sardes: obszar, na którym chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się z zaskakującą szybkością pod koniec I w. "Droga morza" biegła następnie na północ przez Pergamon, Troadę, Nikomedię i ostatecznie dotykała Bosforu: dalej, w Europie, Via Egnatia prowadziła do Dyrrachium nad Morzem Adriatyckim, na którego drugim brzegu znajdowała się Italia, z Via Appia, która prowadziła do Rzymu. Wzdłuż tej wielkiej trasy możemy udowodnić istnienie ogromnej większości najstarszych wspólnot chrześcijańskich. W II w. chrześcijaństwo rozwijało się wzdłuż drogi, która prowadziła na wschód z Azji Mniejszej do Mezopotamii (Cezarea w Kapadocji, Edessa, Carrhae); na zachód, wzdłuż południowego wybrzeża Morza Śródziemnego, rozprzestrzeniało się w Egipcie i północnej Afryce; wreszcie na północny zachód, zwłaszcza poprzez ruch morski, zadomowiło się na wybrzeżach południowej i środkowej Italii, a dalej w Galii, wzdłuż doliny Rodanu i w Hiszpanii. Kryzys III w. - który między innymi zmniejszył natężenie ruchu, ograniczył działalność gospodarczą i wymianę, zniszczył domy handlowe i wymusił zmniejszenie konserwacji (a czasami porzucenie) ważnych dróg - wydaje się również mieć wpływ na ewangelizację: rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa zmieniło się z rozległego na intensywne i znacznie przyspieszyło: z większych ośrodków rozprzestrzeniło się na mniejsze, a z nich na wioski. W ten sposób wiele kościołów przeprowadziło proces konsolidacji (w Afryce, środkowej i południowej Italii, Hiszpanii), co pokazują listy biskupie, subskrypcje synodalne, dokumenty martyrologiczne i literackie, epigrafika i znaleziska archeologiczne. To właśnie w tym okresie zwiększona liczba nawróceń, która towarzyszyła latom pokoju dla chrześcijan, przyniosła również Kościołowi niespodzianki i problemy, jak widać w gwałtownych prześladowaniach Decjusza i Waleriana w połowie III w. oraz w następujących po nich odstępstwach. "Chrystianizacja" cesarstwa na początku IV w. oczywiście ułatwiła rozprzestrzenianie się przesłania Chrystusa w jego granicach, ale nawet poza tymi granicami nadal się rozwijało. Jest prawdopodobne, że dzieło ewangelizacji zwykle zależało od przypadkowych środków: np. zbiegów, rzymskich wygnańców lub barbarzyńców, którzy po walce w armiach cesarskich i nawróceniu na nową religię, rozprzestrzeniali ją po powrocie do domu. Kupcy odegrali znaczącą rolę, tak jak od samego początku: być może to kupiec opowiedział Frigitil, królowej Markomanów (osiadłej między Łabą a Odrą), o Ambrożym, co doprowadziło do jej pragnienia nauki chrześcijańskiej, nawrócenia i podróży do Mediolanu, aby spotkać się z biskupem, który niestety już wtedy nie żył (397). Gdzie indziej to jeńcy wzięci przez barbarzyńców podczas najazdów i grabieży wprowadzili chrześcijaństwo wśród nich: w ten sposób Goci, o których wiemy, że byli reprezentowani przez biskupa na Soborze Nicejskim (325). W tych samych latach Ulfila (ok. 311-ok. 383), najpierw na terytorium gockim na północ od Dunaju, a następnie w dolnej Mezji, stał się ewangelizatorem Wizygotów, przynosząc im ariańskie wyznanie wiary. Wpływ religijny i kulturowe rozpowszechnianie się jego gockiego tłumaczenia Biblii były ogromne. Dalej na południe, na brzegach Morza Czerwonego poza granicami imperium, w homeryckiej Arabii i aksumickiej Etiopii, znamy dzieło Frumentiusa i Aedesiusa: dwóch młodych chrześcijan, jedynych ocalałych z wyprawy eksploracyjnej, którzy zasiali pierwsze chrześcijańskie ziarno i w połowie IV w. uzyskali swobodę praktykowania swojej religii. Można by wymienić inne przypadki, jak Grzegorz Oświeciciel (257-332), tradycyjny założyciel chrześcijaństwa w Armenii: syn partyjskiego księcia, zabrany do Kapadocji podczas okupacji perskiej, został chrześcijaninem, powrócił do Armenii i nawrócił króla Tiridatesa (ok. 305), w wyniku czego religia Chrystusa została uznana za religię państwową. W V w. i później ruch ewangelizacyjny wykazywał oryginalne elementy obok tradycyjnych sposobów i rozwoju, częściowo z powodu zmienionych warunków historycznych. Po pierwsze, ekspansja z centrów chrześcijańskich trwała: w ten sposób szkoła teologiczna w Edessie, później w Nisibis, przyczyniła się w V w. do powstania (nestoriańskiego) kościoła Persji; to z kolei rozszerzyło jego misję na Kurdystan, Indie (Malabar), wyspy Sokotra i Cejlon (Sri Lanka) oraz części Azji Środkowej. W podobny sposób w królestwie Aksumickim chrześcijaństwo zapuściło korzenie i dalej się ugruntowało w V i VI w.; tam długa praca nad tłumaczeniem Pism na Ge′ez, stary język etiopski, doprowadziła do narodowej liturgii i sztuki chrześcijańskiej. Nawet ziemie na wschód od Jordanu i Morza Martwego były świadkami rozkwitu chrześcijaństwa: w połowie VI w. było 100 ośrodków monastycznych w tym rejonie, wszystkie monofizyckie, zrodzone z tradycji stolicy Aleksandrii i jej chrystologicznej teologii. Po drugie, widzimy inne zjawisko, najpierw na wschodniej i północnej granicy imperium od Dunaju do Renu, a następnie w całej Europie, związane z barbarzyńcami i ich migracjami. Między końcem IV a VI wiekiem Kościół zachodni znalazł się w nowej sytuacji i był zmuszony, w pewnym sensie, zaczynać od zera: kontakt z pogaństwem grecko-rzymskim zszedł na dalszy plan, podczas gdy problemy nawrócenia pogańskich Germanów i ich przejścia od arianizmu do ortodoksji stały się pilne. Jednocześnie penetracja chrześcijaństwa na obszary wiejskie Europy Środkowej stwarzała niemało problemów. Zniszczoną scenę imperium zdominowała seria wyjątkowych ludzi, którzy, każdy na swój sposób, szerzyli i umacniali ewangeliczne przesłanie w zupełnie nowej sytuacji: od Genowefy w Paryżu do Severinusa w Noricum, od Lupusa z Troyes do Germanusa z Auxerre w Brytanii, od Epifaniusza z Pawii do Wiktora z Turynu w Burgundii, od Remigiusza z Reims (który odegrał znaczącą rolę w nawróceniu Chlodwiga i Franków na katolicyzm w 496 r.) do Sydoniusza Apolinarego, od Cezariusza z Arles do Leandra z Sewilli, od mnichów z Lerynu do Benedykta z Nursji. Tak się stało, że Latynowie z Zachodu, podbici przez pogańskich lub heretyckich Germanów, dzięki temu, że pozostali wierni swojej wierze, zdołali nawrócić swoich zdobywców i w ten sposób kontynuować misję ewangelizacyjną w sercu Europy. Po trzecie, pojawia się inny wymiar, niezależny od dwóch pierwszych: wiodące postacie, zwłaszcza mnisi, tubylcy z terenów na dalekich krańcach imperium lub poza nim, stali się kaznodziejami Chrystusa dla pogan i chrześcijan: myślimy o Patryku (ok. 389-461), pochodzącym z Brytanii, którego praca religijna miała miejsce w Irlandii, kraju, który wyrwał się spod panowania Rzymu i znał tylko pogańskie kulty w pierwotnych formach kraju; wraz z nim myślimy o jego współpracownikach i następcach (Galach, Frankach, Bretończykach, Rzymianach), którzy założyli wiele klasztorów (gdzie nauczano łaciny) na wyspie. Niedługo potem irlandzki mnich Kolumba (521-597), pochodzący ze szlacheckiego rodu, założył wspólnoty monastyczne w Denny, Durrow, a później na wyspie Iona, i wprowadził ewangelię do Szkotów i Piktów, nawracając ich króla. W 590 r. jego współbrat i współczesny Kolumbanus (ok. 543-615) przedostał się do Galii, gdzie założył klasztor Luxeuil, a następnie udał się do Szwajcarii i w końcu do Włoch, a dokładniej do Mediolanu, do Agilulfa i Teodelindy (kiedy Longobardowie ostatecznie porzucili arianizm i przyjęli katolicyzm); stamtąd osiedlił się w Bobbio, gdzie zakończył życie w klasztorze zbudowanym w tamtych latach, przeznaczonym do stania się słynnym ośrodkiem wiary, sztuki i kultury. Tak więc, zaczynając od punktu na peryferiach imperium (Palestyna), ewangelizacja w pierwszych wiekach znalazła najbardziej żyzny grunt dla rozwoju w granicach imperium; ale choć nieuchronnie podążało za historycznymi kolejami losu związanymi z cesarstwem, nie zapominało o szerszym horyzoncie, ku któremu zmierzało jego przesłanie; czasami przyspieszając, czasami z wahaniem i opóźnieniami, wykraczało poza sferę Cesarstwa Rzymskiego, by zaangażować inne kraje i narody w historię, która trwa do dziś.

EWARISTUS, papież (97-105): Następca Klemensa prawdopodobnie w 97 i żył pod cesarzem Trajanem. Według LP, który mówi, że był Żydem z Jerozolimy, to Ewaryst przypisał różne tituli rzymskim prezbiterom i jako pierwszy wyświęcił siedmiu diakonów, aby pomagali biskupowi w głoszeniu kazań. Informacje te należy jednak traktować ostrożnie i być może umieszczają te wydarzenia zbyt wcześnie. LP podaje również, że Ewaryst zmarł jako męczennik, być może w 105 r. i został pochowany na wzgórzu watykańskim w pobliżu Piotra. Martyrologium Rzymskie to potwierdza, ustalając jego święto na 29 października. Pseudo.-Izydor przypisuje Ewarystusowi dwa dekrety: jeden dla biskupów egipskich, o Chrystusie, głowie kościoła i kościele, ciele Chrystusa; drugi dla biskupów afrykańskich, o święceniach diakonów i katechezie. Przypisanie to jest jednak bezpodstawne.

EVODIUS (pseudo): Autor koptyjskiej homilii maryjnej z VI w. Pod imieniem Evodiusa (kopt. Euchodios) - arcybiskup Rzymu, duchowy syn św. Piotra i naoczny świadek wydarzeń związanych ze śmiercią i wniebowzięciem Marii - znajduje się homilia opisująca te wydarzenia. Została napisana na święto śmierci (21 Tobi = 16 stycznia) i zmartwychwstania Maryi (16 Mesori = 9 sierpnia). Tekst jest ważny dla mariologii. Pod imieniem Evodiusa znajduje się również Homilia o Męce Pańskiej i Pochwała Apostołów.

EVODIUS z Antiochii (I w.): Pierwszy biskup Antiochii, święty. Święto 6 maja na Wschodzie, 29 kwietnia na Zachodzie. Data jego wyniesienia jest niepewna, być może ok. 44. Nie wiemy nic o jego życiu, jego osobowośćjest przyćmiona przez osobowość jego następcy Ignacego. Nicefor Kalikst przypisuje mu kilka z pewnością fałszywych pism, w tym list, którego fragment cytuje .

EWODIOSZ z Uzalis (zm. po 422): Rodak, uczeń i przyjaciel Augustyna, był obecny przy śmierci Moniki . Został (ok. 395-401) biskupem Uzalis (Africa Proconsularis), gdzie założył klasztor. Był aktywnym uczestnikiem walki z Donatystami i jako pierwszy rozpowszechnił relikwie św. Szczepana w Afryce. Zbudował Memoria na cześć św. Szczepana w Hipponie i przetłumaczył jego relikwie na Uzalis; De miraculis S. Stephani zostało napisane z jego inicjatywy (ok. 420). Pojawia się w młodzieńczych dialogach Augustyna (De quantitate animae, De libero arbitrio) i w korespondencji tego ostatniego z lat 414-415 ; uważa się go również za autora dzieła pseudo-Augustiańskiego De fide contra Manichaeos. Zmarł ok. 422-427; jego kult, święto 16 października, jest późny i pozbawiony podstaw historycznych.

EKSKUMUNIKACJA: Ekskomunika skutkowała umieszczeniem poza komunią ze wspólnotą, a zatem pociągała za sobą zakaz dalszego bycia jej częścią. W chrześcijaństwie było to dziedzictwo judaizmu zarówno w sensie moralnym za wykroczenia przeciwko prawu mojżeszowemu, jak i za konkretny zakaz (w literaturze talmudycznej można znaleźć nidduy, czyli małą ekskomunikę, i ?erem, czyli dużą ekskomunikę). Mojżesz Majmonides zebrał w Talmudzie ponad 24 przypadki ekskomuniki, które generalnie dotyczyły heretyków, sekciarzy i liberałów. Jeśli ktoś umierał ekskomunikowany, stosowne oświadczenie w tej sprawie umieszczano na jego kamieniu nagrobnym. W Mt 18:16 mamy, podobnie jak w praktyce żydowskiej, przykład przymusu za pomocą ekskomuniki. W społeczności chrześcijańskiej ekskomunika była ściśle związana z praktyką pokutną, wyrażoną terminologią ekskomuniki-pokoju (ponowne włączenie do społeczności następowało poprzez ponowne udzielenie pokoju osobie ekskomunikowanej) i była nakładana z powodu ciężkich grzechów, na przykład trwania w herezji lub nieposłuszeństwa wobec autorytetu. Ogólnie rzecz biorąc, ekskomunika była wydawana przez biskupa lub zależała od decyzji synodalnych lub soborowych. Nałożenie ekskomuniki było w starożytnym chrześcijaństwie naprawdę wielką hańbą, z której można było się uwolnić tylko z wielkim trudem. Ekskomunika była publiczną interwencją i jako taka rzucała publiczną hańbę na osobę, której dotyczyła.

EGZEGEZA, PATRYSTYCZNA: Chrześcijaństwo, podobnie jak judaizm, jest religią księgi, w tym sensie, że Pismo Święte, uważane za wyraz objawienia Boga dla jego ludu, zajmuje centralne miejsce, a każde działanie w życiu ludu Bożego, od doktryny po dyscyplinę i liturgię (zarówno zbiorową, jak i indywidualną), musi być z nim zgodne. A biorąc pod uwagę, że Żydzi musieli poddać Biblię żmudnej pracy interpretacji i adaptacji, aby dostosować każde działanie swojego życia do jej nakazów, naturalne było, że wierzący rodzącego się kościoła wzięli z judaizmu, wraz ze Starym Testamentem, stosowne procedury hermeneutyczne i sposoby prezentacji: homilia, np. ważny moment w liturgii wspólnoty, została wyprowadzona z liturgii synagogalnej. Ale Żydzi i chrześcijanie byli podzieleni właśnie przez ich podstawową ocenę świętego tekstu: Żydzi czytali w nim oczekiwanie na Mesjasza, chrześcijanie dowód, że oczekiwany Mesjasz przyszedł w osobie Jezusa. Następujące polemiki popchnęły chrześcijan do dalszego zbadania ST, któremu zaczęli nadawać chrystologiczną interpretację. Ta lektura nie tylko skłoniła do interpretacji, że tradycyjne proroctwa mesjańskie spełniły się w Chrystusie, ale także zasugerowała Pawłowi i jego zwolennikom ideę reinterpretacji prawa chrystologicznie - tj. duchowo, w świetle opozycji litery i ducha - i doprowadziła ich do postrzegania epizodów ST jako antycypacji i symbolu faktów o Chrystusie i kościele (typologiczna interpretacja ST), poprzez użycie alegorycznej interpretacji tekstu. Ta procedura nie była nieznana palestyńskim Żydom, ale wcześniej była używana głównie przez pogan do interpretowania mitów i opowieści homeryckich, a później przez zhellenizowanych Żydów (Filon itp.). Tak więc Paweł w 1 Kor 10:1-11 zinterpretował przejście przez Morze Czerwone i obłok na pustyni jako symbol chrztu); w Gal 4:22-24 widział Izaaka i Izmaela symbolizujących chrześcijan i Żydów itd. W tym samym okresie chrześcijańscy interpretatorzy zaczęli również tworzyć pierwsze zbiory Testimonia, tj. fragmenty ST pogrupowane w jednorodne serie dla celów dydaktycznych, polemicznych, apologetycznych i liturgicznych. Tak więc, chociaż Paweł i inni chrześcijanie nadal używali ST na podstawie żydowskich procedur hermeneutycznych (użycie midraszu, peszer itd.), duch ich interpretacji był już zasadniczo nowy. Różne tendencje interpretacyjne zapoczątkowane w epoce apostolskiej trwały w epoce subapostolskiej. Klemens Rzymski zastosował ST do nowych potrzeb wspólnoty chrześcijańskiej, nie odrywając się od jego dosłownego sensu, czy to ilustrując swój dyskurs przykładami (1 Clem. 4.7.9-12: cytaty Kaina, Ezawa, Mojżesza, Jonasza, Henocha, Noego, Abrahama itp.), czy wyrażając swoje uczucia religijne w modlitwie (59-60). Od II w. chrześcijańskie apokryfy ST (3 i 4 Ezdrasza, 3 i 4 Machabejska itp.) wprowadzały nową treść do form literackich typowych dla ST: to dosłowne docenienie przystosowało kościół do ST jako normy prawa moralnego, skodyfikowanego np. w księdze III Testimonia ad Quirinum Cypriana obok NT, podczas gdy żydowscy chrześcijanie o radykalnej tendencji kwestionowali nawet legalność alegorycznej interpretacji Pisma Świętego . Przeciwko temu ps.-Barnaba kontynuował poszerzanie typologicznej interpretacji ST (rozdz. 6 i 12, Ziemia Obiecana i Jozue jako symbole Chrystusa), a także radykalizował duchowe odczytywanie prawa, którego skuteczność została odmówiona Żydom właśnie z powodu ich dosłownego rozumienia świętego tekstu (10 itd.). Ale ani Paweł, ani Barnaba, chociaż czytali ST nieżydowskimi oczami, nie zaprzeczali jego ważności dla kościoła chrześcijańskiego. To zaprzeczenie było dziełem gnostyków, których negatywna ocena świata materialnego doprowadziła ich do dewaluacji jego stwórcy, Boga Żydów, a w konsekwencji ST, jego objawienia. Tak więc, chociaż ich doświadczenie religijne było zakorzenione w pewnych fragmentach ST, zwł. w opisie stworzenia, gruntownie przerobionym, aby uwypuklić rozróżnienie różnych natur u ludzi (duchowej, psychicznej, hylicznej), ich ogólna ocena ST odzwierciedlała wpływ ich podstawowego podejścia: dosłownej interpretacji antropomorfizmów i całych epizodów, aby uwypuklić rozróżnienie między sprawiedliwym Bogiem ST a dobrym Bogiem NT (przykłady w Orig., Princ. II, 5, 1); pozytywnej oceny faktów i osób przedstawionych w ST negatywnie jako wrogich Jahwe (grzech Adama i Ewy, Kaina, Sodomy i Gomory itp.); ale także interpretacji alegorycznej, np. w ps.-Hipp., Refut. V, 16, 4-13 (Peratae), aby połączyć różne epizody ST (Kain, Józef, Nimrod itp.) w swego rodzaju gnostyczną historię zbawienia. Tymczasem inni gnostycy byli mniej monolityczni w swoim odrzuceniu ST: Ptolemeusz Walentynian w Liście do Florusa rozróżnia w prawie Mojżeszowym części, które są niedoskonałe, ale nie złe, inne o wartości symbolicznej, udoskonalone i spełnione przez Chrystusa, a jeszcze inne zniesione; a Walentynianie i inni gnostycy widzieli Logos już w działaniu, w ukryty sposób, w ST, i dlatego rozróżniali proroctwa inspirowane przez Demiurga (= Boga ST) i inne inspirowane przez Logos (Iren., Haer. I, 7, 3; I, 30, 11). Gnostycy przeciwstawiali sprawiedliwego Boga ST dobremu Bogu NT: w tym sensie byli pierwszymi, którzy używali ksiąg NT na szeroką skalę, uważając je za natchnione przez Boga, a zatem normatywne. Komentarz do Ewangelii Jana autorstwa Walentyniana Herakleona, z którego zachowały się jedynie fragmenty, jest według naszej wiedzy pierwszym pewnym dziełem egzegetycznym poświęconym księdze Nowego Testamentu. Interpretacja Nowego Testamentu przedstawiona przez gnostyków, w tym przypadku Walentynianów, była silnie alegoryczna i miała tendencję do wymuszania na tekście ukierunkowania go na typowo gnostyckie doktryny: Ptolemeusz znalazł w prologu Jana ogdoadę Walentyniana , a Herakleon widział Samarytankę i syna bazylika (J 4:46) jako symbole ludzi duchowych i psychicznych (Herakleon). Reakcja antygnostyczna pod koniec II i na początku III w. koncentrowała się głównie na obronie Starego Testamentu. A jeśli Justyn, w polemice z Żydami, ograniczył się do poszerzenia jego typologicznej interpretacji, Ireneusz zorganizował ją w specyficznie antygnostycznym sensie w taki sposób, aby przedstawić objawienie ST jako postępowe wykształcenie ludzkości, przygotowujące ją do przyjęcia najwyższego objawienia NT: między ST a NT jest postęp, nie przerwa. W tym antygnostycznym środowisku egzegetyczny stosunek Ireneusza zmienia się, nie tylko dlatego, że łączy proste typologie z bardzo rozbudowanymi (V, 8, 3), ale również dlatego, że obok typologicznej interpretacji ST, dla innych fragmentów podaje dosłowną: w ten sposób interpretuje np. opis stworzenia i ludzkiego grzechu , podobnie jak Teofil . Nawet w przypadku NT, którego Ireneusz używa systematycznie razem ze ST, interpretacja jest różna: czasami, obok przeważającej interpretacji dosłownej, podaje interpretację alegoryczną . Ale właśnie z powodu tego zróżnicowanego sposobu interpretacji, niekierowanego żadną precyzyjną regułą, Ireneusz ma trudności w przeciwstawieniu się alegorycznej interpretacji Pisma Świętego przez gnostyków: oskarża ją o zniekształcanie i odrzuca ją w sensie eschatologicznym , ale aby znaleźć kryterium rozróżnienia między prawdziwą a fałszywą alegorią, nie może zrobić nic, jak tylko odwołać się do oficjalnej tradycji Kościoła. Postawa Tertuliana jest taka sama, co jeszcze bardziej uwydatnia fakt, że polemizuje na kilku frontach, przeciwko gnostykom, Żydom i poganom: odrzuca pogańską alegorię mitów i alegorię gnostycką, ale używa alegorii przeciwko Żydom i przeciwko Marcjonowi ; na koniec on również ucieka się do argumentu z autorytetu: tylko Kościół katolicki podaje autentyczną interpretację Pisma Świętego . Autorzy, których do tej pory omawialiśmy, używali i interpretowali Pismo Święte w celach polemicznych i katechetycznych, a nie dla egzegezy w ścisłym tego słowa znaczeniu. Wraz z Hipolitem (koniec II-początek III w.) katolicy również doszli do właściwego traktatu egzegetycznego, tj. wyjaśnienia poświęconego systematycznej ilustracji dużych części świętego tekstu, w szczególności ST (komentarze do Daniela, Pieśni nad Pieśniami, Błogosławieństwa patriarchów, Mojżesza itd.). W Komentarzu do Daniela interpretacja typologiczna przeplata się z dosłowną, ale gdzie indziej wyraźnie przeważa, z całkowicie chrystologicznym odczytaniem tekstów: Hipolit jest pierwszym chrześcijaninem, który poświadcza interpretację oblubienicy i oblubieńca z Pieśni nad Pieśniami jako typoi Chrystusa i kościoła, chrześcijańską transpozycję żydowskiej interpretacji, która widziała ich jako symbole Jahwe i Izraela. Mimo tych wysiłków egzegetycznych Hipolit nie czuje potrzeby ustalania precyzyjnych reguł interpretacji, a brak metody jest wyczuwalny nie raz na jego stronach, gdzie proste typologie przeplatają się z innymi, bardzo rozbudowanymi, a które nie zawsze są spójne w ocenie litery tekstu. W bardziej wymagającym środowisku kulturowym Aleksandrii, w polemikach zwłaszcza z gnostykami, chrześcijańska egzegeza Pisma Świętego między końcem II a połową III w. poszerzyła zakres swojej działalności i ustaliła precyzyjne normy. Klemens, który pozostawił niewiele tego, co jest specyficznie egzegetyczne, ale który wykorzystywał Pismo Święte we wszystkich swoich dziełach, rozpoznaje w nim różne sensy (historyczny, doktrynalny, prorocki, mistyczny) i wydobywa je, stosując przeważnie alegoryczną metodę. Rzeczywiście widział symbol jako środek wyrazu przejścia od zmysłowego do zrozumiałego, a zatem charakterystyczny dla języka religijnego, który ma tendencję do przedstawiania swoich treści w sposób ukryty, niedostępne bezpośrednio dla profanum (Strom. V, 21). Rozszerzył w ten sposób granice tradycyjnej alegorycznej interpretacji świętego tekstu, stawiając obok interpretacji typologicznej interpretację kosmologiczną, która widziała ziemskie rzeczywistości jako typosy niebiańskich (świątynia Jerozolimska jako typosy nieba) i moralną (Hagar i Sara jako symbole ziemskiej wiedzy i mądrości), obie silnie pod wpływem Filona. Stąd też wyprowadził procedury hermeneutyczne, które stały się typowe dla egzegezy aleksandryjskiej: symboliczną wartość liczb, zwierząt, roślin itp. oraz alegorię zaczerpniętą z etymologii imion hebrajskich. Orygenes wniósł do egzegezy aleksandryjskiej większe bogactwo zainteresowań i bardziej rygorystyczną metodę badań. Jego niezliczone prace egzegetyczne, grupowane przez starożytnych w Scholia (zbiory wyjaśnień fragmentów o szczególnym zainteresowaniu), Homilie i Komentarze, dotyczyły nie tylko tradycyjnie bardziej studiowanych ksiąg (Księga Rodzaju, Psalmy, Prorocy, Ewangelie, Paweł), ale także innych wcześniej pomijanych (Księga Jozuego, Sędziów, Hioba, Przysłów itd.). Jego metoda badawcza, podczas gdy szczególnie ceniła duchową interpretację alegoryczną, obejmowała również systematyczne zainteresowanie dosłownością, którą uważał za początkowy etap egzegezy, co pozwalało na zajęcie się najważniejszą częścią, alegoryczną, w sposób niearbitralny. Z tego powodu Orygenes poświęcił szczególną uwagę krytyce tekstu za pomocą Heksapli, w której greckie tłumaczenie ST, zwykle używane w kościele, znane jako Septuaginta (LXX), zostało systematycznie sprawdzone pod kątem tekstu hebrajskiego i greckich tłumaczeń. W Princ. IV, 1-3, przedstawia pierwszy traktat o egzegezie pism świętych. Tutaj (IV, 2, 4) wyróżnia trzy poziomy interpretacji dla niemal każdego fragmentu Pisma Świętego: dosłowny, duchowy (= typologiczny), moralny (= psychologiczny). Wybitnym przykładem tego typu egzegezy jest Komentarz do Pieśni nad pieśniami, w którym trzy interpretacje następują po sobie systematycznie, fragment po fragmencie, a królewskie małżonki są najpierw postrzegane jako typoi Chrystusa i kościoła, następnie Logosu i duszy wierzącego. Ale w innych momentach Orygenes proponuje dwa poziomy interpretacji, litera/duch, skorelowane z rozróżnieniem chrześcijan na prostych i doskonałych (lub raczej stających się doskonałymi): do interpretacji dosłownej dodaje, jako punkt kulminacyjny egzegezy, pojedynczą, alegoryczną interpretację, która może przyjmować różne treści. W istocie, z jednej strony Orygenes poszerza tradycyjną typologię (ST jako typos NT) dodając inną, która widzi NT jako typos wiecznej ewangelii, tj. mającej się wypełnić na końcu świata; z drugiej strony, podobnie jak Filon i Klemens, jest on prowadzony do widzenia ziemskich rzeczywistości jako symbolu niebiańskich rzeczywistości. Wreszcie, wykorzystuje wymiar moralny, tj. zastosowanie świętego tekstu do egzystencjalnego doświadczenia indywidualnego wierzącego. Ta wielopostaciowa alegoria jest realizowana poprzez wszystkie procedury hermeneutyczne, które widzieliśmy jako typowe dla Filona i Klemensa. Poza rozróżnieniem na dwa, trzy, a nawet cztery znaczenia, znajduje jedność i maksymalną gęstość w przekonaniu, że słowo Boże ma niewyczerpaną płodność, której żadna interpretacja nie może ograniczyć ani wyczerpać: ciągłe studium pozwala nam poznawać je coraz lepiej w jego niewyczerpanej wielości znaczeń . Egzegeza Orygenesa rozprzestrzeniła się szeroko na Wschodzie w drugiej połowie III w., jako część szerszej inicjatywy kulturalnej szeroko otwartej na wartości platonizmu; spotkała się z uznaniem, ale wzbudziła również reakcje na obszarach zdominowanych przez kulturę azjatycką. Podczas gdy Metodiusz z Olimpu był pod wpływem alegoryzmu Orygenesa, Eustachiusz z Antiochii (początek IV w.) zareagował na nią ostro: oskarżył Orygenesa o alegoryzację całego Pisma Świętego i skrytykował nadużywanie alegorii zaczerpniętych z etymologii imion hebrajskich . W tym samym okresie w Syrii i Palestynie orygenizm reprezentował Euzebiusz z Cezarei, którego historyczne i antykwaryczne zainteresowania pomogły mu docenić filologiczny i literalistyczny komponent hermeneutyki mistrza i skłoniły go do wykorzystania historycznego, jak i tradycyjnego chrystologicznego aspektu ksiąg ST, które interpretował (Psalmy, Izajasz). Również fragmenty Ewangelii, które stwarzały trudności interpretacyjne, były rozwiązywane zgodnie z literą tekstu, bez uciekania się do alegorii (Quaestiones et solutiones do Szczepana i Marinusa). Euzebiusz już poczuł świeże powietrze, które zaczęło wiać przez każdy aspekt życia chrześcijańskiego wraz ze zmianą Konstantyna, co doprowadziło do wielkiego rozkwitu literackiego, w tym w egzegezie. Na Wschodzie nowość ta dała o sobie znać w postępowym użyciu litery świętego tekstu, ze szkodą dla interpretacji alegorycznej, przed którą ostrzegano w niektórych kręgach jako przed przesadą i sztucznością w jej uogólnionym zastosowaniu do całości Pisma, typowym dla Aleksandryjczyków. Dwa wkłady do tej zmiany kierunku - która nigdy nie odniosła sukcesu - to krytyka pogańskiego Porfiriusza, który oskarżył chrześcijańskich egzegetów o uciekanie się do alegorii w celu uniknięcia trudności stwarzanych przez literę tekstu biblijnego, oraz rozprzestrzenianie się historycznej wrażliwości i zainteresowania, które doprowadziło do odczytania ST nie tylko jako chrystologicznej antycypacji NT, ale jako dzieła historii, historii relacji między Jahwe a Izraelem. Centrum tej antyaleksandryjskiej reakcji pod koniec IV i na początku V w. była tak zwana szkoła antiocheńska. Jego odległych początków należy doszukiwać się nie w Lucjanie z Antiochii, o którego egzegetycznym ratio nic nie wiemy, ale we wspomnianym powyżej zainteresowaniu dosłownym rozumieniem Pisma Świętego, odnotowanym w Syrii i Palestynie w IV w. Przyczynił się do niego z jednej strony nurt literalny, do którego się odwoływaliśmy, obok alegorycznego, w egzegezie azjatyckiej (Ireneusz, Teofil), a z drugiej strony eksploatacja przez Euzebiusza dosłownego i filologicznego komponentu egzegezy Orygenesa. Akacjusz z Cezarei, Euzebiusz z Emesy, Apolinary z Laodycei - pomimo że niewiele z ich prac pozostało - dobrze potwierdzają dosłowną interpretację ST i NT: w spostrzeżeniu Euzebiusza z Emesy, że nie powinniśmy uciekać się do alegorii, aby rozwiązać trudności danego fragmentu, wydaje się, że słyszymy echo krytyki Porfiriusza. Wśród Kapadocjan, jeśli Grzegorz z Nyssy pozostał wierny literze i duchowi egzegezy Orygenesa, której wymiar duchowy szczególnie wykorzystał (Komentarz do Pieśni nad pieśniami, Życie Mojżesza), Heksaemeron Bazylego pokazuje ślady nowego sposobu oceny ST: nie tyle w jego odosobnionych atakach na alegoryzm (Heksaem. 3, 9), co w jego odczytywaniu biblijnego opisu stworzenia w duchu naukowej erudycji (7 i 8 o stworzeniu zwierząt). Jego komentarz do niektórych psalmów również ogranicza ich znaczenie chrystologiczne na rzecz nauczania moralnego, podążając za tendencją preferowaną przez kaznodziejów tamtych czasów. Założycielem szkoły antiocheńskiej - rzeczywistości zupełnie innej niż szkoła aleksandryjska, ponieważ nie była kontrolowana przez lokalnego biskupa - był Diodor z Tarsu (druga połowa IV w.); Jego największym przedstawicielem był jego uczeń Teodor z Mopsuestii, gdyż zainteresowania Jana Chryzostoma dotyczyły głównie oratorium, choć w kontekście dosłownej egzegezy antiocheńskiej. Teodoret z Cyrus (pierwsza połowa V w.) zamyka serię tych wielkich egzegetów: w przeciwieństwie do swoich poprzedników, pozostawił trochę miejsca na tradycyjną typologię. Dosłowność Diodora (z którego zachowały się jedynie fragmenty, do których niedawno dodano Komentarz do Psalmów) i Teodora była karmiona zainteresowaniami historycznymi i otwarcie polemizowała z alegoryzmem aleksandryjskim i jego procedurami hermeneutycznymi, przeciwko którym pisali również (zaginione) prace teoretyczne. Teoretycznie Teodor utrzymywał hermeneutyczną zasadę, że pewne fragmenty ST należy rozumieć jako typoi Chrystusa, a nawet ustanowił reguły, aby je identyfikować , ale w praktyce ograniczył stosowanie reguły tak bardzo, jak to możliwe: zinterpretował chrystologicznie tylko cztery psalmy (2, 8, 44, 109) i zaprzeczył jakiemukolwiek chrystologicznemu znaczeniu Pieśni nad Pieśniami, widząc w niej jedynie bluźnierczą pieśń miłosną. Typologia miała tendencję do łączenia ST i NT; ale Teodor widział między nimi więcej przerwy niż ciągłości. Z tego powodu był dobrym egzegetą Pawła, podczas gdy jego programowy literalizm odciął go od symbolicznego bogactwa ewangelii Jana. Prawie współczesnym Teodorowi był aleksandryjski Didymos, którego rozległy dorobek egzegetyczny (częściowo przywrócony przez papirusy Tura) świadczy o trwałości tradycji orygeńskiej w Aleksandrii: wszystko w nim pochodzi od jego mistrza, od zasad teoretycznych po cały bagaż procedur hermeneutycznych, z tendencją do interpretacji spirytualistycznej, wrażliwej na potrzeby życia monastycznego. Ale wraz z Cyrylem Aleksandryjskim jedność aleksandryjskiego ratio egzegetycznego weszła w kryzys: z jednej strony, wyraźne zainteresowanie historyczne skłoniło go do wykorzystania dosłownego sensu ksiąg ST, które interpretował, zwłaszcza gdy dotyczyły one historycznych perypetii Izraela; z drugiej strony odczuwał ciężar antiocheńskiej krytyki nadmiernego alegoryzmu i wyraźnie oświadczył, że chrystologicznej lektury ST nie należy bezkrytycznie rozciągać na cały tekst, jak chcieli Orygenes i Didymos, ale należy ją ograniczyć do pewnych fragmentów . W konsekwencji jego komentarze do ST (Izajasz, Prorocy Mniejsi) stanowią mieszankę listu i alegorii, która jest mniej podatna na krytykę antiocheńską, ale której brakuje zwartości tradycyjnej interpretacji. Nawet jego komentarz do Jana, tekstu tak dobrze nadającego się do symbolicznej interpretacji, cierpi z powodu jego ograniczającego stanowiska wobec alegoryzmu. Na Wschodzie moda na patrystyczną florilegię, kompilowaną na potrzeby teologicznej polemiki, rozpoczęła się już za czasów Cyryla. Odzwierciedlają one ogólne wyczerpanie literackie, które w specyficznej dziedzinie egzegezy wyrażało się w tworzeniu catenae, tj. komentarzy tworzonych przez zestawianie na marginesie tekstu biblijnego, werset po wersecie, szeregu interpretacji znanych egzegetów. Ten wygodny system kompilacji, zapoczątkowany przez Prokopiusza z Gazy w VI w., zachował interpretacje zaczerpnięte z zaginionych już tekstów, ale ułatwił również ich zniknięcie, ponieważ streszczenie okazało się bardziej poręczne niż oryginał. Ale nawet w VII w. zauważamy skuteczne przetrwanie metod egzegezy aleksandryjskiej u Anastazjusza Synajczyka, a w VI w. pierwsze greckie komentarze Ekumeniusza i Andrzeja z Cezarei do Apokalipsy, księgi bardzo zaniedbanej na Wschodzie w wyniku polemiki antymillenarystycznej. W dziedzinie egzegezy Zachód wyraźnie pozostawał w tyle za Wschodem. Tertulian, Nowacjan i Cyprian używali wielu fragmentów biblijnych w swoich pracach, ale nie mieli konkretnych zainteresowań egzegetycznych. Hipolit z Rzymu (należy odróżnić go od wschodniego autora komentarzy do Pieśni nad pieśniami, Daniela itd.), którego część komentarza do Psalmów przetrwała (choć przypisywana mu nie bez zastrzeżeń), miał zainteresowania egzegetyczne; ale nadal pisał po grecku. Na pierwsze łacińskie dzieła egzegetyczne musimy czekać do końca III i początku IV w.: Reticius z Autun, autor zaginionego komentarza do Pieśni nad pieśniami, i Victorinus z Petovium (Pettau), którego zachowany komentarz do Apokalipsy ujawnia millenarystyczną sympatię. Dopiero w drugiej połowie IV w. czy ten typ literatury zaczął być kultywowany z zainteresowaniem, zarówno w homiliach, jak i w komentarzach przeznaczonych wyłącznie do czytania: w przypadku tego ostatniego gatunku wspominamy Hilarego (komentarze do Ewangelii Mateusza i Psalmów), a w przypadku poprzedniego Ambrożego, którego liczne komentarze do ST i do Łukasza pochodzą ze zbiorów homilii: wiemy, jak bardzo jego kazania wpłynęły na Augustyna. W rzeczywistości zarówno Hilary, jak i Ambroży sprawili, że aleksandryjski typ egzegezy stał się znany na Zachodzie, a jego zasady hermeneutyczne przeważały wraz z rozprzestrzenianiem się filozofii platońskiej (Orygenes, Plotyn, Porfiriusz) na Zachodzie. To właśnie ten typ silnie alegoryzującej egzegezy pozwolił na przedstawienie pewnych ostrych antropomorfizmów ST w sposób dostępny dla wrażliwości wykształconych ludzi, podczas gdy kompozycja parafraz wersetów (Juvencus, Sedulius, etc.) starała się nadrobić niedostatki języka i stylu w zbyt dosłownych łacińskich tłumaczeniach Pisma Świętego z greckiego tekstu. Szczególną wzmiankę należy poświęcić Tyconiusowi i Mariuszowi Wiktorynowi. Tyconius, sui generis donatysta, napisał Liber regularum, w którym przedstawia pewne hermeneutyczne reguły mające na celu ułatwienie alegorycznego zrozumienia świętego tekstu, a także fundamentalny komentarz do Apokalipsy, zaginiony poza dużymi fragmentami. W tym ostatnim zbagatelizował eschatologiczne napięcie dzieła, odnosząc je nie tylko do czasów ostatecznych, ale do całego czasu Kościoła; nadał również jego interpretacji duchowość w sensie antymillenarystycznym i złagodził jego antyrzymski animus. Ta praca zainspirowała późniejsze zachodnie komentarze do Apokalipsy i rzeczywiście na ich podstawie możemy odtworzyć egzegezę tykońską. Marius Victorinus, słynny grammaticus nieco wcześniejszy od Tykoniusza i konwertyta na chrześcijaństwo w podeszłym wieku, był pierwszym człowiekiem Zachodu, który skomentował niektóre listy Pawła (te dotyczące Galatów, Filipian i Efezjan przetrwały). Stojąc poza tradycją patrystyczną, komentuje je w sposób sztywno dosłowny, zgodnie z zasadami scholastycznego komentarza do klasycznych autorów, dobrze wydobywając Pawłową opozycję między prawem a łaską. Te komentarze Mariusa Victorinusa sugerują dwa rozważania o charakterze bardziej ogólnym: (1) jest jasne, że Victorinus wie niewiele lub nic o ST; widzimy niemal tę samą ignorancję wcześniej u Laktancjusza; fakt, że niektórzy kaznodzieje tamtych czasów (Ambrozjusz, Zenon, Grzegorz z Elwiry) szczególnie nalegali na tematykę ST dowodzi, że było to coś, czego ich trzody potrzebowały, aby zostać pouczone, dowód dość powszechnej nieznajomości ST na Zachodzie. (2) Zainteresowanie Pawłem nie ograniczało się do Wiktoryna, ale rozwinęło się znacznie pod koniec IV i na początku V w., zwłaszcza w Rzymie, w związku ze wzrostem zainteresowania problemami relacji między łaską boską a wolną wolą człowieka, jak świadczą różne komentarze (Ambrozjaster, Hieronim, Pelagiusz, Orygenes- Rufinus o Rzymianach, list, który szczególnie interesował Augustyna). Jeśli Hieronim ściśle polegał na Orygenesie i dlatego chętnie alegoryzował, Ambrozjaster i Pelagiusz woleli dosłowną interpretację, dowód na rozprzestrzenianie się, również na Zachodzie, tendencji dosłownej, którą zauważyliśmy na Wschodzie w ciągu IV w. Tendencja ta, której kulminacją było dzieło Julian z Eklanum (komentarze do niektórych proroków mniejszych), ściśle zależne od Teodora z Mopsuestii, została zdecydowanie przekroczona przez tendencję alegoryzacyjną, choć nie bez świadomości niebezpieczeństwa przesadnego alegoryzmu. Szczyt zachodniej egzegezy przypadł na koniec IV i początek V wieku, na Hieronima i Augustyna. Hieronim został wykształcony egzegetycznie na Wschodzie, w szkole Didymosa i na księgach Orygenesa, a jego pierwsze eksperymenty (z Księgą Koheleta, Listem do Galatów, Listem do Efezjan itd.) to niewiele więcej niż parafrazy podsumowujące komentarze Orygenesa. Jednak stopniowo, pod wpływem kontrowersji orygenistycznych, Hieronim zdystansował się od alegoryzmu mistrza, jednocześnie doceniając coraz bardziej jego filologiczną i krytyczną rygorystyczność. Głównym owocem tego przemyślenia była łacińska wersja ST, oparta na oryginalnym hebrajskim z pomocą greckich tłumaczeń; było to nowe i sensacyjne zjawisko dla kultury łacińskiej, zwykle głuchej na potrzeby krytyki filologicznej, do tego stopnia, że Hieronim napotkał trudności w uzyskaniu akceptacji swojego tłumaczenia, choć ostatecznie jego sława gwałtownie wzrosła. Jego dojrzała egzegeza, poświęcona głównie prorokom większym i mniejszym, była w teorii często krytyczna wobec alegorii , chociaż nadal popierał trójdzielną interpretację Orygenesa (Ep. 120, 12). Jego procedura łączy nakazy filologii z nakazami alegorii: krytycznie omawia każdy badany fragment, porównując tekst hebrajski i greckie tłumaczenia, zwłaszcza LXX; następnie następują dosłowne i duchowe (alegoryczne) interpretacje, te ostatnie zaczerpnięte od Orygenesa i Didymosa. Nawet komentarz do Ewangelii Mateusza, jego jedyne dojrzałe dzieło egzegetyczne poświęcone NT, chociaż programowo dosłowne, jest nadal w różny sposób zadłużone wobec alegoryzmu Orygenesa. Jeśli chodzi o Augustyna, nawet jego życie osobiste interesuje historię egzegezy: musimy założyć, że wielu wykształconych ludzi tamtych czasów podzielało jego początkową niechęć do ST z powodu jego licznych antropomorfizmów i złej formy łacińskiego tłumaczenia, a także jego przezwyciężenie tej niechęci dzięki alegorycznej i spirytualistycznej egzegezie Ambrożego. Na mocy tego doświadczenia wczesny Augustyn był silnie alegoryczny w swoim wyjaśnianiu Księgi Rodzaju przeciwko manichejczykom. Jednak jego alegoryczny zapał malał z czasem (De Genesi ad litteram), chociaż zawsze preferował duchowy typ interpretacji od dosłownego. Jego aktywność wyrażała się zarówno w komentarzach pisanych do czytania - wielokrotnie powracając do Księgi Rodzaju - jak i w izolowanym i seryjnym kazaniu (Enarrationes in Psalmos, Tractatus in Iohannem), mającym na celu wyciągnięcie z tekstu biblijnego jak największego duchowego pożywienia dla jego nieokrzesanych słuchaczy, do których poziomu starał się dostosować ton swojego wykładu. Jego wielkie dzieło teoretyczne w czterech księgach, De doctrina christiana, uczyniło Pismo Święte jedynym fundamentem kultury chrześcijańskiej i podało reguły interpretacji, częściowo zaczerpnięte od Tykoniusza, które w pełni respektowały wymagania filologii i duchowości, a także wolność interpretatora: trudny tekst pozwala na różne interpretacje, o ile nie są one sprzeczne z recta fides. Ogólny upadek literatury chrześcijańskiej na Zachodzie spowodowany najazdami barbarzyńców miał zgubne reperkusje dla egzegezy: nieliczne prace poświęcone jej od połowy V do VII w. były w większości zadowolone z powtarzania, zwykle skracania, interpretacji wielkich egzegetów przeszłości, zwłaszcza Hieronim i Augustyn (Izydor z Sewilli, Julian z Toledo), podczas gdy komentatorzy Apokalipsy, dzieła często czytanego, ponieważ uważano, że jest zgodne z tymi dramatycznymi czasami, wrócili do Tykoniusza (Cezariusza, Apringiusza, Prymasjusza, w VI w.). Podręczniki teorii egzegetycznej Eucheriusza i Juniliusza sankcjonowały wyższość interpretacji alegorycznej, która znalazła się w Grzegorzu Wielkim, pod koniec VI w., egzegety zdolnym do ożywienia w nowy i osobisty sposób sugestii odziedziczonych po Augustynie i innych (Moralia in Iob, itd.). Jan Kasjan (początek V w.) poświadcza , obok starej normy trzech sensów Pisma Świętego, normę czterech sensów, przeznaczoną na wielką popularność w średniowieczu: do trzech tradycyjnych sensów (dosłownego, duchowego [typologicznego], moralnego [psychologicznego]) dodaje sens anagogiczny, który widzi rzeczywistości ziemskie jako symbole rzeczywistości niebieskich.

EUTYMIUSZ Wielki, święty (377-473).: Jego matka, wdowa i diakonisa, oddała go w wieku trzech lat biskupowi Otreiusowi z Meliteny, który natychmiast go ochrzcił i uczynił lektorem. Kapłan i przeor niektórych mnichów w wieku 19 lat, w 405 roku udał się do laury Farana w pobliżu Jerozolimy, założonej przez św. Chariton; początkowo spędzał każdy Wielki Post w samotności, a następnie wycofał się do jaskini, gdzie ok. 428 roku jego uczniowie zbudowali laurę noszącą jego imię. Jego prestiż rozprzestrzenił się w całym palestyńskim monastycyzmie; nawrócił niektórych arabskich nomadów i poprowadził cesarzową Eudoksję z powrotem do ortodoksji chalcedońskiej. Cyryl ze Scytopolis napisał jego biografię . Święto 20 stycznia.

EUTROPIUSZ z Orange (zm. ok. 494): Urodził się w Marsylii, był biskupem Orange od ok. 463 r. aż do śmierci (po 475 r., być może w 494 r.). Według biografii napisanej przez Verusa, jego następcę z VI w., Eutropiusz został nawrócony przez żonę i, jako wdowiec, został przyjęty na diakona przez Eustacjusza, biskupa Marsylii. Po zostaniu biskupem Orange kontynuował życie modlitwy i umartwienia, czynił różne cuda i brał udział w różnych synodach regionalnych (Arles w 463 i 475 r.). Korespondował z papieżem Hilarusem i Sidoniusem Apollinarisem i był przyjacielem Fausta z Riez. Został pochowany w kościele św. Juliana; część jego epitafium znaleziono w 1801 r. Święto 27 maja.

EUTROPIUSZ z Saintes (III w.?): Czczony jako pierwszy biskup Saintes (być może III w.) i jako męczennik (od śladu uderzenia topora na jego czaszce). Venantius Fortunatus - który nie nazywa go męczennikiem - donosi, że bazylika zbudowana na jego cześć nad jego grobem została odrestaurowana przez biskupa Leontiusa z Bordeaux. Grzegorz z Tours (In gloria mart. 56) mówi, że został wysłany do Galii przez papieża Klemensa i po szerzeniu chrześcijaństwa za pomocą swoich kazań został ścięty; te stwierdzenia nie mają jednak żadnych podstaw historycznych. Święto 30 kwietnia.

EUTROPIUSZ z Walencji (VI w.): Pod koniec VI w. ten hiszpański biskup napisał krótki traktat w stylu listownym, De octo vitiis, w którym przedstawia (wówczas standardowy) osiem grzechów głównych jako powiązane ze sobą jako przyczyna i skutek, tak że walka z jednym jest skuteczna również przeciwko wszystkim innym. W innym liście, De districtione monachorum et ruina monasteriorum, podkreśla potrzebę silnej dyscypliny w klasztorach i pokazuje wady i słabości, które już zagrażały czystości życia monastycznego.

EUTROPIUSZ Eunuch (zm. po 399): Z pochodzenia perskiego, po uwolnieniu z niewoli został członkiem pałacu cesarskiego w Konstantynopolu, gdzie w 393 r. osiągnął najwyższą rangę. W 395 r., gdy Teodozjusz zmarł, pozostawiając Cesarstwo Wschodnie swemu synowi Arkadiuszowi, który był jeszcze dzieckiem, objął dowództwo wraz z Rufinem. Pragnąc zwiększyć swoją władzę, Eutropiusz przekonał młodego cesarza Arkadiusza do poślubienia Eudoksji zamiast córki Rufina, a po śmierci Rufina (częściowo dzięki współpracy Eutropiusza ze Stylichonem), chcąc kontynuować wcześniejszą politykę probabarbarzyńską Teodozjusza, między 395 a 396 r. przyznał Alarykowi tytuł magister militum per Illyricum, czyniąc go sojusznikiem. Jednak w roku 399, w wyniku buntu Gotów, popadł w niełaskę i wkrótce został uwięziony i skazany na śmierć, o czym świadczą dwa dramatyczne przemówienia Jana Chryzostoma (Homiliae in Eutropium).

EUTROPIUSZ Prezbiter (IV-V w.): Pisarz z końca IV lub początku V w., prawdopodobnie z północno-wschodniego Półwyspu Iberyjskiego, choć często uważa się, że pochodził z Akwitanii. Według Gennadiusza , Eutropiusznapisał dwa traktaty listowne, aby pocieszyć dwie siostry, których ojciec pozbawił spadku za ślubowanie życia zakonnego. Uczeni utożsamili te listy z listami De contemnenda haereditate i De vera circumcisione, które dotarły do nas pod różnymi nazwiskami, w tym ps.- Hieronim. Napisał również list "O człowieku doskonałym" i ważne dzieło De similitudine carnis peccati, początkowo przypisywane Pacianowi z Barcelony. Jego dobre wykształcenie literackie i teologiczne jest wyraźne w tych dziełach, których autorstwo zostało niedawno ostatecznie ustalone.

EUTYCHES (ok. 378-454): Został mnichem w pobliżu Konstantynopola bardzo wcześnie - w 448 r. twierdził, że wiódł życie monastyczne przez 70 lat - został wyświęcony na kapłana i wybrany archimandrytą dużego klasztoru. Był przyjacielem Cyryla Aleksandryjskiego i osób z nim związanych , jego następcy Dioskora (od 444 r.), a zwłaszcza potężnego eunucha Teodozjusza II Chryzafiusza, za co Eutyches był wysoko ceniony i wpływowy zarówno w kręgach kościelnych, jak i politycznych. Zamierzając zwalczać nestorian, porównał ich do obrońców dwóch natur w Chrystusie: źródła uważają Eutychesa za słabo wykształconego i nieostrożnego. 8 listopada 448 Euzebiusz z Dorylaeum oskarżył go przed Flawianem, patriarchą Konstantynopola. Wezwany do obrony, Eutyches pojawił się dopiero na trzecią prośbę i został potępiony na stałym synodzie 22listopada. Następnie napisał do papieża Leona i innych ważnych biskupów i miał poparcie Chryzafiusza, a pośrednio Teodozjusza II, w wyniku czego został przywrócony podczas tak zwanego latrocinium Efezu w 449 r. Wraz ze śmiercią dwóch jego politycznych protektorów (450) Eutyches również stracił grunt, a jego doktryna została potępiona przez Sobór Chalcedoński w 451 r. Został wygnany i żył jeszczew 454 r. Wydarzenia doktrynalne i jego teologia, patrz monofizytyzm

EUTYCHIANUS, papież (275-283): Następca Feliksa I. LP nazywa go rodowitym mieszkańcem Luni, etruskiego miasta w pobliżu ujścia rzeki Magra, od której pochodzi nazwa otaczającego go regionu Lunigiana. To samo źródło przypisuje Eutychianusowi święcenia 40 kapłanów i pięciu diakonów oraz konsekrację dziewięciu biskupów; pochował również 342 męczenników i ustanowił specjalne błogosławieństwo bobu i winogron . Wydaje się, że nie został zamęczony. Według katalogu liberyjskiego zmarł 7 grudnia, podczas gdy w Depositio episcoporum jego dies natalis (urodziny) przypadają na 8 grudnia. Został pochowany w Krypcie Papieży na cmentarzu S. Callisto; jego epitafium zostało odnalezione w XIX wieku przez G.B. De Rossiego.

EUTYCHIUSZ z Konstantynopola (ok. 512-582), patriarcha, święty:Urodzony w Theium (Frygia) ok. 512, Eutychiusz był hieromonachem i archimandrytą (katolikosem) w Amasea, którego biskup wysłał go do Konstantynopola w 552 jako swojego przedstawiciela na proponowanym soborze. Tam Justynian wyznaczył go na następcę patriarchy Menasa (zm. 21 sierpnia 552); jako patriarcha przewodniczył sesjom i podpisał akty piątego soboru powszechnego (Konstantynopol II, maj-czerwiec 553), papież Wigiliusz był obecny nad Bosforem. Zdetronizowany przez Justiniana (koniec stycznia 565), którego aftartodeketyzm krytykował, wycofał się na wygnanie do swojego starego klasztoru w Amasei. Po śmierci patriarchy Jana III został przywrócony na urząd przez Justina II (3 października 577). Zmarł 5-6 kwietnia, po odrzuceniu swojego wcześniejszego poglądu na temat niezniszczalności zmartwychwstałych ciał, który sprzeciwiał mu się diakonowi Grzegorzowi (przyszłemu papieżowi Grzegorzowi I), wówczas papieskiemu apokryzjarowi w Konstantynopolu. Mamy tekst jego libellus do papieża Wigiliusza (6 stycznia 553) na temat komunii wiary ze stolicą apostolską i potrzeby rozwiązania na soborze kwestii Trzech rozdziałów; także homilię na temat Eucharystii i ormiańską wersję traktatu De differentia naturae et hypostaseos. Jest to najwcześniejsza zachowana pieczęć patriarchy Konstantynopola. Jego życie zostało spisane przez ucznia, prezbitera Eustratiusa, między 582 a 602 rokiem. Bizantyjska Synaksaria wspomina go 6 lub 20 kwietnia.

EUTYCHIUSZ z Eleutheropolis (zm. po 365): Ten biskup Palestyny w latach 360. był głównym zwolennikiem Akacjusza w sporze z Cyrylem Jerozolimskim. Od dawna istniała rywalizacja o wpływy między Jerozolimą a Cezareą, w tym okresie ukryta pod doktrynalną różnicą: przeciwko Cyrylowi, zwolennikowi homoiousios, Akacjusz odrzucił jakiekolwiek użycie słowa ousia i zalecał nazywać Syna homoios z Ojcem. Na soborze w Seleucji w 359 r. Eutychiusz podpisał wyznanie wiary zaproponowane przez Akacjusza i został potępiony wraz z nim przez homoiousians, którzy mieli większość na soborze. Ale w następnym roku Akacjusz i Eutychiusz udali się do cesarza Konstantynopola, gdzie z okazji poświęcenia kościoła Hagia Sophia odbył się nowy sobór, który potępił homoiusów. Po śmierci Konstancjusza, gdy nicejski homoousios triumfował pod jego następcą Jowianem, Akacjusz i Eutychiusz przyjęli to na soborze w Antiochii w 363 r., choć zaznaczyli, że mieli na myśli to w tym sensie, że Syn był homoios z Ojcem we wszystkim.

EUZOIUS z Antiochii (zm. ok. 375): Diakon Aleksandrii, bardzo przywiązany do Ariusza, chociaż znacznie młodszy od niego, Euzoiusz był z nim przez całą pierwszą fazę sporu. Wygnany z Ariuszem po Soborze Nicejskim, później został odwołany i razem z Ariuszem napisał wyznanie wiary do Konstantyna, po czym został zrehabilitowany na Soborze Jerozolimskim (335). Długo przeżył swojego nauczyciela: w 359 r. wziął udział w Soborze Seleuckim, opowiadając się po stronie grupy pro-ariańskiej. W 360 r. został wybrany biskupem Antiochii, aby zastąpić zdetronizowanego Meletiusza, i od tego czasu był przywódcą, wraz z Eudoksiuszem, umiarkowanych arian. W 361 r. ochrzcił cesarza Konstancjusza w chwili jego śmierci. W 362 r. zwołał małą radę pro-ariańskich ishopów w Antiochii, aby przywrócić Aetiusza, ale on i Eudoksjusz ostatecznie zerwali z radykalnymi arianami. Pozostał biskupem wspólnoty ariańskiej w Antiochii aż do swojej śmierci (ok. 375 r.).

EUZOIUSZ z Cezarei (zm. 381): Umiarkowany arianin, wybrany na biskupa Cezarei w Palestynie w miejsce Gelaziusza, który ok. 370 r. został wygnany w wyniku proariańskiej polityki Walensa. Po Akacjuszu, Euzojusz pracował nad reorganizacją i odrestaurowaniem starej biblioteki Orygenesa. Jerome (Vir. ill. 113) wspomina różne dzieła Euzojusza (wszystkie zaginione), ale nie podaje tytułów.

EWAGRIUSZ, mnich (IV-V w.): Pochodzący z południowej Galii, znany przez Gennadiusza (Vir. ill. 51 [50]). Ceillier proponuje utożsamić go z uczniem Marcina z Tours, który według Sulpicjusza Sewera wycofał się w samotność . Identyfikacja jest prawdopodobna, choć Harnack kwestionuje ją. Napisał ok. 430 Altercatio legis inter Simonem Iudaeum et Theophilum Christianum, rodzaj dialogu miał na celu zharmonizowanie starotestamentowego monoteizmu z doktryną trynitarną i chrystologiczną. Używa go Tertulian (Adversus Iudaeos), podobnie jak Cyprian, zwłaszcza w Testimonia (Ad Quirinum). Dialog ma punkty styczne z Traktatem Origenis Grzegorza z Elwiry.

EWAGRIUSZ z Antiochii (ok. 320 - ok. 394): Szlachetny Antiochen (wygląda na to, że pochodził z łacińskiej rodziny wojskowej), być może przyjaciel Libaniusza (tożsamość nie jest pewna), ożenił się i zrobił karierę oficjalną aż do roku 362, kiedy to podążał za Euzebiuszem z Vercelli, który po wygnaniu wrócił do Włoch. Przetłumaczył Życie Antoniego, tekst propagandy Atanazjana (CPG 2101). Przyjazny cesarzowi Walentynianowi, był w stanie pomóc Damazemu w jego trudnościach; chronił młodego Hieromeusza, zabierając go do Antiochii i odwiedzając po drodze św. Bazylego w Cezarei (Bazyli, Ep. 156). Trzymał się "małego kościoła" Paulina, preferowanego przez Rzym; wprowadził Hieronima do chalcydyjskich kręgów monastycznych, ale zmusił go do przyjęcia kapłaństwa w służbie Paulina; bronił sprawy Paulina (i sprawy Maksyma Cynika?) na Soborze w Akwilei w 381 r. Pozwolił umierającemu Paulinowi położyć na sobie ręce i w ten sposób został jego następcą, ale po jego śmierci społeczność dysydencka przyłączyła się do prawowiernego kościoła Flawiana. Ewagriusz jest dobrym przykładem wschodniego człowieka o łacińskich poglądach, ważnym dla zrozumienia Hieronima.

Ewagriusz z Konstantynopola (IV w.): Wybrany na biskupa Konstantynopola (370) przez kolegium biskupów nicejskich, ale cesarz Walens, który zatwierdził ariańskiego Demofila, nie uznał go i wygnał do Egiptu, gdzie zmarł przed Walensem (378). Baroniusz wprowadził jego imię do Mart. rom. (6 marca).

EWAGRIUSZ z Epifanii (Scholastyk) (zm. po 594): Historyk kościelny z VI w. (urodzony w Epifanii w Syrii, ok. 527 [Epifaneia, nad Orontesem]; zmarł w Antiochii, po 594), autor Historia ecclesiastica w 6 księgach i innych zaginionych dzieł (dyskusje, dialogi, listy). Po studiach prawniczych w Konstantynopolu powrócił do Antiochii, gdzie praktykował prawo (stąd jego imię Scholastyk) i piastował różne urzędy publiczne, w tym honorowe stanowisko ekskonsulatu cesarza Maurycego (582-602); był doradcą prawnym patriarchy Grzegorza (570-593). W tej roli towarzyszył Grzegorzowi do Konstantynopola w 588 r. i bronił go przed trybunałem cesarskim i synodem przed oskarżeniami come Orientisa, Asteriusza . Po śmierci Grzegorza (593 lub 594 r.) wycofał się do życia prywatnego i napisał jego historię. Dzieło, pomyślane jako kontynuacja Dziejów Sokratesa, Sozomena i Teodoreta, obejmuje okres 431-594 i kończy się śmiercią patriarchy Grzegorza, w dwunastym roku panowania cesarza Maurycego (sierpień 593-sierpień 594). Nie zaniedbując historii politycznej i cywilnej, Ewagriusz jest najbardziej zainteresowany kwestiami dogmatycznymi, a jego praca jest naszym najważniejszym źródłem do historii sporów nestoriańskich i monofizyckich z V-VI w. Bezstronny i wiarygodny historyk, Ewagriusz ma dobry osąd krytyczny (pomimo łatwowierności w sprawach cudownych i cudownych) i korzysta z dobrych źródeł (Agatiasz, Prokopiusz, Jan z Epifanii, Jan Malalas, Zachariasz Scholastyk), w wielu przypadkach ze sprawozdań naocznych świadków. Jego rygorystyczna ortodoksja nie prowadzi go, jak to często bywało w tamtych czasach, do podsumowujących i powierzchownych potępień, tak jak jego chrześcijaństwo nie przeszkadza mu podziwiać hellenizmu. Jego wzorem literackim jest Tukidydes, którego język i styl naśladuje, nadając swojej pracy, jak zauważył Focjusz, niemałą tendencję attycyzacyjną

EWAGRIUSZ z Pontu (ok. 345-399): Urodzony w Ibora w Poncie, dołączył do św. Bazylego i został wyświęcony na lektora, ale wolał filozofię Grzegorza z Nazjanzu, którego był diakonem. Niedługo po przejściu Grzegorza na emeryturę schronił się w Jerozolimie u Melanii, jeszcze większej "mistyczki". Około 383 r. osiedlił się na pustyni Nitria, a dwa lata później w Cellae (Kellia), w przyjaźni z dwoma Makaryuszami, Amoniuszem i innymi Orygenami. Szacunek patriarchy Teofila, który go wspierał, przerodził się we wrogość kilka miesięcy po śmierci Ewagriusza. Już za życia wzbudzający kontrowersje, jak pokazuje jego ezoteryczna roztropność, w 553 r. Ewagriusz został potępiony w kontekście drugiej kontrowersji orygenistycznej za pewne spekulacje, które, chociaż odnosiły się głównie do rzeczywistości duchowej, były rozumiane jako twierdzenia ontologiczne. Głównymi punktami były preegzystencja dusz przed stworzeniem świata materialnego (z pewnymi implikacjami dla relacji między wiecznym Logosem a wcielonym Chrystusem) oraz apokatastasis, tj. powszechna odnowa, w tym Szatana, na końcu czasów. Potępienie w 553 r. zostało prawdopodobnie ogłoszone przez synod w Konstantynopolu, zwołany przez Justyniana na krótko przed wielkim soborem ekumenicznym (Konstantynopol II), gdy jego uczestnicy zebrali się już w stolicy. W tym czasie wiele pism Ewagriusza w oryginalnym języku greckim zaginęło; zachowały się one głównie w wersjach syryjskiej i ormiańskiej (w niektórych przypadkach retuszowanych). Najlepsze części jego doktryny duchowej wywarły jednak głęboki wpływ na Rufina, Jana Kasjana, Palladiusza, Jana Klimaka, Maksyma i wielu innych, zwłaszcza Wschodnich. Jego praca jest ogromna . Traktaty adresowane do szerszej publiczności zachowały się w języku greckim, albo pod jego nazwiskiem , lub pod wyrokiem Nilusa (Ad Eulogium; De vitiis quae opposita sunt virtutibus; De malignis cogitationibus; De octo Spiritibus malitiae; De oratione). Do jego najważniejszych dzieł ezoterycznych należy sześć wieków Kephalaia gnostica , gnostyckie oraz listy, zwłaszcza jeden do Melanii . Doktryna Ewagriusza zaczyna się od wnikliwej obserwacji psychologii samotnika, wad, które mu zagrażają, oraz ascezy, która oczyszcza jego serce i myśli i prowadzi go do poznania Boga (gnōsis). To tło wyjaśnia ewagriuszowską koncepcję świata i życia duchowego. Nous, stworzony czysty, upadł z kosmicznej Jedności boskiej kontemplacji. Następnie Bóg stworzył świat materialny, w którym nous, rozprzestrzeniony w ludzkiej duszy i połączony z ciałem, zostaje odkupiony poprzez kolejne fazy życia duchowego. W praktyce ascetycznej (praktikē) dusza walczy ze złymi myślami i wadami, aby oczyścić się z namiętności i nabyć cnoty. W ten sposób osiąga stan niecierpiętliwości (apatheia), niezbędny warunek przejścia do fazy wiedzy (gnōstikē). Zaczynając w tym punkcie od kontemplacji stworzeń (physikē), przechodzi przez różne poziomy i osiąga najwyższy stopień kontemplacji, kontemplacji Trójcy (theologik?), jej właściwego celu. Jest sporne, czy Ewagriusz nie przekroczył granic ortodoksji, wyrażając swój ideał mistycznego zjednoczenia, zwłaszcza na poziomie chrystologicznym i eschatologicznym, chociaż autor nieustannie przeglądał własne myśli i starał się unikać panteizmu. Później, w rzeczywistości, niektórzy z jego palestyńskich i syryjskich zwolenników - tak zwani orygeniści, posunęli się dalej niż on. Ale jest również prawdopodobne, że potępienie z 553 r. było spowodowane, przynajmniej częściowo, wrogimi interpretacjami anty-orygenistów w niezwykle skomplikowanych wydarzeniach, które poprzedzały sobór powszechny. W każdym razie Ewagriusz jest z pewnością o wiele bardziej użyteczny, gdy czyta się go dialektycznie i jako bodziec do życia duchowego, co się często zdarza.

Euzebiusz z Samosaty (ok. 310-379/380): W 361 r. był już biskupem o wielkim autorytecie moralnym; homoianin z pochodzenia, przyczynił się do wyboru Meletiusza w Antiochii, a następnie chronił go przed arianizmem cesarza Konstancjusza. Po śmierci Juliana (363) podjął inicjatywę zwrócenia się do Atanazego. Wierny sojusznik Melecjusza na wygnaniu i duchowy ojciec Bazyliego w czasie jego kapłaństwa, promował wybór Bazylego w Cezarei i był jego najlepszym wsparciem w jego polityce jedności w nicejskiej ortodoksji; został wygnany do Tracji ok. 373. Piotr z Aleksandrii i Damazy zaatakowali go w Refutation , ale liczne listy Bazylego i Grzegorza z Nazjanzu , Sokratesa, Sozomena i Teodoreta świadczą na jego korzyść. Powróciwszy do swojej stolicy po śmierci Walensa, odegrał ważną rolę w przywróceniu wiary nicejskiej i został zamordowany przez fanatycznego arianina .

EUZEBIUSZ z Tesaloniki (VI-VII w.): Biskup Tesaloniki ok. 600. Według Focjusza , pewien Euzebiusz, "w randze biskupa, w wierze ortodoksyjny", napisał dzieło w 10 księgach przeciwko mnichowi "aftardoketistowi" imieniem Andrzej. Grzegorz Wielki napisał dwa listy do Euzebiusza, jeden dyscyplinarny (w 593), drugi dotyczący zamieszek wynikających z fałszowania listów i tekstów przez mnicha Andrzeja; uważa się, że Euzebiusz napisał swoje 10 ksiąg, aby obalić opusculum Andrzeja. Księgi te zaginęły, ale wiemy od Focjusza, który wydał na ich temat dobry werdykt, że jego styl był jasny.

EUZEBIUSZ z Vercelli (zm. 371) : Urodzony na Sardynii, udał się na jakiś czas do Rzymu , gdzie był towarzyszem przyszłego papieża Liberiusza i prawdopodobnie znał Atanazego (339-342). Pozostał tam aż do wyboru na biskupa Vercelli (345). Kiedy Konstancjusz II próbował wymusić potępienie Atanazego od biskupów zwołanych w Mediolanie na sobór (355), Euzebiusz sprzeciwił się mu. Wygnany, udał się do Scytopolis (Palestyna) (355-360), podlegając proariańskiemu biskupowi Patrofilusowi. Przeniesiony do Kapadocji, ostatecznie zabrano go do Tebaidy. Uwolniony po śmierci Konstancjusza, wziął udział w soborze Aleksandryjskim (362). Następnie udał się do Antiochii, aby załagodzić schizmę wśród ortodoksów, ale nie udało mu się to z powodu nieustępliwości Lucyfera z Cagliari. Po powrocie do Włoch kontynuował swoją antyariańską działalność z Hilarym z Poitiers . Zmarł w latach 370-371. Hieronim cytuje swoje tłumaczenie Komentarza do Psalmów Euzebiusza z Cezarei . W Vercelli zachował się Kodeks Vercellensis ewangelii, łacińskie tłumaczenie przedhieronimowskie, być może autorstwa Euzebiusza. Niedawni krytycy odrzucają autentyczność pseudo-Athanasian De Trinitate. Z jego listów za autentyczne uważa się Ad Constantium Augustum oraz Ad presbyteros et plebem Italiae .

EUSTATHIUSZ, mnich (VI w.): A Chalcedończyk, jest autorem Epistola ad Timotheum scholasticum de duabus naturis . Skądinąd nieznana, Eustacjusz obficie cytuje dzieła Sewera z Antiochii, zarzucając mu doketyzm i sprzeczności, przy czym musiał żyć nieco później niż on.

EUSTATIUSZ z Antiochii (zm. po 343): Pochodzący z Side (Pamfilia), był najpierw biskupem Aleppo (Beroea), a następnie Antiochii (324). Nieustępliwy przeciwnik arian, odegrał ważną rolę na Soborze Nicejskim (325). Później spierał się z Euzebiuszem z Cezarei. Podczas reakcji antynicejskiej, która rozpoczęła się wkrótce po soborze, został oskarżony przez sobór, który zebrał się w Antiochii w 327 pod przewodnictwem Euzebiusza, potępiony i zdetronizowany z powodów nie doktrynalnych, ale prawdopodobnie dyscyplinarnych (niemoralność? nadużycie władzy?). Wygnany do Trajanopolis (Tracja), nie słyszymy o nim więcej,tak że uważa się, że zmarł przed śmiercią Konstantyna (337). Niektóre fragmenty jego dzieła przeciwko Fotynowi, które wydają się autentyczne, przedłużają jednak jego działalność do ok. 343-345 r. W każdym razie relacja Sokratesa i Sozomena o jego antyariańskiej działalności w Konstantynopolu w 370 r. nie wydaje się wiarygodna. Dotarło do nas tylko kilka fragmentów różnych traktatów antyariańskich wymienionych przez Hieronima : Przeciwko arianom, O duszy, itd. Eustacjusz, monarchista, ale umiarkowany, rozróżnia w naturze boskiej prosopa Ojca i Syna, ale uważa prosopon jedynie za sposób ukazania się lub przedstawienia bóstwa i mocno nalega na doskonałą jedność Ojca i Syna, Logosu i mądrości Ojca. W tej początkowej fazie sporu ariańskiego, on był jedynym, który sprzeciwił się ariańskiej chrystologii logos/sarx, pochodzącej z Aleksandrii, na rzecz koncepcji logos/człowieka, która zachowała integralność człowieczeństwa przyjętego przez boski Logos. Nacisk, jaki kładzie na tę koncepcję, pokazuje azjatyckie podejście Eustacjusza, a w rzeczywistości jego terminologia chrystologiczna ma znaczące punkty styczne z terminologią Pawła z Samosaty, choć bez podzielania adopcyjnych ekscesów, które doprowadziły do potępienia Pawła. Jedynym zachowanym dziełem Eustacjusza jest O czarownicy z Endor (1 Sam 28), silnie polemiczne z Orygenesem, którego Eustacjusz oskarża o alegoryzację całego Pisma. Z tego, co o nim wiemy, wydaje się być jednym z ostatnich przedstawicieli tradycji azjatyckiej, której niektóre tendencje będą kontynuowane przez szkołę antiocheńską: w tym sensie jego sprzeciw wobec arianizmu jest częścią szerszego kontekstu reakcji Azji na rozprzestrzenianie się kultury aleksandryjskiej na ziemiach syryjskich.

EUSTATIUSZ z Berytos (zm. po 451) : Opowiedział się po stronie Cyryla i monofizytów w sporach chrystologicznych w pierwszej połowie V w. W 448 r. był częścią komisji, która w Tyrze i Berytos (Bejrucie) osądziła Ibasa z Edessy, oskarżonego o stronnictwo Nestoriusza. Na soborze Efeskim w 449 r. był przeciwny Flawianowi z Konstantynopola i w imieniu Cyryla podtrzymał doktrynę imonofizytów. Na Soborze Chalcedońskim (451) nadalpodtrzymywał monofizytyzm Cyryla, ale próbował przedstawić go w sposób niesprzeczny z doktryną dwóch natur i wycofał się z ważności potępienia Flawiana w 449 r.

EUSTATIUSZ z Epifanii (początek V w.):Syryjski autor zaginionej Kroniki. Wspomniany i chwalony więcej niż raz przez Ewagriusza Scholastyka w jego Historia Ecclesiastica, jest również cytowany przez Suidasa, przez Jana Malalasa i w prologu słowiańskiego Malalasa. Według Ewagriusza dzieło Eustacjusza podzielone było na dwie części: pierwsza sięgała wojny trojańskiej, druga - Suidas wspomina tylko o tej części i wspomina o podziale na dziewięć ksiąg - obejmowała wydarzenia do 12. roku panowania Anastazjusza (502-503) i została prawdopodobnie przerwana w opisie zniszczenia Amidy przez Persów pod wodzą króla Kabadesa. Według Ewagriusza i Jana Malalasa Eustacjusz zmarł nie dokończywszy dzieła, chociaż fakt, że przerwał bez opisania wydarzeń z lat 502-503, niekoniecznie powinien nas prowadzić do wniosku, że zmarł w tym roku . Źródła Eustacjusza były liczne, według Ewagriusza: wśród nich byli Charax (od bajkowej historii), Zosimus i Priscus. Inwentarz biblioteki Patmos, sporządzony w 1201 r., wspomina o rękopisie, który mógł zawierać Kronikę.

EUSTATIUSZ z Sebasty (ok. 300-ok. 380): Inicjator ascetyzmu w Azji Mniejszej, prawdopodobnie urodzony w Cezarei w Kapadocji. Główne wydarzenia z jego życia są znane z przemówienia zamykającego Sobór ariański w Konstantynopolu (360) i z listów Bazylego z Cezarei, w szczególności z listów 244 i 263. Syn biskupa Eulaliusza (z Sebasty?), Eustacjusz kształcił się w Egipcie, gdzie poznał Ariusza, gdy ten był jeszcze w pokoju z kościołem. Po powrocie do Cezarei złożył śluby prawowierności i został wyświęcony (na to, co nie jest znane) przed 325 r. przez biskupa Hermogenesa. Przewodził kontrowersyjnym grupom i dlatego został zdetronizowany więcej niż raz - po raz pierwszy przez ojca, za noszenie habitu nieodpowiedniego dla duchownego . W latach 340. wywarł wielki wpływ społeczny i reformatorski na Macedoniusza, wówczas kandydata na biskupa Konstantynopola; był również nauczycielem Aetiusza . Euzebiusz z Nikomedii, uzyskawszy dla siebie biskupstwo Konstantynopola dzięki łasce cesarza, doprowadził do potępienia skrajnego ascetyzmu Eustacjusza wobec biskupów ormiańskich na soborze w Gangrze, a następnie zdetronizował go na soborze w Antiochii (340 i 341). Został mianowany biskupem Sebaste przed 357 r. przez arian: jego imię pojawia się na liście ariańskich kapłanów Antiochii . Ten kościelny awans i budowa wzorcowego hospicjum popchnęły jeszcze bardziej radykalne skrzydło, dowodzone przez pewnego Aeriusza, do sprzeciwienia się Eustacjuszowi, ale w tym samym czasie grupa kierowana przez Bazylego przyłączyła się do niego, akceptując jego ascetyczną tradycję, ale wnosząc do niej ewangeliczny i filozoficzny wkład. Na Soborze Konstantynopolitańskim w 360 r. został zdetronizowany, ale w 362 r. powrócił do swojej stolicy dzięki amnestii cesarza Juliana. Wraz z Bazylim Eustacjusz wyróżniał się sprzeciwem wobec Eunomiusza, a następnie, w czasie Soboru Lampsakos (364 r.), przywiązaniem do wiary Nicei i komunią z Rzymem. Eustacjusz zainspirował również ascetyczną i duszpasterską pracę Bazylego, który założył instytucję charytatywną w Cezarei, Bazylejadę. Eustacjusz pozostał jednak dość chłodny wobec Meletiusza z Antiochii, który zajął biskupstwo w Sebaste po jednym z zeznań Eustacjusza; Melecjusz zamierzał teraz udowodnić swoją ortodoksję (wątpliwą przez Atanazego i Zachód) poprzez otwarte głoszenie kultu Ducha Świętego. Bazyli bezskutecznie próbował osiągnąć porozumienie, spotykając się z nim przez dwa dni w 362 r., ale sam został oskarżony o sabelianizm przez jednego z kapłanów Eustacjusza. Po osiągnięciu ustnego porozumienia Eustacjusz odwołał się; Bazyli został zaatakowany przez samego Eustacjusza w 373 r., a dwa lata później nie można było już ukryć wyłomu. Wtedy to Bazyli opublikował swój traktat O Duchu Świętym, którego zasadniczym jądrem była rekonstrukcja jego dialogu (373) ze starym nauczycielem. Na soborze w Fargamos w czerwcu 373 r. Bazyli ponownie próbował bronić Eustacjusza i udało mu się uzyskać od niego podpisanie deklaracji wiary , ale oskarżenia Eustacjusza o herezję przeciwko Bazylemu doprowadziły do całkowitego zerwania w 376 r. Po śmierci Bazylego jego przyjaciele i świadkowie celowo milczeli o wpływie tego nauczyciela-stającego się wrogiem-i-heretykiem: to właśnie ten wpływ wyjaśnia jednak dogmatyczną i ascetyczną ewolucję wielkiego biskupa Cezarei. Nie posiadamy żadnych pisemnych dzieł Eustacjusza, ale widzimy echo grup kierowanych przez niego w Kapadocjanach i prawdopodobnie w ps.-Makariusie. Eustacjusz głosił oryginalny ascetyzm, ale nie był tak nieustępliwy jak niektórzy z jego uczniów; próbował powiązać praktykę ascetyczną z wymaganiami wspólnoty kościelnej, w tym poprzez instytucje charytatywne i pomocowe, takie jak pt?chotropheion w Sebaste.

EUSTOCHIUM (przed 370-przed 418/419): Rzymska szlachcianka, córka św. Pauli, siostra Blesilli i Pauliny, bratowa Pammachiusza. W bardzo młodym wieku nawiązała więź ze św. Hieronimem, poszła za nim do Betlejem i żyła jako zakonnica i uczona. Wiele listów Hieronima (zwłaszcza Ep. 22, słynny traktat o dziewictwie) oraz niektóre z jego komentarzy i tłumaczeń są jej dedykowane, albo samej, albo we współpracy z jej matką. Brała udział w naukowej i literackiej działalności mistrza. Palladiusz wspomina o niej w swojej Historii Lausiaca, 41

EUSTORGIUS z Mediolanu (IV w.): Biskup Mediolanu od 343 do ok. 350. Wspominają o nim dwa starożytne dokumenty: poemat napisany na jego cześć, być może pochodzący z VI lub VII w., oraz jego legenda, prawdopodobnie przypisywana Landulfowi (XI w.). O Eustorgiuszu wspomina Athanasius, który zalicza go do najsławniejszych biskupów katolickich (Ep. Aeg. Lyb. 8), oraz Ambrose, który nazywa go spowiednikiem .

EUSTRATIUSZ z Konstantynopola (VI w.): Autor encomium Eutychiusa z Konstantynopola (zm. 582;), rewizji żywota św. Golinducha i traktatu De statu animarum post mortem, który jest szczególnie interesujący ze względu na problem, który porusza, i obfitość cytatów patrystycznych. Z jego De anima et angelis pozostały tylko fragmenty.

EUTHALIUSZ (IV w.?): Redaktor znacznej części ksiąg NT (Dzieje Apostolskie, listy katolickie, korpus Pawłowy), przedstawiający tekst stichdo,n, w frazach wyrównanych cola i commata oraz z podziałem na rozdziały (kefa,laia) i krótsze podpodziały (merikai. u`podiaire,seij) wskazujące początek i koniec perykop liturgicznych (avnagnw,seij). Nic pewnego nie wiadomo o życiu, czasach i pracy Eutaliusza. Jego recensio NT jest poświadczone w szczególności przez kodeks H, niestety niekompletny i rozczłonkowany, listów św. Pawła (Coislinianus 202, VI w.). Uważano, że stichdo,n recensio Dziejów Apostolskich było dziełem Pamfila z Cezarei, sławnego przyjaciela Euzebiusza, wśród którego dzieł zostało opublikowane (PG 10, 1549-1557). Pewne jest jednak, że Dzieje Apostolskie, listy katolickie i korpus Pawłowy świadczą o pracy jednego redaktora, który zaczął od recensio listów Pawłowych, a następnie zajął się Dziejami Apostolskimi i listami katolickimi (PG 85, 629). Eutaliusz nie był ani pierwszym, ani ostatnim, który podjął się takiej pracy. Euzebiusz zrobił coś podobnego dla ewangelii, a sam Eutaliusz, w przedmowie do korpusu Pawłowego, twierdzi, że naśladuje "bardzo mądrego naśladowcę Chrystusa", który zrobił coś podobnego przed nim . Data Eutaliusza jest szeroko dyskutowana; IV w. jest najbardziej prawdopodobne (J.-A. Robinson, Euthaliana, Cambridge 1895, 28ff.). Trudno zaakceptować hipotezę, że żył w VII wieku, być może w Antiochii, gdzie dokonał edycji listów św. Pawła i po wygnaniu na Sardynię został biskupem Sulci. Nie ma sposobu, aby ustalić, czy, jak zaświadczają kodeksy, Eutaliusz był diakonem (Egipcjaninem czy Syryjczykiem?), a następnie biskupem Sulci (lub Sulca?, kodeksy nazywają go evpi,skopoj Sou,lkhj), czy też fakty te są jedynie hipotezami późnych kopistów.

EUTHALIUSZ z Sulci: Znany jedynie z jego wyznania wiary trynitarnej i chrystologicznej, w którym akceptuje pięć soborów ekumenicznych i synod Rzymu za Marcina I (648) i odrzuca homologię ułożoną przez Jana, z wyjątkiem księstwa, przeciwko Maksymusowi świętej pamięci (tj. Maksymowi Wyznawcy [zm. 662]), którą, jak przyznaje, nierozważnie podpisał w przeszłości. Chronologicznie niemożliwe jest utożsamienie tego biskupa Sulci na Sardynii z diakonem Eutaliuszem, redaktorem świętych tekstów .

EUTERIUSZ z Tyany (V w.): Biskup Tyany, metropolita Kapadocji II i przez całe życie żarliwy zwolennik Nestoriusza. Przed rozpoczęciem Soboru Efeskiego, Jan Antiocheński potępił Cyryla Aleksandryjskiego jako Apolinarego anatemę , co skłoniło go do zajęcia stanowiska, którego nigdy nie rozważył ani nie zmienił. W Efezie najpierw podpisał raport Nestoriusza i jego towarzyszy, którzy napisali do cesarza Teodozjusza II w sprawie (jednostronnego) otwartego spotkania Cyryla, które odbyło się bez zgody komisarza cesarskiego ; następnie wziął udział w antysoborze zwołanym przez Jana Antiocheńskiego, podpisując go również . Spowodowało to jego potępienie przez zgromadzenie Cyryla , potępienie, które nigdy nie zostało odwołane, pomimo dobrych usług Pawła z Emesy . Kiedy dwa przeciwstawne fronty zrobiły wszystko, co mogły, aby doprowadzić do zbliżenia, oświadczył, że jest trwale przeciwny wszelkim próbom porozumienia, które nie obejmowałyby wcześniejszego potępienia anatemat Cyryla i rehabilitacji Nestoriusza. Jego stanowisko zaostrzyło się do tego stopnia, że po osiągnięciu pokoju wywołało jego separację od Jana z Antiochii i innych wschodnich ludzi, którzy się zgodzili,postrzegając ich wszystkich jako zdrajców. Został ostatecznie zdetronizowany przez Maksymiana, następcę Nestoriusza w Konstantynopolu, i przez synod endemousa . Wygnany ze Scytopolis, uciekł do Tyru, gdzie zmarł w nieokreślonej dacie .Podobnie jak wszystkie nasze informacje o nim, jego zachowane pisma są również nierozerwalnie związane z kwestią chrystologiczną, która niepokoiła Wschód w pierwszej połowie V w. Synod diakona Rusticusa zachował pięć jego listów, adresowanych do Jana Antiocheńskiego, Elladiusza z Tarsu, Aleksandra z Hieropolis, Teodoreta z Cyru i papieża Sykstusa III, wszystkie dotyczące pokoju, który miał zostać zawarty lub został zawarty z Cyrylem, napisane prawdopodobnie między 432 a 433 rokiem . Można mu również przypisać inne dzieło, które obala niektóre wyrażenia Cyryla, napisane najwyraźniej po Soborze Efeskim i pod wpływem tych wydarzeń - Confutationes quarundam propositionum, zachowane pod imieniem Atanazego i Teodoreta z Cyrrhus .W swojej monografii o biskupie Tyany Ficker opublikował inny fragment o szczególnym znaczeniu, w którym przed Teodoretem wyraźnie wyrażony jest eucharystyczny dyofizytyzm

EUZEBIANIE: Tym terminem, który właściwie oznaczał zwolenników Euzebiusza z Nikomedii, Atanazy oznaczał również zwolenników Ariusza, bez rozróżnienia od terminu ariański. Ale ponieważ po śmierci Ariusza Euzebiusz zdystansował się od bardziej radykalnych wypowiedzi Ariusza na rzecz bardziej tradycyjnej i umiarkowanie subordynacjonistycznej formuły doktrynalnej, wokół której większość episkopatu wschodniego gromadziła się przeciwko zwolennikom Credo nicejskiego, współcześni uczeni używają nazwy euzebiański, aby wskazać na to ułożenie, w którym prawdziwi arianie współistnieli obok przedstawicieli znacznie bardziej umiarkowanej teologii.

EUFRATY z Kolonii (IV w.), biskup: Brał udział w Soborze Serdica (343). On i Wincenty z Kapui otrzymali od soboru zadanie dostarczenia listu synodalnego do Konstantynopola z relacją z soboru i prośbą o Atanazego i wygnanych biskupów prawosławnych. W Antiochii, w celu zdyskredytowania misji, biskup Stefan, zwolennik Euzebiusza z Nikomedii, wprowadził prostytutkę do pokoju Eufrata, ale pułapka została odkryta i Stefan został zdetronizowany przez Konstancjusza . Akta synodu w Kolonii (346) poświadczają detronizację Eufrata za fotynizm, ale ich autentyczność jest kwestionowana.

EUFRONIUSZ z Antiochii (zm. po 332): Jeden z biskupów, którzy zajmowali biskupstwo Antiochii po detronizacji Eustacjusza. Tradycja zawiera pewne niepewności co do kolejności sukcesji na tej stolicy . Euphronius został wybrany przez arian, po tym jak zaproponowali Euzebiusza z Cezarei na stolicę Antiochii, prosząc Konstantyna o poparcie; Euphronius odmówił jednak, odwołując się do kan. 15 Nicei, który zabraniał translacji biskupów. Konstantyn zaproponował wówczas Euphroniusa, kapłana Cezarei w Kapadocji, i Jerzego z Aretuzy. Euphronius został wybrany i rządził przez rok i kilka miesięcy.

Euzebiusz, papież, święty (zm. 308): Święto 17 sierpnia; początkowo 26 września. Jego biskupstwo było bardzo krótkie - kilka miesięcy w 308 r. - kiedy Maksencjusz był cesarzem w Rzymie; niektórzy uważają, że był to rok 309 lub 310. Według katalogu liberyjskiego, sporządzonego ok. 336 r. i wstawionego do Chronografii z 354 r. był papieżem od 18 kwietnia do 17 sierpnia nieokreślonego roku. Zastąpił papieża Marcellusa, który zmarł 16 stycznia 308 r. po wakatach trwających trzy miesiące i osiem dni. Niektóre źródła nie zgadzają się co do niektórych danych chronologicznych; niektóre nie wspominają o papieżu Marcellusie. Informacje w Liber pontificalis nie są zbyt wiarygodne; w nim autor opiera się na legendarnym tekście będącym w obiegu w tamtym czasie. Naszym głównym wiarygodnym źródłem pozostaje epigramat, składający się zaledwie z ośmiu wersetów, papieża Damazego . Na jego podstawie można częściowo odtworzyć chaotyczną i niezwykle napiętą sytuację w Rzymie w czasie jego wyboru i pontyfikatu, ponieważ społeczność rzymska była podzielona na dwie partes (Marcellus, papież), a opozycja była prowadzona przez jednego Herakliusza: Herakliusz vetuit lapsos peccata dolere Cesarz Maksencjusz interweniował, wysyłając zarówno Herakliusza, jak i Euzebiusza na wygnanie. Herakliusz przewodził pars, którzy chcieli ponownie przyjąć lapsi po prześladowaniach, podczas gdy Euzebiusz zażądał, zgodnie ze zwyczajem i jak wymagał jego poprzednik Marcellus, odpowiedniej pokuty (Eusebius miseros docuit sua crimina flere). Euzebiusz zmarł w Syrakuzach; jego ciało zostało sprowadzone z powrotem do Rzymu i pochowane w S. Callisto. Listy dekretalne, wyraźnie fałszywe, przypisuje się Euzebiuszowi; są one jednak bardzo interesujące w odniesieniu do dyscypliny kościelnej i prawa kanonicznego.

EUSEBIUS GALLICANU: Konwencjonalna nazwa nadana zbiorowi 76 homilii, sporządzonemu w Galii, zawierającemu materiały o różnym pochodzeniu: Cyprian, Nowatian, Ambrose, Augustyn, Faustus z Riez. Pochodzenie zbioru wydaje się sięgać Cezarego, ale został on usystematyzowany i przerobiony przez nieznaną rękę w VII wieku. Tak jak go mamy, ujawnia obecność różnych rąk, a także dosłowne zapożyczenia z kilku źródeł. Podstawowy porządek jest taki, jak w roku liturgicznym: Boże Narodzenie, Objawienie Pańskie, Wielki Post, Wielkanoc, Wniebowstąpienie, Zielone Świątki, z wtrąconymi homiliami o męczennikach i świętych; następują inne homilie na różne tematy, w tym 10 skierowanych do mnichów, z silnym naciskiem ascetycznym. Na najważniejsze święta zgrupowano kilka kazań o różnej argumentacji. Prawidłowe rozwinięcia biblijne są rzadkie: nawet gdy homilia zaczyna się od fragmentu Pisma Świętego, główny interes nie jest egzegetyczny, ale moralny i praktyczny, aby pouczać i nauczać na poziomie podstawowym. Ogólnie rzecz biorąc, zbiór wydaje się być sporządzony z dbałością i z uwzględnieniem niskiego poziomu religijnego i kulturalnego ówczesnych ludzi: forma jest prosta, unika się zbyt wielu powtórzeń, a wybiera się głównie teksty o charakterze moralnym i ascetycznym.

EUSEBIUSZ z Aleksandrii (połowa III w.): diakon Dionizego z Aleksandrii, zidentyfikowany przez Euzebiusza z Cezarei, być może błędnie, z Euzebiuszem z Laodycei.

EUZEBIUSZ z Aleksandrii (pseudo) (koniec V w.- początek VI w.): pod tą nazwą kryje się zbiór 21 lub 22 greckich homilii, które były szeroko rozpowszechnione w języku łacińskim i językach wschodnich. Obecnie uważa się, że zbiór jest jednorodny, choć tożsamość autora pozostaje problematyczna: Życie Euzebiusza Jana notariusza przedstawia go jako bezpośredniego następcę Cyryla Aleksandryjskiego (zm. 444), ale jest to wyraźnie nie do utrzymania, ponieważ żaden Euzebiusz nie został poświadczony na stolicy Aleksandrii przed XI w. Egzegeza homilii wykazuje szczególne pokrewieństwa z obszarem syro-palestyńskim. Nie można również wykluczyć, że homilie i Życie są tego samego autora. Niektóre cechy terminologiczne i papirus z VI w. pozwalają nam ustalić chronologię korpusu z wystarczającą precyzją. Poruszane są różne tematy: homilie świąteczne, polemiki antypogańskie i ascetyczne didascalie, często w odpowiedzi na pytania zadawane przez ucznia o imieniu Aleksander. Wykorzystanie homilii Euzebiusza w świecie łacińskim doprowadziło do powstania tzw. Eusebiusa Gallicanusa.

EUZEBIUSZ z Bolonii (IV w.): Biskup Bolonii ok. 380, brał udział w anty-ariańskim soborze w Akwilei i wspierał Ambrożego w oskarżaniu Palladiusza z Ratiaria i Secondianusa z Singidunum o arianizm.

Euzebiusz z Cezarei (Kapadocja) (zm. 370): Bogaty, szanowany świecki z Cezarei, piastował urząd miejski, gdy, wciąż nieochrzczony, został niechętnie zmuszony do zostania biskupem (362) przez lud. Wybór nie spodobał się Julianowi Apostacie, który był jeszcze bardziej zirytowany, gdy Euzebiusz wezwał Bazylego, którego cenił za jego pobożność i doktrynę, do duchowieństwa. Zazdrość wkrótce zatruła jego stosunki z Bazylim, tak że ten ostatni zdecydował się opuścić miasto. Ale w 365 r., gdy arianizm, wspierany przez Walensa, znów stał się niebezpieczny, Euzebiusz odwołał Bazylego za pośrednictwem Grzegorza z Nazjanzu. Bazyli, pokorny i pełen szacunku, został doradcą i koadiutorem Euzebiusza i zastąpił go po jego śmierci (370).

Euzebiusz z Cezarei (Palestyna) (ok. 265-339)

I. Życie - II. Dzieła historyczne - III. Dzieła apologetyczne - IV. Dzieła biblijne i egzegetyczne - V. Dzieła dogmatyczne.

I. Życie. Urodził się w Palestynie, prawdopodobnie w Cezarei, ok. 265; kształcił się w tym mieście, siedzibie szkoły i słynnej biblioteki założonej przez Orygenesa. Jego nauczycielem był Pamfil, najbardziej wykształcony z uczniów Orygenesa, dla którego wdzięczność i cześć Euzebiusza były tak głębokie, że przyjął imię Euvse,bioj tou /Pamfi,lou. Jemu Euzebiusz zawdzięczał swoje naukowe wykształcenie i oddanie Orygenesowi; wspólnie ułożyli Obronę Orygenesa oraz odrestaurowali i uporządkowali bibliotekę w Cezarei. Podczas prześladowań Dioklecjana, których ofiarą padł Pamfil (6 lutego 310), Euzebiusz uniknął śmierci, uciekając do Tyru, a stamtąd na egipską pustynię Tebaidy; aresztowany i uwięziony, wkrótce mógł powrócić do Palestyny dzięki Edyktowi tolerancyjnemu Galleriusza z 311 r. Wyniesiony na biskupstwo Cezarei (ok. 313 r.), od początku był zaangażowany w spór ariański; opowiadał się po stronie Ariusza, ale nie podzielał jego bardziej skrajnych idei doktrynalnych. Sprzeciwiając się o`moou,sioj (= Synowi tej samej substancji lub istoty co Ojciec), co wydawało mu się sabelianizmem, w 325 r. został ekskomunikowany przez Synod Antiochii za odmowę przestrzegania formuły potępiającej naukę Ariusza. Mimo to, uczestniczył później w tym samym roku w Soborze Nicejskim, gdzie miał okazję zrehabilitować się, podpisując potępienie Ariusza i formułę wiary, chociaż jego decyzja była bardziej zdeterminowana intencją dostosowania się do wyrażonego życzenia Konstantyna niż wewnętrznym przekonaniem. Ale stanowisko, jakie Euzebiusz zajął w Nicei - z pewnością niezgodne z jego doktrynalną orientacją - było tymczasowe: po soborze kontynuował pracę na rzecz Ariusza i jego partii oraz współpracował z żarliwym zwolennikiem herezjarchy Euzebiuszem z Nikomedii w odwoływaniu biskupów, którzy bronili nicejskiego wyznania wiary: Eustacjusz z Antiochii, Atanazy, Marcellus z Ancyry. Jego przyjaźń i oddanie Konstantynowi, architektowi pokoju między kościołem a cesarstwem, były szczere i bezgraniczne: 20. i 30. rocznicę swojej akcesji świętował oficjalnymi przemówieniami. Zmarł wkrótce po cesarzu, ok. 339-340. Dzieło literackie Euzebiusza było rozległe i obejmowało różne dziedziny: historiografię, egzegezę, filologię, teologię, apologetykę itp.: jego doktryna jest wystarczająco głęboka, by dorównywać doktrynie Orygenesa, choć jest od niego gorszy jako myśliciel i pisarz. Focjusz, uznając jego wielką erudycję, nazwał jego styl ani przyjemnym, ani błyskotliwym. Współcześni uczeni znaleźli niedokładności i wady różnego rodzaju w jego dziełach, ale bezstronny osąd nie może nie uznać, że bez jego badań niewiele wiedzielibyśmy o pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Jego pisma historyczne są jego najlepszym dziełem i źródłem jego nieprzemijającej sławy.

II. Dzieła historyczne. Kronika, napisana przed 303 rokiem, składa się z dwóch części. Pierwsza, niemal wstęp do drugiej, podsumowuje historię najsłynniejszych ludów starożytności: Chaldejczyków, Asyryjczyków, Hebrajczyków, Egipcjan, Greków i Rzymian; druga część zawiera synchroniczne tabele ułożone w równoległych kolumnach i uzupełnione krótkimi notatkami na temat głównych faktów historii sakralnej i świeckiej, od narodzin Abrahama (2016-2015 p.n.e.) do 303 roku n.e. Oryginał grecki zaginął, z wyjątkiem kilku fragmentów i wyciągów; wersja ormiańska (ok. 600) zachowała się w całości, podobnie jak łacińska wersja części II autorstwa Hierome′a, który wzbogacił tekst, kontynuując go do 378 roku i dodając notatki na temat historii i literatury rzymskiej. Obie wersje powstały na podstawie rewizji tekstu oryginalnego, który kontynuował narrację do 20 roku panowania Konstantyna (325). Apologetyczna intencja dzieła - pokazanie, że religia żydowska, poprzedniczka chrześcijaństwa, była starsza od innych religii - nie była nowa: inni apologeci, np. Teofil z Antiochii, zrobili to samo. Nawet projekt nie był nowy: coś podobnego zostało już z powodzeniem wypróbowane przez Juliusza Afrykańskiego, którego Euzebiusz prawdopodobnie wykorzystał jako źródło. Jednak Euzebiusz znacznie przewyższa swoich poprzedników swoją bardziej wyraźną wrażliwością krytyczną i filologiczną, wykazaną zarówno przez wybór źródeł, jak i odrzucenie Adama jako punktu wyjścia historii - oceniając jego datę jako niemożliwą do ustalenia historycznie - oraz millenaryzmu jako fazy końcowej, nadal obecnego u Juliusza Afrykańskiego. Zdecydowanie jego najważniejszym dziełem historycznym jest Historia kościelna w 10 księgach, od początku kościoła do zwycięstwa Konstantyna nad Licyniuszem (324) i zjednoczenia imperium pod rządami Konstantyna. Wydaje się pewne, że dzieło to miało więcej niż jedną redakcję. Schwartz (Codex Vaticanus gr.) wyróżnia cztery: pierwszą, obejmującą księgi I-VIII i napisaną w latach 312-313; drugą, która dodaje księgę IX, w 315; trzecią, z księgą X, w 317; czwartą ok. 323. Sformułowano inne hipotezy, które przyspieszają publikację ksiąg I-VIII, a najnowsze badania umieszczają je w latach poprzedzających prześladowania Dioklecjana (303). Mamy trzy wersje: pierwszą w języku syryjskim, prawdopodobnie sporządzoną w IV w., która stanowiła podstawę dla wersji ormiańskiej; Rufin przetłumaczył ją na łacinę i kontynuował do 395 r. Intencja apologetyczna jest oczywista: ostateczne zwycięstwo chrześcijaństwa nad wrogimi mocami państwa jest namacalnym dowodem jego boskiego pochodzenia i prawowitości. Ale poza tą bardzo konkretną intencją wskazano różne wady w Historii: brakuje w niej osobistej przeróbki źródeł i organicznie połączonych ram historycznych; zauważono dysproporcję w traktowaniu materiału, powierzchowność w rozwiązywaniu niektórych kwestii, stronniczość w osądzie. Niemniej jednak, pomimo wszystkich tych wad, praca ma sporne zalety: zapoznaje nas z nieznanymi w inny sposób tekstami i dokumentami oraz dostarcza cennych informacji na temat historii pierwotnego kościoła, sukcesji biskupich, męczenników, heretyków itp. Często w zachowanych rękopisach Historii kościelnej, między księgami VIII i IX lub czasami po księdze X, znajduje się opusculum o męczennikach Palestyny, które opowiada o chwalebnych czynach tych męczenników, często od naocznych świadków lub z informacji z pierwszej ręki. Dzięki tej pracy mamy bardziej szczegółowe informacje na temat przemocy prześladowań w Palestynie i liczby egzekucji tam niż w jakiejkolwiek innej prowincji Wschodu. Istnieją dwie redakcje: krótka, zachowana w oryginale greckim, i dłuższa, zachowana w wersji syryjskiej. Życie Konstantyna, w 4 księgach, wzbudziło i nadal wzbudza gorące debaty, skutkując diametralnie przeciwstawnymi teoriami: z autentycznie euzebiańskiego dzieła, zaczęło być uważane za apokryficzne. Argumentacja skupiła się szczególnie na 15 dokumentach, które autor włączył, które uznano albo za absolutnie autentyczne, albo za manipulacje fałszerza. Obecnie teoria autentyczności zyskuje coraz większą akceptację, nie wykluczając, że Życie przeszło różne rewizje. Dzieło jest panegirykiem i jako takie przestrzega kanonów gatunku, umiejętnie zachowując milczenie na temat negatywnych i nagannych aspektów swojego bohatera i wyolbrzymiając pozytywne szczegóły: w oczach Euzebiusza Konstantyn jest "przyjacielem wszechmogącego Boga" i "nowym Mojżeszem". Przesada, powściągliwość i ton pochlebczy są charakterystycznymi motywami dzieła. Na tej podstawie starożytni i nowożytni stworzyli obraz biskupa-dworzanina, zawsze lojalnego wobec rozkazów cesarza, niekiedy posuwając się do wątpliwości co do szczerości uczuć Euzebiusza wobec niego. Ale aby w pełni ocenić postawę Euzebiusza, musimy pamiętać o epoce, w której żył, która po doświadczeniu furii prześladowań, ujrzała niespodziewany pokój i po raz pierwszy nową religię otwarcie faworyzowaną przez cesarza. W tym świetle możemy zrozumieć, jak Konstantyn wydawałby się Euzebiuszowi narzędziem Boga w obaleniu jego wrogów i dlaczego uważał go niemal za ziemskiego przedstawiciela Chrystusa i widział w swoim imperium obraz królestwa niebieskiego. Do Życia w rękopisach dodano Adres cesarza Konstantyna do Zgromadzenia Świętych, który czasami pojawia się jako księga V, ale w rzeczywistości jest jak dodatek do księgi IV: jest to obrona religii chrześcijańskiej, skupiająca się na wykazaniu boskości Chrystusa, któremu Konstantyn przypisuje swoje sukcesy w wojnie. Jeśli chodzi o jego autentyczność, tutaj również opinie uczonych są podzielone. Po Adresie, rękopisy Życia przekazują Pochwałę Konstantyna, dwa dzieła połączone pod tym samym tytułem. Chs. 1-10 zawierają oficjalne przemówienie wygłoszone przez Euzebiusza w 335 r. z okazji 30. rocznicy panowania Konstantyna; rozdz. 11-18 to dzieło podarowane przez Euzebiusza cesarzowi z okazji poświęcenia Bazyliki Grobu Pańskiego.

III. Dzieła apologetyczne. Pewien ton apologetyczny jest obecny we wszystkich dziełach literackich Euzebiusza, ale niektóre dzieła należą bardziej konkretnie do tego gatunku. Najwcześniejszym z nich wydaje się Elementarne Ogólne Wprowadzenie w 10 księgach, z których posiadamy księgi VI-IX, które noszą tytuł Eklog proroczych, oraz fragmenty ksiąg IV i X. Cztery zachowane księgi zawierają zbiór niezbędnych komentarzy do proroctw mesjańskich ST. Przeciwko Hieroklesowi, napisane ok. 303 r. (Harnack, Barnes) lub ok. 312 , obala Philalethēs (Hierocles Sossianus) wykazując nie do utrzymania portretu Apolloniosa z Tiany autorstwa Filostrata, wyższość Chrystusa nad Apolloniosem i opatrznościową wizję świata, zgodnie z którą natura ludzka nie może wznieść się do natury boskiej. Zaginiony, z wyjątkiem kilku fragmentów, jest traktat Przeciwko Porfiriuszowi w 25 księgach, odpierający ataki tego neoplatońskiego filozofa na chrześcijaństwo. Podobnie zaginione jest Obalenie i Obrona w 2 księgach, z których dwie redakcje były znane w czasach Focjusza. Z Apologii Orygenesa w 6 księgach, przy której tworzeniu Euzebiusz współpracował z Pamfilem i dodał księgę VI po męczeństwie tego ostatniego, w wersji Rufina pozostała tylko księga I. Najważniejszymi dziełami apologetycznymi Euzebiusza są niewątpliwie Przygotowanie do Ewangelii i Dowód Ewangelii, napisane jedno po drugim, po 312 i prawdopodobnie przed 320, a oba dedykowane Teodotowi z Laodycei. Przygotowanie, w 15 księgach, wszystkie zachowane w oryginalnym tekście, podejmuje zwyczajowe tematy greckiej i łacińskiej apologetyki: fałszywość religii politeistycznych (księgi I-VI); wyższość żydowskiego monoteizmu nad religią pogańską zarówno pod względem treści, jak i starożytności, a tym bardziej monoteizmu chrześcijańskiego (księgi VII-XIII); sprzeczność greckich filozofów i główne błędy ich doktryn (księgi XIV-XV). Ale żaden apologeta przed Euzebiuszem nie poświęcił tak dużo miejsca na opracowanie ani nie poparł dowodów takim bogactwem argumentów lub tak głęboką erudycją, co zostało udowodnione przez liczne wyciągi wcześniejszych autorów, które Euzebiusz, podążając za ratio już użytym w Historii, włączył do dzieła. Z 20 ksiąg Dowodu zachowały się I-X i część XV. W 10 zachowanych księgach Euzebiusz odpowiada Żydom, którzy oskarżyli chrześcijan o zniekształcanie i skorumpowanie ich religii. Demonstruje tymczasowy charakter prawa Mojżeszowego, które stanowiło niemal moment przejściowy między epoką patriarchów a przyjściem Chrystusa, oraz w jaki sposób proroctwa ST spełniły się w Chrystusie, w jego wcieleniu, męce i śmierci. Programowo Przygotowanie i Dowód są adresowane odpowiednio do pogan i Żydów, ale również atakują traktat Porfiriusza Przeciwko chrześcijanom, chociaż przyjmując inną procedurę niż Orygenes w Contra Celsum, Euzebiusz nie odnosi się do zastrzeżeń Porfiriusza punkt po punkcie. Nie jest nieprawdopodobne, że jego systematyczne obalenie tezy jego przeciwnika zostało zawarte w zaginionym Przeciwko Porfiriuszowi. Z ostatnich lat życia Euzebiusza pochodzi Teofania, popularne dzieło, retorycznie skonstruowane, w 5 księgach: oryginalny tekst przetrwał we fragmentach, a całość w wersji syryjskiej. Przedstawia ona przejawy Logosu w stworzeniu i zachowaniu wszechświata, w ludzkim sumieniu i wcieleniu, przerabiając wiele materiałów już wykorzystanych w dwóch wielkich dziełach apologetycznych.

IV. Dzieła biblijne i egzegetyczne. Nazwisko Euzebiusza wiąże się również z jego pracami nad Biblią, choć bardziej jako uczonego i filologa niż egzegety. Wraz z Pamfilem pracował nad tekstem dwóch Testamentów, a także pisał popularne dzieła. Z obszernego traktatu o geografii i topografii biblijnej w czterech częściach posiadamy, w greckim tekście i łacińskim tłumaczeniu Hieronima, tylko część IV, słynny Onomasticon lub księgę miejsc wymienionych w Pismach. Z przedmowy możemy zebrać tematy zaginionych części: (1) grecką interpretację terminów etnologicznych w Pismach Hebrajskich; (2) topografię Judei; (3) plan Jerozolimy i świątyni. Dzieło zostało napisane z pewnością przed 331 rokiem (prawdopodobnie między 326 a 330 rokiem), ponieważ biskup Paulinus z Tyru, którego sugestie Euzebiusz wziął pod uwagę, zmarł w tym roku. Kanony ewangeliczne, poświęcone Karpianusowi, oferują szybką synoptyczną wizję czterech ewangelii za pomocą dziesięciu tablic, z których każda zawiera listę równoległych fragmentów. Euzebiusz został zainspirowany Ammoniuszem z Aleksandrii, który był pionierem tego systemu w swojej Ewangelickiej Konkordancji lub Sekcjach. Pytania i rozwiązania ewangeliczne, zachowane w obszernych greckich i syryjskich fragmentach, składają się z dwóch części: pierwsza rozwiązuje pewne pozorne sprzeczności w ewangelicznych opisach dzieciństwa Chrystusa; druga wyjaśnia rozbieżności dotyczące jego zmartwychwstania. catenae dają nam obszerny fragment dzieła O Wielkanocy, które zajmowało się datą jej obchodów i relacją między chrześcijańską Wielkanocną a żydowską Paschą. W egzegezie Euzebiusz jest dłużnikiem Orygenesa - zależność, która jest niezaprzeczalna, chociaż często była wyolbrzymiana do tego stopnia, że Euzebiusz był niechlujnym i nieudolnym rabusiem. Przekonaniu temu sprzyjał fragmentaryczny stan tekstów egzegetycznych obu autorów oraz niepewna autentyczność fragmentów zamieszczonych w obecnych wydaniach pod obydwoma nazwiskami. "Theoria" Euzebiusza może być krótko podsumowana następująco: odróżnia on sens dosłowny (pro.j le,cin(kaqV i`stori,an(kata.th.n pro,ceiron dia,noian) od sensu duchowego, który zwykle nazywa dia,noia lub qewri,a: dla niego ten pierwszy jest czymś niedoskonałym, podczas gdy ten drugi jest jedynym sensem zdolnym do postrzegania prawdziwego ducha świętego tekstu. Uznając wagę i ważność dosłownej egzegezy, która z pewnością jest bardziej zgodna z narracjami historycznymi, rzadko twierdzi, że wyczerpuje ona znaczenie tekstu, podczas gdy często proponuje interpretację duchową jako jedyną możliwą. Jego stanowisko jest zasadniczo w połowie drogi między stanowiskami Aleksandrii i Antiochii, ale bardziej skłania się ku temu pierwszemu: nie lekceważy bardziej oczywistego, dosłownego sensu, ale w praktyce preferuje sens duchowy, unikając jednocześnie jego przesady. Bardzo niewiele pozostało z jego ogromnego dorobku egzegetycznego. Z ciężkiego Komentarza do Psalmów, tylko około jedna trzecia została zachowana w całości . Ta część jest z pewnością autentyczna: została po raz pierwszy przepisana przez Montfaucona, choć nie zawsze wiernie, z kodeksu Coislina i jest reprodukowana w PG 23. Z pozostałej części dzieła, odnoszącej się do Ps 1-50 i 95,4-150, fragmenty o nierównej długości zostały zaczerpnięte z kateny, które ogólnie budzą niewielkie zaufanie, tak że obecne wydania oferują, obok autentycznego materiału, wiele tego, co jest wątpliwie euzebiańskie lub całkowicie fałszywe. Komentarz do Psalmów wydaje się być jednym z ostatnich dzieł Euzebiusza, choć w tym momencie nie możemy przypisać mu dokładnej daty. Był wysoko ceniony w starożytności chrześcijańskiej za erudycję i doktrynę; Hilary z Poitiers i Euzebiusz z Vercelli stworzyli dwie łacińskie wersje, obecnie zaginione. Catenae zawdzięczamy również odzyskanie licznych fragmentów, nie wszystkie z pewnością autentyczne, Komentarza do Księgi Izajasza. Hieronim wspomina o tym, ale zaprzecza sobie w kwestii podziału na księgi; w przedmowie do własnego Komentarza do Izajasza podaje 15 ksiąg, w De viris illustribus podaje 10. Ocenia dzieło surowo, chociaż wykorzystał je we własnym komentarzu: mimo obietnicy poświęcenia równej ilości miejsca zarówno dosłownemu, jak i duchowemu sensowi, Euzebiusz nadmiernie używał alegorii. Krótkie fragmenty z komentarza do Ewangelii Łukasza zostały również wyciągnięte z catenae, ale wydają się pochodzić z innych dzieł Euzebiusza, a nie z domniemanej pracy egzegetycznej nad tą ewangelią.

V. Dzieła dogmatyczne. Również w teologii Euzebiusz opiera się na Orygenesie, ale podejmuje tylko pewne aspekty jego doktryny, zaniedbując inne, wyraźnie ważniejsze, takie jak doktryna apokatastasis i współwieczności Syna z Ojcem i jego zrodzenia. W kwestiach trynitarnych przekonania Euzebiusza są przesiąknięte arianizmem, chociaż nie akceptował on bardziej skrajnych tez doktryny i nie raz odrzucał jej twierdzenie, że Syn został stworzony z niczego. Ale trzymał się również z daleka od doktrynalnych stanowisk przeciwników Ariusza, negując równość Ojca i Syna w godności i czci oraz potwierdzając hierarchiczną (i orygenesowską) koncepcję Trójcy, w której Syn jest podporządkowany Ojcu, a Duch Święty jest podporządkowany Synowi, którego jest stworzeniem. W dziedzinie doktrynalnej działalność Euzebiusza ograniczała się do odrzucania dzieła o nieokreślonym tytule autorstwa biskupa Marcellusa z Ancyry, skierowanego przeciwko przywódcom stronnictwa ariańskiego, a w szczególności sofiście Asteriusowi. Temu argumentowi Euzebiusz poświęcił swoje dzieło Przeciwko Marcellusowi w 2 księgach i Teologię kościelną w 3 księgach, prawdopodobnie napisane odpowiednio w 336 (roku obalenia Marcellusa przez synod ariański w Konstantynopolu) i 337. Dzieło Marcellusa zaginęło, ale dzięki drobiazgowemu odrzuceniu go przez Euzebiusza, a zwłaszcza dzięki licznym fragmentom, które cytuje, możemy częściowo odtworzyć jego treść. Przytaczając Biblię na każdym kroku, Euzebiusz odrzuca oskarżenia Marcellusa przeciwko Asteriuszowi i zarzut sabelianizmu, tj. podążania tą formą monarchizmu, która zaprzeczała osobistej egzystencji Syna, uważając go za sposób manifestacji Ojca. Dwa z trzech listów, które przetrwały w całości z obszernej korespondencji Euzebiusza, dotyczą kwestii dogmatycznych: jeden, dedykacyjny, do Flacillusa z Antiochii, w którym Euzebiusz krótko relacjonuje swój argument z Marcellusem i przedstawia swoją teologię kościelną, a drugi, skierowany do jego diecezji, na zakończenie Soboru Nicejskiego. W liście, zachowanym przez Atanazego w jego Dekretach Soboru Nicejskiego, Euzebiusz stara się uzasadnić swoje stanowisko wobec Nicei, w szczególności swoje przywiązanie do o`moou,sioj. Trzeci kompletny list, do Karpiana, dotyczy spraw biblijnych i jest niczym wstęp do kanonów ewangelicznych. Z innych listów napisanych przed Soborem Nicejskim mamy tylko sprawozdania, a także wyciągi z jednego wysłanego do siostry Konstantyna Constancji, którą Euzebiusz gani za pytanie go o wizerunek Chrystusa, nazywając zwyczaj rzeźbienia i malowania Bóstwa bałwochwalczym.

Euzebiusz z Cremony (zm. po 418) Pochodzący z Cremony z zamożnej rodziny (ok. połowa IV w.); pełnił pewne obowiązki publiczne, które porzucił, przechodząc na życie monastyczne pod wpływem Hierome′a, którego poznał w Rzymie. Został uczniem Hieronima, podążając za nim do Palestyny (392), gdzie został wyświęcony na kapłana przed powrotem do Rzymu w 398 r. Hieronim chwalił jego charakter w liście skierowanym do Paulina z Noli, którego Euzebiusz znał wiele lat wcześniej. Hieronim zadedykował mu swoje komentarze do Ewangelii Mateusza i Jeremiasza (414/416). W 398 r. Euzebiusz powrócił do Italii, udając się najpierw do Rzymu, gdzie również nawiązał kontakt z Pammachiuszem. W sporze, który wybuchł między Rufinem a Hieronimem, otwarcie stanął po stronie swego mistrza, zarówno w Rzymie, jak i w północnej Italii. Spotkał Rufinusa w Mediolanie, który oskarżył go o sfałszowanie tłumaczenia De principiis Orygenesa. Napisał do Cyryla Aleksandryjskiego, aby potępić pelagiańskiego Waleriana . Euzebiusz zmarł prawdopodobnie w Cremonie.

EUZEBIUSZ z Dorylaeum (zm. po 451): Był wysoko postawionym świeckim (retorem i adwokatem) w Konstantynopolu, gdy po raz pierwszy publicznie sprzeciwił się oświadczeniom Nestoriusza przeciwko tytułowi Marii theotokos (430). W 448 znajdujemy go jako biskupa Dorylaeum (Frygia), nadal w roli oskarżyciela: tym razem Eutychesa, który nadał zbyt monofizyckie znaczenie naukom Cyryla. Euzebiusz przyczynił się do potępienia archimandryty na Soborze Konstantynopolitańskim w listopadzie 448 r. Następna reakcja pro-eutychiańska była skierowana szczególnie przeciwko niemu: nie pozwolono mu przemawiać na Soborze Efeskim w 449 r. i został tam zdetronizowany. Uwięziony, zdołał uciec i uciekł do Rzymu. W 451 r. stawił się przed Soborem Chalcedońskim, który przywrócił go do władzy. Po tej dacie nie wiemy o nim nic.

EUZEBIUSZ z Emesy (ok. 300-przed 359): Urodził się w Edessie ok. 300 r., z pochodzenia syryjskiego, ale z greckim wykształceniem; był uczniem Euzebiusza z Cezarei i Patrofila ze Scytopolis, zanim ukończył edukację w Antiochii i Aleksandrii. Powiązany z wpływowymi członkami stronnictwa Euzebiusza, otrzymał ofertę biskupstwa Aleksandrii po wygnaniu Atanazego, ale ją odrzucił. Wybrany wkrótce potem na biskupa Emesy, został oskarżony o astrologię i musiał opuścić stolicę. Powrócił dzięki interwencji Jerzego z Laodycei i zmarł przed 359 rokiem. Jerome, który uważał go za arianina (Chron. ad anno 347), ale doceniał jego wiedzę zapisuje wiele jego prac, w tym jedną Przeciwko Żydom, Poganom i Nowacjanom oraz Homilie na temat Ewangelii. Znamy Komentarz do Galatów i dzieło przeciwko Marcjonitom i Manichejczykom. Oprócz licznych fragmentów egzegetycznych mamy korpus 29 homilii w tłumaczeniu łacińskim, prawie wszystkie na tematy doktrynalne: wolna wola, niecielesność Boga i duszy, kontrowersje trynitarne. Walcząc na froncie euzebiuszowskim i antynicejskim, jego homilie unikają zbyt technicznych opracowań; często odwołuje się do pokoju i zgody, głosząc wierność danym biblijnym. Argumentuje przeciwko przeciwnym skrajnościom sabeliańskim i marceliańskim monarchizmowi i radykalnemu arianizmowi, podążając za Euzebiuszem z Cezarei w trynitarnej prezentacji, która podkreśla istnienie Syna, jego rzeczywiste zrodzenie z Ojca, a zatem jego boskość, choć podporządkowaną najwyższej boskości Ojca, z którym podkreśla się jego dynamiczną jedność woli i działania. Ta koncepcja, która osłabia podporządkowanie Euzebiusza z Cezarei, ale zachowuje jego główne linie myślenia, miała wielki wpływ na homoiusową teologię. Egzegetyczny Hom. Euzebiusza. 11 sprzeciwia się nadmiernemu alegoryzmowi w interpretacji Pisma Świętego: nie wykluczając go całkowicie, krytykuje tych, którzy używają go, aby uniknąć trudności związanych z dosłownym tekstem. Jego zachowane fragmenty wykazują egzegezę z silnie dosłowną tendencją

EUZEBIUSZ z Heraklei (zm. po 431): Biskup Heraklei w Bitynii, wśród sygnatariuszy wyroku depozycji Nestoriusza na pierwszej sesji Soboru Efeskiego (431); autor homilii, która przetrwała jedynie w wersji etiopskiej, celebrującej depozycję Nestoriusza w zawoalowanych, ale wystarczająco zrozumiałych terminach.

Euzebiusz z Laodycei (zm. 270) Diakon kościoła Aleksandryjskiego pod przewodnictwem św. Dionizego (247-264), wyróżnił się podczas prześladowań Waleriana (257). Ponieważ biskup był zmuszony pozostać w ukryciu, Euzebiusz pomagał uwięzionym chrześcijanom i chował zmarłych, ryzykując przy tym życie (list Dionizego do Domicjusza i Didymosa). W trakcie wojny domowej, która wybuchła po śmierci Waleriana (259), Emilian ogłosił się cesarzem w Aleksandrii i z tego powodu został oblężony w dzielnicy Bruchium przez generała Teodota (który stanął po stronie Gallienusa) i szybko cierpiał głód. Euzebiusz, działając wraz ze swoim przyjacielem Anatoliuszem, aby oszczędzić okolicy strasznych konsekwencji oblężenia, pomógł wielu mieszkańcom, w tym wielu chrześcijanom, opuścić ten obszar nocą, zapewniając im schronienie, żywność i lekarstwa. W 264 r. Euzebiusz wziął udział w soborze Antiochii (zgromadzonym przeciwko Pawłowi z Samosaty), być może reprezentując biskupa Dionizego. Na zakończenie soboru wierni syryjscy ogłosili go biskupem Laodycei, stolicy pustej od śmierci Sokratesa. Z dużym prawdopodobieństwem w kolejnych latach wziął udział w dwóch innych soborach przeciwko Pawłowi z Samosaty, który został ostatecznie zdetronizowany w 269 r. Euzebiusz zmarł w 270 r.

Euzebiusz z Mediolanu (zm. 462?): Biskup Mediolanu, konsekrowany w 451 r., następca Łazarza, który zmarł w marcu 451 r. Niedługo po wyborze i przed Soborem Chalcedońskim (październik 451 r.), odprawił, być może w Mediolanie, sobór 20 biskupów i dwóch legatów papieskich. Podczas soboru odczytano list Leona potępiający Eutychesa i wyznający dwie natury w Chrystusie. Euzebiusz napisał następnie do papieża Leona, aby poinformować go o sukcesie spotkania i potwierdzić swoją chrystologiczną ortodoksję oraz przywiązanie do listu papieża. Odbudował kościół S. Tecla (Ecclesia maior), zniszczony przez pożar podczas inwazji Attyli (452 r.). Jeśli informacje Gennadiusza są prawdziwe , Euzebiusz napisał również kilka pamfletów (De crucis Domini mysterio, et apostolorum, praecipueque Petri constantia...), obecnie zaginionych. Wydaje się, że to właśnie ten Euzebiusz konsekrował Awitusa, cesarza pokonanego w 457 r., na biskupa Piacenzy. Zmarł 8 sierpnia, być może w 462 r. Euzebiusz był czczony za swoją dobroczynność przez Ennodiusza z Pawii .

Euzebiusz z Nikomedii (zm. ok. 341):Uczeń Lucjana z Antiochii. Ariusz, w liście, który napisał do Euzebiusza z Palestyny wkrótce po wygnaniu z Aleksandrii , nazywa go "współlucjanistą". Wkrótce mianowany biskupem Berytus (Bejrut) w Fenicji, krótko przed 318 r. Euzebiusz uzyskał przeniesienie do biskupstwa Nikomedii, gdzie rezydował cesarz Licyniusz. Aleksander z Aleksandrii w encyklice Henos s?matos tak go zganił: "Euzebiusz, obecny biskup Nikomedii, który odkąd opuścił Berytus i zaspokoił swoją chciwość kościołem Nikomedii, nie ponosząc za to kary, uważa się za odpowiedzialnego za sprawy kościelne" . W rzeczywistości, gdy tylko Euzebiusz przybył do Nikomedii, wykorzystał ochronę, na którą powoływał się Ariusz, jako pretekst do rozpoczęcia kampanii listów przeciwko Aleksandrowi, do którego również pisał osobiście. Mamy tylko jego list do Paulina z Tyru , napisany ok. 321 r. Licyniusz, po drugiej porażce z Konstantynem (ok. lato 324 r.), uciekł do Nikomedii i wysłał Euzebiusza, aby rozprawił się ze zwycięzcą. Przed Soborem Nicejskim Euzebiusz zwołał synod w Bitynii, korzystny dla Ariusza. Na początku Soboru Nicejskiego, w maju 325 r., odczytał wykład swojej doktryny o Synu Bożym, który został uznany za bluźnierczy . Wydaje się jednak, że podpisał wyznanie wiary nicejskiej, przynajmniej unikając osądu przeciwko sobie w tym uroczystym otoczeniu. Starożytni historycy nie zgadzają się z jego stanowiskiem, ale nie wymieniają go wśród tych, których potępił Nicejski. Jego sprzeciw wobec nicejskiego homoousios, współpraca z aleksandryjskimi arianami pomimo wyroku wygnania wydanego na Ariusza i jego zwolenników, a wreszcie wielka zażyłość z Constantia, wdową po Licyniuszu i przyrodnią siostrą Konstantyna, spowodowały, że został wygnany około trzech miesięcy po soborze. Z tej okazji, w listopadzie lub grudniu 325 r., Konstantyn wysłał gorzki list do wiernych z Konstantynopola (Opitz, Urk. 27). Euzebiusza zastąpił Amphion, ale po trzech latach, również dzięki Konstancji, był w stanie powrócić po przedstawieniu Konstantynowi pisemnej deklaracji swoich uczuć, uznanej za wystarczająco ortodoksyjną, aby uzasadnić akt łaski. Rehabilitacja Euzebiusza została odczytana podczas "drugiej sesji" Soboru Nicejskiego: nawet dziś postawa tej sesji pozostaje kontrowersyjna. Od tego momentu Euzebiusz wykorzystywał wszelkie zasługi, jakie miał u cesarza, aby służyć sprawie arian. Od 329 r. uzyskał detronizację Eustacjusza z Antiochii, najzacieklejszego przeciwnika doktryny ariańskiej w Nicei . Zdobywszy całkowite zaufanie Konstantyna, Euzebiusz pracował nad usunięciem Atanazego, młodego następcy Aleksandra Aleksandryjskiego po 328 r. Ariusz, odwołany z wygnania, ze swojej strony złożył wyznanie wiary sprzyjające jego rehabilitacji. Euzebiusz przekonał następnie cesarza, aby poprosił o podobne wyznanie nowego biskupa Aleksandrii. Uporczywa odmowa Atanazego dała Euzebiuszowi okazję do zjednoczenia dużej liczby biskupów wschodnich przeciwko Atanazemu, za zgodą cesarza. Wykorzystał również w tym celu trudności Atanazego ze schizmatykami Meletiańskimi. Pierwszy synod Euzebiuszów, w Cezarei w Palestynie (ok. 333), miał niewielki wpływ; ale synod w Tyrze, w 335, najwyraźniej zgodnie z kanonicznymi statutami Nicei i pod ochroną cesarza, zdecydował o złożeniu Atanazego z tronu i wygnaniu do Trewiru. Synod, który odbył się w grudniu 335, z okazji poświęcenia bazyliki Grobu Pańskiego zbudowanej przez Konstantyna w Jerozolimie, ukoronował ofensywę Euzebiusza, ponownie przyjmując do komunii Ariusza i jego zwolenników. Marcellus z Ancyry, Nicejczyk od początku i przyjaciel Atanazego, został z kolei zdetronizowany przez synod euzebiuszowski w Konstantynopolu. Pomimo groźby kolejnego synodu, Euzebiuszowi nie udało się zmusić do ustępstwa starego Aleksandra z Konstantynopola. Ochrzcił umierającego Konstantyna (zm. 22 maja 337) i mógł być powiernikiem jego testamentu . Daleko spokrewniony z rodziną cesarską, według Ammianusa Marcellinusa , między 339 a 342 rokiem z łatwością przyczynił się do religijnego wykształcenia Juliana, siostrzeńca Konstancjusza II i jego ostatecznego następcy. Pod koniec 338 lub na początku 339 roku, na początku panowania Konstantyna II we wschodniej części cesarstwa, Euzebiuszowi udało się objąć władzę w Konstantynopolu, czemu pomógł konflikt między Pawłem i Macedoniuszem, dwoma lokalnymi kandydatami na następcę Aleksandra . W 337 lub 338 roku zaczął już protestować, wraz z Teodorem z Heraklei, przeciwko wyborowi "nicejskiego" Pawła. W 339 roku przewodniczył soborowi w Antiochii, który ponownie odsunął Atanazego, zastępując go Grzegorzem Kapadockim. Wprowadzenie Grzegorza, wspierane przez wojsko, wywołało poważne zamieszki, ale Atanazemu udało się uciec i schronić w Rzymie pod opieką papieża Juliusza I, do którego sam Euzebiusz zwrócił się o ratyfikację decyzji Tyru (335) i akceptację wyboru Grzegorza. Papież myślał o zwołaniu pełnego soboru, który zgromadziłby i uspokoił wszystkich uczestników sporu, ale czekał daremnie 18 miesięcy i musiał zadowolić się małym synodem, który zrehabilitował Atanazego i Marcellusa z Ancyry. Euzebiusz zmarł przed otrzymaniem listu, w którym papież, prawdopodobnie zimą 341/42, przekazał swoje decyzje biskupom wschodnim. Przed śmiercią Euzebiusz utrzymywał bliskie kontakty z Gotami. W 341 w Konstantynopolu konsekrował biskupa Ulfilę, aby powierzyć mu półrzymską wspólnotę chrześcijańską, złożoną z deportowanych i więźniów spoza granic cesarstwa. Następca Euzebiusza, Eudoksjusz, kontynuował i wzmacniał te kontakty, jednocześnie rozszerzając wpływy swojej diecezji aż do Bitynii, która została oddzielona od diecezji cywilnej Pontu.

EUCHERIA (V-VI w.): Poetka pochodząca z Galii, żyła prawdopodobnie w V-VI w. Jeden z jej wierszy przetrwał w 16 dystychach bardziej epigramatycznych niż satyrycznych. Jest to prawdopodobnie gra, z wyraźnym odniesieniem do wersetów Wergiliusza, Horacego i Marcjalisa. Cała kompozycja przebiega przez frontalną opozycję elementów różnorodnych i sprzecznych z natury, tak jak społeczeństwo ma podwójną klasyfikację. Na przykład: "Iungatur nunc cerva asino, nunc tigris onagro; // Iungatur fesso concita damma bovi". Ostatni wers może być żartem lub gorzkim sarkazmem: "Nieokrzesany niewolnik pragnie ręki Eucherii!" (Rusticus et servus sic petat Eucheriam!)

EUCHERIUS (pseudo) (VII w.?): De situ Hierosolymae to opis Jerozolimy i Judei, błędnie przypisywany Eucheriusowi z Lyonu. Dzieło ma formę listu adresowanego pod pseudonimem Eucherius episcopus do prezbitera o imieniu Faustus. Te krótkie strony muszą być starsze niż Bede, który wykorzystał je jako źródło (Bede, Liber de locis sanctis) i Adomnanus - a zatem przed 680 r. Autor wydaje się nie mieć osobistych doświadczeń ze świętymi miejscami: cytuje Ep. 129, 5 ad Dardanum Hieronima jako swoje główne źródło, a w rozdz. 16-20; 21-30 obejmuje prawie całą księgę III, rozdz. 6 z Historii Hegezypa .

EUCHERIUS Comes (V w.): Uważa się, że ten Eucherius (lub Euclerius) należał do rzymskiej szlachty z V w. Z treści krótkiego (10-heksametrowego) poematu, którego jest uważany za autora, wnioskujemy, że był sędzią, a nie prawnikiem. W istocie zwraca się do Chrystusa, aby otrzymać światło niezbędne do zgłębienia tajemnic praw i wydania sprawiedliwego wyroku (. . . inter nebulas legum dignoscere ausas). Niezwykłe jest, aby u tego chrześcijańskiego sędziego znaleźć taki niepokój, że obawiając się utknięcia w wielkiej masie praw odziedziczonych po rzymskiej tradycji, wzywa boską pomoc, aby uniknąć błędów (. . . qua luce reperta, Fas mihi sit populis reserata resolvere iura). Z tego powodu krótki utwór został nazwany oratio, a nie carmen.

EUCHERIUSZ z Lyonu (zm. 449/455): Miejsce i data urodzenia nieznane. Wraz z żoną Gallą oraz synami Saloniusem i Veranusem, obydwoma późniejszymi biskupami, przeszedł na emeryturę do asceterium Lérins wkrótce po jego założeniu przez Honoratusa, między 412 a 420 rokiem (Pricoco, L′isola dei santi, 38 i n.). Biograf Honorata Hilary z Arles (Sermo de vita Honorati 22) i Paulinus z Nola (Ep. 51, 2) poświadczają, że Eucheriusz zamieszkał wraz z żoną na sąsiedniej wysepce Lero. Późny, legendarny żywot (Vita Consortiae) przynosi mu również dwie córki i czyni go członkiem rodziny senatorskiej, co wydaje się potwierdzać jego pokrewieństwo z pewnym Walerianem, któremu zadedykował list De contemptu mundi i którego czci w maximos saeculi apices patre soceroque elatus (Pricoco, 56, wiersze 23-24) oraz przez aluzję do Hilarego (Sermo... Hon. 22: [Eucherius] pulcherrime splendidus mundo). nie wiadomo, jak długo przebywał w Leryncie; według Jana Kasjana miał zamiar udać się do Egiptu, ojczyzny wielkich ascetów, lecz nigdy tego nie zrobił. Na wyspie napisał De laude eremi, a kilka lat później (430 lub 431) De contemptu mundi. Po tej dacie, a przed 441, rokiem, w którym brał udział jako biskup w pierwszym soborze w Orange, był powołany na biskupstwo Lyonu. Tutaj również, prawdopodobnie, był związany z przedsięwzięciami ascetycznymi, patronując rodzącym się wspólnotom monastycznym i rozpowszechniając teksty wschodniego ascetyzmu (Vita Patrum Iurensium 11), szczególnie . Dzieła Kasjana, których Gennadiusz uczynił go streszczającym (Vir. ill. 64). Zmarł w 449 r. lub wkrótce później, między 450 a 455 r., za panowania Walentyniana i Marcjana (Gennad., Vir. ill. 64). Cieszył się wielkim prestiżem: Kasjan poświęcił część II jego Conlationes do niego i Honorata (Conl. 11, praef. 1) i wychwalał jego zasługi jako ascety; Polemius Silvius zadedykował mu swoje Laterculum (Laterc. a. 449, 518); Claudianus Mamertus (De statu animae II, 9) czcili go jako największego biskupa swoich czasów. Spośród wielu pism przypisywanych Eucheriusowi większość nie jest autentyczna i należy ją zwrócić tzw. Eusebiusowi Gallicanusowi lub późniejszym pisarzom. Dwa dzieła De laude eremi i De contemptu mundi, dwa traktaty egzegezy biblijnej, Formulae spiritalis intellegentiae i Instructiones, oraz Passio Acaunensium martyrum są autentyczne. De laude eremi to uwielbienie, w formie listu, życia ascetycznego i asceterium w Lérins. Poświęcone Hilaremu, przyszłemu biskupowi Arles, upamiętnia jego powrót na wyspę po tym, jak podążył za Honoratem do Arles, przyciągnięty miłością do życia pustelniczego; musiało zostać napisane pomiędzy wyborami biskupimi Honorata (427-428) i Hilary (429-430). W De contemptu mundi et saecularis philosophiae, również w formie listownej, napisanej ok. 430 (gdy zbliża się rok 1185 od założenia Rzymu, pisze: Pricoco, 94, wiersze 569-571), szlachetny dedykant, Walerian, zostaje napomniany do życia chrześcijańskiego lub, co bardziej prawdopodobne, do profesji monastycznej. Dobra ziemskie, których rychły koniec jest ukazany za pomocą wyraźnych znaków, są przeciwstawiane niebiańskiej szczęśliwości, z ciasno splecionym rozwojem argumentów i idei typowych dla starożytnych pisarzy chrześcijańskich. Passio Acaunensium martyrum, napisane w Lyonie w czasie jego biskupstwa (jeśli towarzyszący mu list, w którym Eucheriusz zwraca się do biskupa Salwiusza lub Sylwiusza jako frater - jako równy sobie - jest autentyczny), a czasami zaprzeczane Eucheriuszowi, opowiada jeden z najbardziej kontrowersyjnych epizodów w historia prześladowań: masakra 6600 żołnierzy chrześcijańskich z Legionu Tebańskiego, którzy ponieśli śmierć męczeńską w pobliżu Acaunum na rozkaz cesarza Maksymiana za odmowę prześladowania swoich współwyznawców. Dwa dzieła egzegetyczne pochodzą również z lat jego biskupstwa. Formulae spiritalis intellegentiae, dedykowane jego synowi Weranusowi, interpretują liczne wyrażenia biblijne, pogrupowane w rubryki (membra domini, terrena, animantia, interior homo, Hierusalem itd.). Instructiones, dedykowane jego synowi Saloniusowi, składa się z dwóch ksiąg: w pierwszej Eucherius wyjaśnia szereg trudnych fragmentów biblijnych, od Księgi Rodzaju do Objawienia; druga, krótsza księga wyjaśnia hebrajskie i greckie imiona w Pismach Świętych. Częściowe badania wykazały, brak oryginalności tych dzieł. Jak sam mówi, Eucherius wywodzi swoje interpretacje z autorytatywnych egzegetów, którzy go poprzedzali, zapewne z Hieronim w księdze II Instructiones i w części księgi I o Psalmach . W praefatio Formuł Eucherius ilustruje swoje własna metoda egzegetyczna. Postuluje triplex scripturarum regula, tj. dosłowne czytanie, moralne lub tropologiczne czytanie i duchowe lub anagogiczne czytanie, które koreluje - choć czysto zewnętrznie - z trójdzielnym podziałem istoty ludzkiej (ciała, duszy i ducha) i filozofii (fizycznej lub naturalnej, etycznej lub moralnej, logicznej lub racjonalnej). Ale Eucherius nie stosuje tej teorii do swoich własnych pism, ograniczając się do jedynie podwójnej egzegezy, dosłownej i szczególnie alegorycznej (Curti). Egzegetyczne dzieła Eucheriusa rozprzestrzeniły się szeroko i miały trwały wpływ, co dowodzi tradycja rękopisów - znacznie bogatsza i bardziej złożona niż pokazał Wotke - obecna w głównych ośrodkach skryptoryjnych średniowiecznej Europy i w niemal każdym stuleciu od VI do wieku humanizmu.

EUDOKSJA (zm. 404):Córka frankońskiego generała Bauto i siostra Arbogasta, poślubiła cesarza Arkadiusza 27 kwietnia 395. Otrzymała tytuł Augusty (400), co było niezwykłe dla cesarzowych. Bezpośrednio sprzeciwiała się Arianom i początkowo utrzymywała dobre stosunki z arcybiskupem Konstantynopola, Janem Chryzostomem. Zareagowała jednak na jego krytykę tonu życia na dworze, popierając jego potępienie na Synodzie w Oak (403). Chryzostom został jednak natychmiast odwołany z powodu powszechnego poruszenia i woli samej Eudoksji. Ostateczny przełom nastąpił, gdy Chryzostom zaprotestował przeciwko poświęceniu srebrnej statuy cesarzowej; zareagowała, skazując go na wygnanie na zawsze 9 czerwca 404. Eudoksja zmarła 6 października tego samego roku i została pochowana w Konstantynopolu w kościele Świętych Apostołów.

EUDOKSA (Eudocia, Eudokia), (ok. 400-460): Pierwotnie nazwana Ateną od miejsca urodzenia, Eudoksja była córką filozofa Leoncjusza i otrzymała dobre wykształcenie. Ze względów dziedzicznych poprosiła o ochronę siostrę Teodozjusza II Pulcherię, która wprowadziła ją na dwór. Odniosła wielki sukces i w czerwcu 421 poślubiła Teodozjusza II, po tym jak została ochrzczona przez Atticusa, patriarchę Konstantynopola, który nadał jej imię Aelia Eudoksja. W 423 została ogłoszona Augustą. Stanęła po stronie Nestoriusza przeciwko Cyrylowi Aleksandryjskiemu. W 438 udała się na pielgrzymkę do Jerozolimy, wracając z relikwiami św. Szczepana. W 442 została oskarżona o niewierność i wygnana do Jerozolimy, gdzie zmarła. Focjusz (cods. 183, 184) cenił jej poezję, która w istocie była dość skromna. Napisała krótki poemat na cześć Teodozjusza II, świętując jego zwycięstwo nad Persami, metafrazę Oktauchu i proroków Zachariasza i Daniela, 3 księgi w heksametrach o męczeństwie Cypriana (PG 85, 832-864), Pochwały Antiochii, przemówienie wygłoszone podczas wizyty w tym mieście i ukończenie Homeryckiego Centosu Patrycjusza.

EUDOKSJUSZ (zm. 370): Pochodzący z Armenii, biskup Germanicji (Syria), był wśród Euzebian w Serdica (343), a następnie częścią wschodniej delegacji, która dostarczyła Ekthesis makrostichos cesarzowi Constansowi w Mediolanie w 345. Mógł uczestniczyć w antyfotyńskim soborze w Sirmium w 351. W 357, po śmierci Leontiusa, został wybrany biskupem Antiochii przez zamach stanu, który rozdrażnił Konstancjusza. W tym momencie zaczął wspierać radykalną propagandę ariańską, która odradzała się w tym czasie, i chronił Aetiusza i Eunomiusza. W 357 przewodniczył małemu proariańskiemu soborowi w Antiochii, który zatwierdził formułę z Sirmium opublikowaną kilka miesięcy wcześniej. W tym okresie Eudoksjusz posunął się tak daleko, że oświadczył, że Syn jest niepodobny do Ojca w istocie i zaprzeczył jego prawdziwemu pochodzeniu od Ojca. Chwilowo uderzony reakcją homoiusów z 358 r., wkrótce odzyskał łaskę cesarza i w Seleucji znalazł się wśród mniejszości, która przeciwstawiła się homoiusom. Postawiony w trudnej sytuacji tutaj i podczas rozmów w Konstantynopolu po soborze, porzucił radykalnych arian na rzecz bardziej umiarkowanego stanowiska i wyszedł triumfalnie, wraz z Akacjuszem, z soboru w Konstantynopolu w 360 r.; po swoim zwycięstwie uzyskał przeniesienie do stolicy Konstantynopola, opróżnionej po usunięciu Macedoniusza. Zajmował ją aż do swojej śmierci (370 r.), odpierając kilka ataków homoiusów po śmierci Konstancjusza, ciesząc się łaską Walensa i podążając, wraz z Euzojuszem z Antiochii, za umiarkowaną polityką proariańską, która doprowadziła go do zdecydowanego zerwania z radykalnymi arianami. Wyznanie wiary, które przetrwało pod jego nazwiskiem, a którego autentyczność budzi wątpliwości, wyznaje chrystologię logos/sarx, która była ariańska, zanim stała się apolinarystyczna.

EUGENIUSZ, mnich: Pochodzący z Clysmy w Egipcie (blisko Suezu), po 25 latach pracy jako poławiacz pereł został uczniem Pachomiusza. Wycofując się najpierw do Nitrii, a następnie do Syrii (region Nisibis), założył klasztor na górze Izla, gdzie miał 70 uczniów, którzy z kolei założyli liczne klasztory. Eugeniusz (Awgin w syryjskich rękopisach) był założycielem monastycyzmu w Syrii, zgodnie z legendarnym żywotem, który pojawił się w IX w. i został rozpowszechniony przez liczne rękopisy. Krytyczne opinie na temat jego historyczności są różne. J. Assemani, co mało prawdopodobne, utożsamia Eugeniusza z Aonèsem (nazywa Aonèsa jednym z założycieli monastycyzmu w Persji), J. Labourt wyjaśnia, w jaki sposób Eugeniusza (Awgina) można utożsamić z założycielem klasztoru Mar Agwin w Izli, a P. Peeters utrzymuje, że historia Eugeniusza należy do cyklu legend uformowanych wokół klasztoru św. Jakuba z Nisibis. Jego egipskie pochodzenie może być po prostu odpowiedzią na pragnienie nadania mezopotamskiemu monastycyzmowi znakomitego pochodzenia w Egipcie, ojczyźnie monastycyzmu.

EUGENIUSZ I, papież (654-657): Urodzony w Rzymie, zastąpił Marcina I, gdy ten ostatni przebywał jeszcze na wygnaniu na Krymie. Zaraz po wyborze Eugeniusz zaczął działać na rzecz pojednania między kościołem rzymskim a Konstansem II, zwolennikiem monoteletyzmu. W tym celu wysłał apokrysariuszy na dwór bizantyjski, aby poinformowali cesarza o swoim wyborze i potwierdzili ortodoksyjną wiarę oraz sprzeciw stolicy rzymskiej wobec monoteletyzmu. Patriarcha Pyrrhus, promotor Typos, zaoferował pomoc papieskim legatom. Po śmierci Pyrrusa rok później jego następca Paweł wysłał Eugeniuszowi list, w którym wyraził nieco niejednoznaczne stanowisko w kwestii monoteletyzmu. Dokument został odrzucony przez spotkanie duchowieństwa rzymskiego i ludu, poparte przez Maksyma Wyznawcę. W rezultacie stosunki między papiestwem a cesarstwem wschodnim ponownie stały się napięte, choć bez bezpośredniego konfliktu, częściowo z powodu słabości cesarza, który został pokonany pod Phoenix przez muzułmanów w 655 r. Eugeniusz zmarł po pontyfikacie trwającym prawie trzy lata, 6 czerwca 657 r.

EUGENIUS FLAVIUS (zm. 394): Rzymski uzurpator (392-394), chrześcijanin. Nauczyciel retoryki, piastował stanowisko magister scrinii, gdy Arbogast ogłosił go Augustem 22 sierpnia 392 r. Szukał porozumienia z Ambrożym i Teodozjuszem, ale ten drugi nie chciał go uznać. Eugeniusz związał się wówczas z rzymskimi senatorami na czele z Nikomachusem Flavianusem. Został pokonany nad rzeką Frigidus (Vipacco; dopływ Isonzo) i zabity (394).

EUGENIUSZ z Ancyry (IV w.): Diakon Ancyry. Naśladowca Marcellusa, przyniósł list do Atanazego zawierający wyznanie wiary wspólnoty marceliańskiej: w nim arianie i Sabelianie sąwyklęci, a istnienie Trójcy w jednej hipostazie jest potwierdzone. List, z ok. 371 r., został prawdopodobnie wysłany w celu obrony przed oskarżeniami Bazylego.

EUGENIUSZ z Kartaginy (zm. 505): Być może uczeń Diadocha, prolog Historii persecutionis Victora z Vity był adresowany do niego. Miał wschodnie pochodzenie. W latach 480-481, po prześladowaniach katolików przez Wandalów, Huneryk, ulegając naciskom cesarza Zenona, pozwolił na wybór biskupa w Kartaginie po 24 latach wakatu; Eugeniusz został wybrany (według Delmaire′a w latach 478-479). Jego dzieła charytatywne uczyniły go popularnym. Pozwolił ariańskim Wandalom uczestniczyć w celebracjach eucharystycznych. Podczas konferencji biskupów afrykańskich obu wyznań, zwołanej przez króla Wandalów w Kartaginie w 484 r., Eugeniusz i jego katoliccy koledzy przeciwstawili się królowi i napisali liber fidei catholicae , aby potwierdzić swoją ortodoksję. W odwecie zostali wygnani; Eugeniusza zabrano do Turris Tamalleni (oaza Mansurah, niedaleko Telmine, Tunezja). Przywołany z wygnania przez Gunthamunda (484-496) w 487 r., Eugeniusz został wygnany po raz drugi przez Trazamunda (496-523) do Albi (departament Tarn) we Francji, gdzie zmarł w 505 r. Księgi liturgiczne Albi umieszczają jego święto na 6 września, być może w dniu jego śmierci. Calendarium Carthaginense podaje go na 5 stycznia. Data 13 lipca w Mart. rom. nie daje żadnej gwarancji. Z dzieł Eugeniusza mamy Liber fidei i list Ad cives suos pro custodienda fide catholica , napisany podczas jego pierwszego wygnania w 484 r.

EUGENIUSZ z Seleucji (VI w.): Biskup Seleucji, konsekrowany przez Jakuba Baradeusa po śmierci Teodozjusza z Aleksandrii (19 czerwca 566). Dzięki wsparciu mnicha Atanazego, wnuka cesarzowej Teodory (zm. 548), stał się propagatorem monofizyckiej doktryny tryteizmu, powodując nieuchronne podziały w kościele chalcedońskim. Po podpisaniu dwóch porozumień mających na celu zakończenie sporów, w 569 r. został potępiony i ekskomunikowany przez jakobicki synod w Konstantynopolu. Następnie związał się z usuniętymi biskupami ariańskimi Kononem i Teonasem, wyświęcając biskupów na Wschodzie i Zachodzie i w ten sposób zapoczątkowując prawdziwą i właściwą hierarchię tryteistyczną, aż został wygnany do Nowego Klasztoru w Jerozolimie w wyniku prześladowań monofizytów przez cesarza Justina II (571). Zmarł po uwolnieniu w Pamfilii. Zaciekły przeciwnik Jana Filoponusa, który publikacją De restorationione doprowadził do pewnego rodzaju schizmy w samym kościele tryteistycznym, Eugeniusz kwestionował koncepcję Trójcy Filoponusa w liście napisanym z Kononem i Teonasem (Ep. ad eorum asseclas); wyśmiał również jego doktrynę zmartwychwstania w inwektywie napisanej z pewnym Temistiuszem i wyżej wspomnianym Kononem (Cononitarum tractatus contra doctrinam Philoponi de restorationione).

EUGENIUSZ z Toledo (zm. 657): Urodził się w Toledo, ale prawdopodobnie Got. Już jako duchowny, udał się do Saragossy, gdzie został mnichem, a następnie pracował z biskupem Braulio jako archidiakon (Ildef., Vir. ill. 13, 1). Po śmierci Eugeniusza I, król Chindaswinth postanowił podczas VII Soboru w Toledo (646) uczynić Eugeniusza biskupem, pomimo upartego sprzeciwu Braulio. Był biskupem przez dwanaście lat i zmarł ok. końca 657 r., po przewodniczeniu VIII (653), IX (655) i X (656) soborom w Toledo. Nieśmiała i delikatna dusza, słabego zdrowia, osiągnęła wysoki poziom wykształcenia literackiego. Na prośbę Chindaswintha drobiazgowo przejrzał tekst kosmogonicznego poematu Dracontiusa, tak że "tekst okazał się lepszy dzięki umiejętnościom korygującego niż dzięki zdolnościom autora" . Był natchnionym poetą: mamy dużą kolekcję jego wierszy (102), w których czysto liryczne kompozycje zestawiono z epitafiami i krótkimi dydaktycznymi poematami scholastycznymi. Eugeniuszowi przypisuje się również serię krótkich tekstów liturgicznych i kanonicznych; jest również bardzo prawdopodobne, że napisał Passio lub Acta martyrum Caesaraugustanorum, często uważane za dzieło Brauliona z Saragossy. Ildefonsus ponadto przypisuje mu De Trinitate, błyskotliwy traktat z dobrze uporządkowaną argumentacją, z którego znamy na pewno tylko krótkie fragmenty cytowane przez Juliana z Toledo

EUGIPPIOUS (ok. 460-ok. 535): Późny łaciński pisarz chrześcijański, urodzony ok. 460 r. i działający w pierwszej połowie VI w. Jest kojarzony ze św. Severinusem, apostołem Noricum, i prawdopodobnie był jego młodym uczniem. Jego pochodzenie jest niepewne, chociaż niektórzy uważają, że pochodził z regionu Akwilei, a później przez jakiś czas przebywał w Lérins. Wiemy na pewno tylko, że był trzecim opatem, po Lucillusie i Marcjanie, wspólnoty monastycznej, którą jego bracia, uciekając z Noricum, aby uniknąć przemocy barbarzyńców, założyli w Castrum Lucullanum (Pizzofalcone) w pobliżu Neapolu, obok nowego grobu św. Seweryna, który został tam przeniesiony po długiej wędrówce po Italii; o wszystkim tym sam Eugippius opowiada nam w swoim Vita s. Severini, napisany w 511. Choć zabarwiony cudownością, Życie jest źródłem pierwszorzędnego znaczenia - jedynym dowodem, jaki mamy na temat warunków w zewnętrznych prowincjach Cesarstwa Rzymskiego w czasie barbarzyńskiego wpływu (Rugi, Herulowie, Alamanowie itd.). Jako biograf, Eugippius wydaje się szczególnie podkreślać aspekt dydaktyczny, oferując w ten sposób model cnoty i zachowania dla wspólnoty monastycznej, którą kierował. Wraz z Życiem powinniśmy wspomnieć o dwóch listach na jego temat wymienionych przez Eugippiusa i rzymskiego diakona Paschasiusa. W ostatnich latach Vogüé wydaje się w końcu odkryć Regułę, którą według niektórych wczesnych autorów (Cassiodorus i Isidore), Eugippius napisał dla mnichów klasztoru św. Seweryna. Korespondował z najwybitniejszymi osobistościami swoich czasów (Fulgencjusz z Ruspe, Paschazjusz, diakon Ferrandus, Maksentiusz, Kasjodor, Dionizy Exiguus i rzymska dziewica Proba, siostrzenica Kasjodora). Z uwagi Fulgencjusza (Ep. V, 12) oraz z notatki do kodeksu w Epternach (Paryż, Bibl. nat. lat. 9389) możemy bez wątpienia stwierdzić, że zorganizował on wokół siebie kwitnącą bibliotekę i czynne skryptorium. Jego Excerpta ex operibus s. Augustini, antologia fragmentów (348?) zaczerpniętych przez Eugippiusa z ponad 40 dzieł św. Augustyna, jest bardzo ważna dla ustalenia tekstu Augustyna. Ważne dowody i osądy dotyczące twórczości literackiej Eugipiusza można znaleźć w dziełach Kasjodora (Inst. div. 23) i Izydora.

EULALIA z Barcelony, męczennica: Passio i kult dziewicy Eulalii są poświadczone dopiero od VII w., jeśli przyjmiemy, że hymn Fulget hic honor sepulchri został w rzeczywistości skomponowany przez Kwirycjusza, biskupa Barcelony w 656 r. Różne wzmianki w martyologiach z VII-IX w. są bardziej pewne co do daty, ale stwarzają problemy co do treści. Mart. hier. umieszcza Eulalię, pochodzącą z Włoch, 12 lutego; Bede i anonimowy martyrolog z Lyonu (ok. 800) umieszczają ją w tym samym dniu, ale czynią ją pochodzącą z Barcelony; ta ostatnia data i miejsce zostały uzgodnione przez wszystkie późniejsze martyrologie. W 877 r. jej relikwie znaleziono poza miastem, w S. Eulalia de Campo. W tym samym czasie dostosowano do niej Passio Eulalii z Merydy, ścinając jej głowę zamiast spalić żywcem. Można jednak dyskutować, czy należy ją utożsamiać z Eulalią z Merydy, czy nie.

EULALIA z Merydy, męczennica: Najsłynniejsza hiszpańska męczennica. Około 405 r. Prudencjusz poświęcił jej rozdz. III Perist. , wspominając o bazylice nad jej grobem. Eulalia broniła swojej ojczyzny przed Swebami i Gotami. Mart. hier. wymienia ją 10 grudnia: w Spaniis civitate Almeri sanctae Eulaliae virginis et martyris. Jej imię pojawia się w Orational Visigothic i Mozarabic Lekcjonarzu (Liber commicus). Jej kult rozprzestrzenił się w Hiszpanii od IV w.; według niektórych uczonych jej osobowość została powielona w Barcelonie. Jej kult obejmował cały półwysep i dotarł do Afryki; Calendarium Carthaginense), Galii , Włoch (S.Apollinare Nuovo w Ravennie) i Anglii . Według Prudentiusa i Passio BHL 2700 z VI w. , Eulalia dobrowolnie oddała się męczeństwu w wieku 12 lat i została ukrzyżowana, ostatecznie umierając na stosie poza miastem, 10 grudnia 304. Kiedy umarła, jej dusza wstąpiła w postaci gołębicy (topos).

EULALIUSZ, antypapież (418-419): Archidiakon Kościoła Rzymskiego, prawdopodobnie pochodzący z Grecji. Po śmierci Zosimusa (27 grudnia 418) został wybrany na biskupa w bazylice laterańskiej przez małą grupę diakonów rzymskich w opozycji do Bonifacego i podobnie jak on został konsekrowany w następną niedzielę (29 grudnia). Podczas gdy każdy z nich uważał się za prawowitego papieża, seria konfliktów zakłóciła porządek publiczny. Tak więc w 419 r. cesarz Honoriusz, chcąc zakończyć schizmę i liczne wynikające z niej niepokoje, zwołał sobór w Rawennie, ale bez rezultatu. Dopiero w obliczu całkowitej niesubordynacji Eulaliusza wobec Achillesa ze Spoleto,wybranego w międzyczasie do celebrowania obrzędów wielkanocnych w Rzymie, Bonifacy został uznany za prawowitego. 7 kwietnia Honoriusz przekazał rozwiązanie wydarzeń w Rzymie prokonsulowi Africa Largo. Eulaliusz, początkowo wspierany przez prefekta Symmacha i przez władzę cesarską, po 419 r. został zesłany do Kampanii, gdzie zmarł w 423 r.

EULALIUSZ z Antiochii (zm. 331):Biskup Antiochii przez kilka miesięcy, w kontekście niepokojów, które towarzyszyły i następowały po usunięciu Eustacjusza w 327 r. Eulaliasz zastąpił Paulina z Tyru (zm. 330), który został wybrany na następcę Eustacjusza, a sam pozostał na stanowisku tylko kilka miesięcy. Następcą Eulaliusza został Eufroniusz.

EULOGIA (gr. euvlogi,a; łac. eulogia): mówić dobrze; błogosławieństwo, zarówno przez Boga, jak i od Boga przez ludzi; błogosławieństwo w ogóle. Błogosławieństwo czegoś uroczystą modlitwą. Termin euvlogi,a przybrał również inne znaczenia: (1) św. Paweł używa go, aby wskazać Eucharystię (kielich błogosławieństwa) (1 Kor 10:16); dla pisarzy chrześcijańskich euvlogi,a stało się synonimem Eucharystii (Dzieje św. Tomasza 26; 29); euvlogi,a to Eucharystia posłana nieobecnym . (2) Oprócz poświęconego posiłku (agapē), euvlogi,a oznacza również niepoświęcony chleb ofiarowany przez wiernych podczas celebracji eucharystycznej lub poświęcony chleb rozdawany chorym . (3) Poświęcony przedmiot (owoce, zwłaszcza chleb) lub dary wymieniane na znak przyjaźni i jedności a w łacińskim średniowieczu dar ofiarowany przez kapłana biskupowi . (4) euvlogi,a może odnosić się do dowolnego przedmiotu używanego do pobożności (relikwie miejsc świętych; olej do lamp z Palestyny przechowywany w ampułkach; woda).

EULOGIUSZ z Aleksandrii (zm. 607/608): Urodzony w Antiochii (Chalcedońskiej), biskup Aleksandrii od 580 do 607/8. Pamiętany jako przyjaciel i korespondent Grzegorza Wielkiego oraz za jego teologiczne polemiki z monofizytami i nowacjanastami. Żadne z jego dzieł nie przetrwało w całości.

EUNAPIUSZ z Sardes (345/6-ok. 420): Neoplatoński retor, uczeń Chryzantiosa, ze szkoły Jamblicha. Studiował pięć lat w Atenach, uczęszczając na wykłady chrześcijańskiego Prohaeresiusa i innych; został również wtajemniczony w misteria eleuzyjskie, po czym powrócił do ojczyzny i nauczał retoryki. Ze względu na zainteresowanie medycyną Orybazjusz poświęcił mu dzieło . Za jego radą Eunapiusz kontynuował pracę historyczną Deksipposa, pisząc 14 ksiąg Historika hypomnēmata, opowiadając historię Cesarstwa Rzymskiego od ok. 270 do 404; w międzyczasie (po 396 r.), za radą Chryzantiosa, napisał także Vitae sophistarum, zaczynając od Plotyna i Porfiriusza, a kontynuując przez platoników i retorów swoich czasów, w opozycji do chrześcijańskich hagiografii. Mamy tylko fragmenty Historiae: główna znana jest pod nazwą Peri presbeiōn (De legationibus). Focjusz (kod. 77) mówi nam, że Eunapiusz chwalił Juliana i poniżał Konstantyna i chrześcijan na dworze cesarskim; z zachowanych fragmentów wynika, że sprzeciw Eunapiusza wobec chrześcijaństwa wydaje się obracać wokół polemiki z mnichami.

EUNOMIUSZ z Berei: Biskup z końca IV w., który należał, wraz z Polemonem, do radykalnych apolinarystów (synusiastów). Doctrina Patrum zawiera dwa fragmenty jego listu do Zosimusa.

EUNOMIUSZ z Kyzicus (zm. ok. 394): Urodzony w Kapadocji, z niskiego urodzenia, sekretarz i uczeń Aetiusza, Eunomiusz był największym propagatorem radykalnego arianizmu (anomoianizmu). Eudoksiusz wyświęcił go na diakona (ok. 357), a następnie w 360 r. na biskupa Kyzikos, ale jego radykalne ariańskie kazania wywołały protesty społeczne i jego usunięcie. Po 362 r. aktywnie współpracował z Aecjuszem w organizacji regularnej wspólnoty anomojskiej z własnymi biskupami i zerwał stosunki z Eudoksjuszem i Euzojuszem, zbyt umiarkowanym w jego oczach. Katolicka polityka Teodozjusza sygnalizowała schyłek jego gwiazdy; weteran potępień i wygnań, został ponownie potępiony i wygnany w 383 r., najpierw do Mezji, a następnie do Cezarei w Kapadocji. W końcu pozwolono mu wycofać się do własnej posiadłości; zmarł ok. 394 r. Wiemy, że napisał wiele, ale niewiele z tego przetrwało. Jego Apologia, napisana w 361 r., jest kompletnym, organicznym wykładem radykalnej doktryny ariańskiej. Zostało ono obalone szczegółowo w latach 363-364 przez Bazylego w jego dziele Przeciwko Eunomiuszowi; Eunomiusz odpowiedział w 378 r. Apologią dla apologii, której obszerne fragmenty przetrwały w obaleniu jej przez Grzegorza z Nyssy. W 383 r. na prośbę Teodozjusza Eunomiusz napisał dość szczegółowe Confessio (Expositio) Fidei, które jasno podsumowuje jego doktrynę. Nic nie przetrwało z jego Komentarza do Rzymian w 7 księgach ani z jego listów, z których Focjusz (kod. 138) znał 40.

EUNUCHOWIE: Kastracja była praktykowana w starożytności z dwóch głównych powodów: (1) w różnych kultach religijnych Azji Mniejszej, Fenicji i Babilonii eunuchowie stanowili klasę czystych sług bóstwa, którzy mogli być kapłanami, ale także świeckimi, jak mētragyrtai boga Kybele (tzw. galli), istniejący nadal w późnym IV w. w Rzymie ; (2) najpierw w świecie perskim, a później także w świecie hellenistyczno-rzymskim, eunuchowie byli kastrowani jako niemowlęta do funkcji dworskich, prostytucji, służby kobietom lub po prostu jako służący. Byli drodzy i uważani za semiviri lub tertium genus jako znak pogardy . Kastracja niewolników była zakazana przez cesarzy począwszy od Domicjana , szczególnie przez Hadriana i Konstantyna . Jednakże za syna tego ostatniego, Konstancjusza, nastąpił znaczny wzrost tej praktyki, ponieważ eunuchowie zajmowali ważne stanowiska na dworze; Julian, który został wykształcony przez eunucha Macedoniusza, pozbył się ich, ale później zjawisko to ponownie się ugruntowało (Ammianus 18,4). Ammianus ironicznie zauważa, że cesarz Konstancjusz "miał wielki wpływ na Euzebiusza", przywódcę cubicularii. Eunuchowie mieli wielką władzę na dworze, zajmując bardzo ważne stanowiska, ale można ich było łatwo wyeliminować, ponieważ nie mieli za sobą ani wielkich rodzin, ani potomków. Każdy kolejny zakaz kastracji zwiększał import, który był droższy. Liczba eunuchów wzrosła w okresie Cesarstwa Bizantyjskiego, co oznaczało, że nie tylko byli importowani, ale także obywatele rzymscy byli eunuchami. Okaleczenie często prowadziło do śmierci . W każdym razie eunuchami gardzili zarówno poganie, jak i chrześcijanie: uważani za podłych, przekupnych, służalczych i zniewieściałych, wywoływali fizyczną i moralną odrazę. Dziecięca kastracja zmieniła ciało mężczyzny w formę kobiecą, tworząc dwuznaczny typ. Znaczna część rozprawy Grzegorza z Nazjanzu 37, wygłoszonej w obecności dworu, dotyczyła eunuchów, z których niektórzy byli obecni. Zaczyna ironicznie: "Chcę powiedzieć coś męskiego o eunuchach" . Nie powinni się chełpić czymś, co jest mimowolne; nie ma zasługi za coś, co pochodzi z natury. Prosi ich, aby nie prostytuowali się z miłości do boskości Chrystusa (rozdz. 17 i 18). Musieli być chrześcijanie wśród eunuchów na dworze, zwłaszcza od końca IV w. (Gerontius, Życie Melanii 11). Kościół powoli wypracował stanowisko, które jednak wahało się w zależności od czasu i kontekstu, chociaż od IV w. eunuchizm był zwykle odrzucany. Dzieje Apostolskie wspominają o chrzcie eunucha z Kandaki przez Filipa (8:27). Justyn mówi (1 Ap. 29) o chrześcijaninie z Aleksandrii, który chciał zostać eunuchem, przedstawiając prośbę namiestnikowi Feliksowi, który ją odrzucił. Apokryficzne Dzieje Jana z połowy II w. krytykują chrześcijanina, który okaleczył się po nawróceniu (rozdz. 53 i 54), ponieważ "to nie narządy są kłopotliwe dla człowieka, ale ukryte źródła, z których każdy podły ruch ma swoje źródło i wychodzi na jaw". Meliton z Sardes był eunuchem . Atenagoras mówi o chrześcijańskich eunuchach ; Tertulian ze spadones voluntarii , gdzie język mógłby wskazywać na continentes; anonimowe krótkie dzieło De singularitate clericorum krytykuje je. Rzymski autor Philosophoumena odnosi się do starszego chrześcijańskiego eunucha (kapłana?) imieniem Hiacynt, nauczyciela Marcji, konkubiny Kommodusa . Orygenes wykastrował się w młodzieńczym entuzjazmie (Euzebiusz, HE 6,8: PG 20, 537), czego później żałował i odradzał . Na dworze Dioklecjana byli wpływowi chrześcijańscy eunuchowie, którzy zginęli jako męczennicy (Laktancjus, Euzebiusz). Pierwszy kanon Soboru Nicejskiego - argument ten musiał być bardzo ważny, skoro soborowe ustawodawstwo podjęło go jako pierwsze - zabrania święceń dobrowolnych eunuchów i wymaga złożenia z urzędu duchownych, którzy zostali dobrowolnie okaleczeni. Grecki tekst nie jest zbyt jasny, podczas gdy wersja syryjska określa, że dotyczy to przyjęcia do duchowieństwa . To surowe ustawodawstwo sugeruje, że było wiele przypadków, dokładnie w czasie, gdy monastycyzm zaczynał się rozwijać. Czy intencją było przeciwstawienie się pochopnemu ascetyzmowi? Ustawodawstwo dotyczy tylko duchowieństwa, a nie świeckich. Prawdopodobnie istniała głębsza motywacja biblijna, ponieważ eunuchowie byli wykluczeni z kapłaństwa (Kpł 22:20) i ze wspólnoty (Pwt 23:2), chociaż zostali zrehabilitowani w późniejszym okresie (Iz 56:3-5; Mdr 3:13-14). Atanazy opowiada o frygijskim Leoncjuszu, duchownym w Antiochii, który mieszkał z Eustolium, agapetą; nie chcąc się z nią rozstać, okaleczył się; jego biskup Eustacjusz zdetronizował go, ale cesarz Konstancjusz awansował go do biskupstwa . Palladiusz wspomina innego eunucha biskupa, z Efezu, który wiódł rozwiązłe życie . Kanon Apostolski stanowi, że eunuchowie niedobrowolni mogą być dopuszczeni do duchowieństwa (21; 22); duchowni, którzy sami się wykastrowali, muszą zostać zdeponowani (23), podczas gdy świeccy muszą powstrzymać się od komunii przez trzy lata . To prawodawstwo było konsekwentnie stosowane na Zachodzie, nawet jeśli mogły istnieć sporadyczne wyjątki, ponieważ Sobór w Arles w 452 r. nadal odnotowuje zakaz (can. 7). Kościół bizantyjski był znacznie bardziej elastyczny, być może dlatego, że było więcej eunuchów, w tym wielu duchownych, mnichów, a nawet patriarchów, takich jak German I (715-730) i inni po nim. Ojcowie byli przeciwni okaleczeniom fizycznym, ale nalegali na podporządkowanie ciała woli poprzez kastrację duchową . Często w kręgach chrześcijańskich pogarda dla eunuchów ulegała transformacji, zainspirowanej powiedzeniem ewangelicznym przekazanym przez Mateusza (19:12); eunuch stał się symbolem pobożnej, czystej i szanowanej osoby. Tertulian pisze, że eunuchowie zasłużyli na łaskę i są zaproszeni do królestwa niebieskiego. Istnieją różne historycznie pewne eunuchy męczennicy; z drugiej strony późni Passiones mają tendencję do uważania męczennika, o którym niewiele wiedzą, za eunucha (Gaiffier i Boulhol - Cochelin), zwiększając w ten sposób ich liczbę. Bycie eunuchem staje się tytułem honorowym; św. Eleuteros został opisany jako idealny eunuch

EUPHEMIA z Chalcedonu (zm. 303) : Euphemia, "ta, o której można mówić tylko dobrze", jak wskazuje jej imię, poniosła śmierć męczeńską za panowania Domicjana. Jedyną pewną datą dotyczącą świętej jest data jej śmierci (16 września 303), poświadczona przez Fasti Vindobonenses Priores . Jej kult rozwijał się bardzo szybko: Egeria (ok. 23) i Ewagriusz z Antiochii (HE II, 3) poświadczają istnienie bazyliki poświęconej jej w Chalcedonie, podczas gdy Asteriusz z Amasei dokumentuje obchody jej święta już na początku V w. i opisuje cykl fresków przedstawiających cztery sceny jej męczeństwa: została spalona żywcem po usunięciu zębów . Stare passio , co najmniej o wiek późniejsze od relacji Asteriusza, różni się od niej w niektórych punktach historii: po przetrwaniu długiej serii tortur bez szwanku (tortury kołem, gorące piece, kamienowanie, żarłoczne ryby, bicie pałkami itp.), Eufemia została potępiona ad bestias (potępienie ad bestias). W V w. istniało do niej wielkie nabożeństwo, o czym świadczy fakt, że jej bazylikę wybrano na miejsce Soboru Chalcedońskiego. Różne źródła w kolejnych wiekach potwierdzają, że Eufemia była uważana za bastion ortodoksji: według Konstantyna z Tio Teodora Vestone′a i tak zwanej Menologii Cesarskiej , po zakończeniu soboru ortodoksyjni i monofizyci złożyli swoje wyznania wiary w jej sarkofagu: po kilku dniach ortodoksyjny tekst znaleziono na piersiach świętej, a drugi u jej stóp, jakby go odrzuciła. Ten cud, znany jako "cud księgi", doprowadził do obchodów męczennicy jako strażniczki ortodoksji 11 lipca, uwzględnionych w wielu kalendarzach wschodnich i zachodnich. Od IV w. rozprzestrzenianie się jej relikwii było niezwykłe, nawet na Zachodzie: kościoły w Mediolanie, Noli, Rouen, Rawennie, Akwilei i Grado przechowują jej cenne szczątki, podczas gdy jej kult i poświęcenie bazylik na jej cześć są poświadczone od starożytności w miastach północnej Italii, w Rzymie, Albano, Tivoli, Antiochii, Lemno i Konstantynopolu, gdzie mówi się, że jej ciało zostało przeniesione w VII wieku z powodu perskich ataków na Chalcedon. Wszystkie wschodnie i zachodnie kalendarze oraz historyczne martyrologie zgadzają się co do 16 września jako daty obchodów jej święta, z wyjątkiem Gelazjańskiego Sakramentarza, który niewytłumaczalnie podaje datę 13 kwietnia, poświadczoną przez bardzo małą liczbę innych źródeł.

EUFEMIUSZ z Konstantynopola (zm. 515): Konsekrowany patriarcha Konstantynopola w 489 r., był zagorzałym obrońcą Soboru Chalcedońskiego, starając się za wszelką cenę powrócić do unii z Rzymem. W 492 r. zwołał synod biskupów, aby potwierdzić dekrety Chalcedońskie , ale to tylko zwiększyło wrogość cesarza Anastazjusza I, monofizyty, pomimo ortodoksyjnego wyznania wiary, które podpisał na prośbę Eufemiusza w momencie swojego wyboru . Uciekając przed prześladowaniami Anastazjusza, Eufemiusz został potępiony, zdetronizowany (wbrew woli ludu) i wygnany do Euchaity w 495 r. Zmarł w Ancyrze w 515 r.

EUPLUS z Katanii (zm. 304): upamiętniony 12 sierpnia w Mart. hier., historycznych martyrologiach i Marmurowym Kalendarzu Neapolu; 11 sierpnia w Synaksarionie Konstantynopola. Jego kult był szeroko rozpowszechniony w starożytności, z kościołami na jego cześć w Mesynie, Rzymie i Neapolu. Jego święto pojawiło się również w starym rzymskim Capitularia evangeliorum. P. Franchi de′ Cavalieri zredagował krytyczne wydanie czterech rewizji jego męki. Najstarsza jest grecka i została skompilowana na podstawie dwóch pierwotnych zapisów sądowych, być może niekompletnie odtworzonych z niewielką liczbą redakcyjnych modyfikacji. Z nich dowiadujemy się, że męczennik został skazany na śmierć i stracony 12 sierpnia 304.

EUPREPIUSZ (IV w.): Biskup Paltos (Syria). Sewer z Antiochii zachował fragment notatki skierowanej przez Euprepiusza do Paulina z Antiochii, przeciwko Mesalianom.

EURIC. Król Wizygotów (466-484): Syn Teodoryka I, zamordował swojego brata Teodoryka II w Tuluzie i objął władzę, wysyłając zawiadomienie do cesarza Leona I oraz do królów Swebów, Wandalów i Ostrogotów. Pokonał bretońskiego przywódcę Riothamusa, zdobył Owernię, a w 476 r. Arles i Marsylię, po zawarciu porozumienia z cesarzem Juliuszem Honoriuszem za pośrednictwem Epifaniusza, biskupa Pawii. Po rozszerzeniu swojego królestwa w Galii i Hiszpanii, Euryk wypowiedział wojnę Burgundom. Jako arianin, prześladował Rzymian wyznania nicejskiego, ale korzystał również z usług kompetentnych osób, takich jak Leon z Narbonne, jego doradca, redaktor przemówień i doradca prawny . Początek pisemnej redakcji tzw. Kodeksu lub Edictum Eurici, kompilacji rzymskich praw uzupełnionych o tradycje gockie, sięga czasów Euryka. Zmarł w Arles w 484 r., a jego następcą został jego syn Alaryk II.

EUCHARYSTIA

I. W Ojcach - II. Ikonografia.

I. W Ojcach. Grecki termin Eucharystia, "dziękczynienie", dla chrześcijan zaczął oznaczać święty posiłek ("Wieczerzę") Pana, błogosławieństwo konsekracyjne, elementy sakramentalne i w końcu samą czynność eucharystyczną. Najwcześniejsze terminy chrześcijańskie wydają się być fractio panis, gestem, który metonimicznie oznaczał całą czynność i "Wieczerzę Pańską" (1 Kor 11:19). Ignacy używa "Eucharystii" jako terminu technicznego , aby wskazać zarówno na celebrację, przez którą Chrystus staje się rzeczywiście obecny, jak i na tajemnicę, która reaktualizuje odkupieńcze wcielenie Chrystusa i tworzy jedność w kościele. Tym terminem Justyn wskazuje zarówno na liturgię eucharystyczną, jak i na pokarm eucharystyczny (1 Ap. 65-67); używa również terminu anamnēsis , który czasami powtarza się u Jana Chryzostoma i w liturgiach . W IV w. Grecy często używali terminu mystērion, a zwłaszcza jego liczby mnogiej, "tajemnice, święte tajemnice". Również bardzo często używane są terminy "ofiarować" i "ofiarowanie": w greckim prosphora (łac. oblatio), które dla Syryjczyków stało się kurbons, dar. Termin synaxis, który zwykle oznacza święte zgromadzenie zebrane w celu ofiarowania Eucharystii, może oznaczać samo świętowanie. Greckie terminy zostały przetransliterowane na łacinę: wspólny termin eucharistia, formalne zapożyczenie z języka greckiego; mystēria , termin tłumaczony również jako sacramenta . Cyprian używa również terminu dominicum celebrare . Wyrażenie sacrum lub sacrum facere jest ogólne, analogiczne do actio/agere , które wyraża dokonanie par excellence świętego działania. Termin Missa, rozesłanie na zakończenie celebracji, pojawia się już w IV w. . Fractio panis było działaniem, które Jezus wykonał podczas Ostatniej Wieczerzy i powtórzył po swoim zmartwychwstaniu. Pierwsza Eucharystia była przekazywana jako kompletne wydarzenie paschalne: Chrystus, cierpiący sługa, staje się zwycięskim Panem. Było to częścią kultu pierwszych chrześcijan: zdominowała go radość wspominania zmartwychwstania i jednocześnie "głoszenie śmierci Pańskiej, aż przyjdzie" . Didache łączy Eucharystię z braterską agapē, co wyjaśnia ambiwalencję wyrażeń w modlitwach, które były wzorowane na modlitwach żydowskich, ale zmienione i przerobione w duchu i terminologii chrześcijańskiej (rozdz. 9-10). Każdej niedzieli wierni zbierali się, aby łamać chleb i składać dziękczynienie (rozdz. 14). Zarówno modlitwy, jak i celebracja wyraźnie ukazują eklezjalny i eschatologiczny charakter Eucharystii. Eucharystia zajmuje centralne miejsce w listach Ignacego . Pod przewodnictwem biskupa lub jego wyznaczonego, w Eucharystii Chrystus jest naprawdę obecny; w uprzywilejowany sposób realizuje i konkretnie manifestuje jedność z Chrystusem i z Kościołem; odgrywa zasadniczą rolę w identyfikowaniu autentycznej wspólnoty chrześcijańskiej. Eucharystia wymaga miłości i wiary w "jeden chleb, który jest lekarstwem nieśmiertelności, antidotum na śmierć, aby żyć wiecznie w Jezusie Chrystusie" Ignacy uważa męczeństwo za ściśle powiązane z Eucharystią: jest jak ofiara liturgiczna, męczennik urzeczywistniający w sobie głęboki sens Eucharystii, jako całkowitego i dającego życie daru.Justyn przedstawia pierwszy opis Eucharystii po NT (1 Apol. 65 i 67), w odniesieniu do chrztu i niedzieli. Wyraźnie rozróżnia dwie części: liturgię słowa i właściwą część eucharystyczną (a także liturgię rozszerzoną na czyjeś życie poprzez miłość, etyczno-społeczne odbicie celebracji religijnej). Odczytywane są wspomnienia apostołów i pisma proroków; przewodniczący wygłasza homilię napomnienia. Wszyscy wstają i wznoszą swoje modlitwy. Przynoszone są chleb i wino z wodą. Przewodniczący odmawia (konsekracyjną) modlitwę dziękczynną, na którą wszyscy odpowiadają: "Amen". Rozdawane jest pożywienie eucharystyczne, nie zapominając o tych, którzy są nieobecni. Na koniec zbierane są ofiary dla potrzebujących, realizując braterską miłość, której wymaga Eucharystia. Czysta ofiara i duchowa ofiara , Eucharystia jest anamnesis całej historii, od stworzenia do osiągnięcia zbawienia; musi być wyrażona w "życiu zgodnym z przykazaniami Pana" ). Ireneusz (zm. ok. 200) stawia Eucharystię w centrum swojej wizji świata i historii: z całym dynamizmem jej tajemnicy przeciwstawia się tezom gnostyckim. Chleb i wino nie tylko są zbawione, ale stając się nośnikami łaski - ciałem i krwią Chrystusa - są zbawicielami. Eucharystia podsumowuje i wypełnia długą historię wszystkich ziemskich ofiar i, w Chrystusie w chwale, antycypuje tajemnicę całego żniwa). Szczególne utożsamienie z Eucharystią i jej egzystencjalne miejsce powracają w Dziejach Męczenników, które celebrują "dziękczynienie" męczenników poprzez dar ich życia, umierających dla świata, aby zmartwychwstać w Bogu . Inskrypcje i epitafia (Abercius, Pektorios) wyrażają pragnienie Eucharystii, z którego czerpie się nadzieję niezniszczalności. Cyprian w Ep. 63 oferuje pierwszy traktat eucharystyczny. Łączy Eucharystię z męką i zmartwychwstaniem Chrystusa, na które wierni odpowiadają swoją ofiarą. Oprócz radości duchowej podkreśla w więzi między Chrystusem a wiernymi jedność symbolizowaną przez ziarna złączone w jednym chlebie (już Didache), klasyczny temat w całej tradycji aż do średniowiecza. Jeśli chodzi o organizację liturgii, podczas gdy struktura zgromadzenia była ustalona w pierwszych wiekach, celebrans miał swobodę improwizowania modlitw dziękczynnych i konsekracyjnych w oparciu o wspólną tradycję. Anafora, sądząc po późniejszych tekstach, takich jak Konstytucje Apostolskie, podążała za wzorem wyznania wiary chrzcielnej, podejmując jego tematy w formie dziękczynienia, w trynitarnym rozwoju. Historia zbawienia stała się dziękczynieniem i oczekiwaniem eschatologicznym. Tradycja Apostolska jest przedstawiana mniej jako prawdziwa liturgia określonegokościoła - nawet nie Rzymu - niż jako model, do którego inni również mogliby się dostosować. Anafora jest ciągłym tekstem, który rozwija się bez przerywania Sanctus. Struktura jest wyraźnie chrystologiczna i kładzie nacisk przede wszystkim na tajemnicę odkupienia. Temat stworzenia, tak ważny w liturgii żydowskiej i tak wyraźny w Apos. Con., jest tutaj niemal pomijany. Modlitwa, która, podobnie jak rzymskie credo, koncentruje się na dziele Chrystusa, wprowadza opis ustanowienia, dziękczynienie w formie anamn?sis i wreszcie epiclesis do Ducha Świętego. Można to porównać z "liturgią klementyńską" Apos. Con., której żydowskie inspiracje i korzenie są oczywiste i która jest istotnym ogniwem łączącym archaiczne liturgie z wielkimi liturgiami IV i V w. Przypisanie Klemensowi ma charakter żydowsko-chrześcijański. Anafora rozwija historię zbawienia: uwielbienie Boga, stworzenie świata, stworzenie ludzi, historię zbawienia; wszystko to przygotowuje do Sanctus. Opis ustanowienia jest poprzedzony anamnezą, epiklezą i wstawiennictwem za kościół. Hamman wykazał (w Kyriakonie 835-843) doskonałą symetrię między anaforą a katechezą chrzcielną (Apos. Con. VII,39,2-5). Modlitwa rozpoczyna się tajemnicą Trójcy, która objawia się w ekonomii, stworzeniu i historii zbawienia, aż do jej wypełnienia. Ta uroczysta modlitwa zaczyna się od Ojca, przechodzi do dzieła Syna, przechodzi do kościelnego działania Ducha Świętego i kończy się doksologią. Wyznanie chrzcielne staje się konsekracyjnym dziękczynieniem, jest wiarą uczynioną sakramentalną tajemnicą i sakramentem całej wiary. Złoty wiek patrystyki (IV-V w.) był erą wielkich liturgii, zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. W tym okresie powstały różne rodziny liturgiczne, rozwijające się autonomicznie w Antiochii, Aleksandrii, w Kapadocji i w Konstantynopolu. Różne kościoły stopniowo ustalały własne liturgie: każdy miał kilka formuł anafor. Wschód wprowadził Sanctus w IV w. Liturgia syryjska (i bizantyjska, która się z niej wywodzi) podkreślała epiklezę do Ducha Świętego. Epikleza i modlitwy wstawiennicze zamieniały się miejscami według rodzin liturgicznych. Zachód miał tendencję do tracenia z oczu związku między prefacją a kanonem, który, jak sama nazwa wskazuje, został ustalony raz na zawsze. Ambroży cytuje jej fragment ; Grzegorz Wielki nadał mu ostateczną formę. Wydaje się, że stopniowo narzucono go całemu Zachodowi w okresie Cesarstwa Karolińskiego. Katecheza bardziej niż kontrowersje (które praktycznie nie istniały) informuje nas o nauczaniu sakramentalnym Ojców, którzy kładą nacisk na rzeczywistą obecność Chrystusa w Eucharystii, na rzeczywistość Jego ofiary, aktualizowaną w celebracji kościelnej, oraz na jedność wiernych z Chrystusem i między sobą w Eucharystii. Przypominają również ścisły związek między słowem Bożym a ciałem Chrystusa: Cezariusz z Arles, powtarzając za św. Augustynem, mówi, że "Słowo Chrystusa nie jest mniejsze od Ciała Chrystusa" ; św. Ambroży już głosił, że pije się Chrystusa z kielicha Pisma Świętego, jak z kielicha eucharystycznego . Mamy wyjątkowe dowody od różnych Ojców greckich i łacińskich. Katecheza Mszy opierała się na biblijnych postaciach i obrzędach. Heksateuch dostarczył głównych typów: Melchizedeka i manny, której używał już św. Jan. Metodiusz, podobnie jak Ambroży, łączy trzy postacie: żebro Adama, skałę na pustyni, ranę Chrystusa na krzyżu. Do nich dodano chleb obecności (Cyryl Jerozolimski, Kat. 24,6). Do tego wspólnego tła dodano błogosławieństwo Judy (Cypriana), które Justyn i Ireneusz stosują do męki Chrystusa; pijaństwo Noego, które zapowiada sobria ebrietas (Cyprian); baranka paschalnego, który reprezentuje mękę bardziej niż Eucharystię (wyjątki: Cyprian, Kommodian, Grzegorz z Elwiry). Należy również wspomnieć o psalmach, zwłaszcza Ps 53. Ps 42 jest przedstawiony jako katecheza eucharystyczna (Grzegorz z Nyssy). Obraz zaślubin nakreślony przez Ambrożego w Pieśni nad pieśniami pozwolił na rozwój teologii teleiōsis i ekstazy. Maksym Wyznawca rozwija teologię życia duchowego, od chrześcijańskiej inicjacji do doskonałości. Oprócz postaci biblijnych Ojcowie wyjaśniają również różne obrzędy mszy, od przygotowania do komunii i dziękczynienia . Podkreślają ciągłość między liturgią słowa a liturgią chleba. Dla nich Eucharystia jest sacramentum redemptionis, sakramentem, który zawiera i rozdziela całe odkupieńcze i zbawcze działanie Chrystusa, od Jego śmierci do Jego zmartwychwstania. Antiocheńczycy, podobnie jak Teodor z Mopsuestii, mniej wrażliwi na typologię biblijną, widzą w niej przede wszystkim "figury dóbr i rozkoszy niebieskich": aspekt eschatologiczny, tradycyjny od Didache i Euchologion Serapiona (13). Jan Chryzostom i Augustyn lubią rozwijać aspekt eklezjalny: "To twoja tajemnica jest umieszczona na ołtarzu Pana. To twoja tajemnica, którą otrzymujesz. Na to, czym jesteś, odpowiadasz: Amen" . Św. Grzegorz Wielki, który czytał i komentował Pismo Święte z pasją i entuzjazmem, mówi o sobie, że często, czytając i czytając ponownie tekst, nie był w stanie pojąć jego znaczenia, ale "przedstawiając go braciom, zrozumiałem go" . Termin "ciało mistyczne", który pierwotnie oznaczał terminus a quo, zakończył się określeniem terminus ad quem, tj. kościoła, jak wykazał H. de Lubac. Hilary woli rozwodzić się nad włączeniem do Chrystusa przez Eucharystię, sakrament symbiozy między dwoma żywymi istotami, która sprawia, że członek jest identyczny ze swoją głową. Eucharystia jest sakramentem ubóstwienia (Hilary, pseudo-Dionizy). Aby to wyjaśnić, Ojcowie używają analogii ognia i ciała, ciała i członków, oblubieńca i oblubienicy. Wreszcie, wierni inicjatywom pierwszych wieków, Ojcowie, Augustyn, a zwłaszcza Jan Chryzostom, wydobywają konkretne i społeczne konsekwencje i napromieniowania Eucharystii. "Ołtarz składa się z członków Chrystusa, a dla was ciało Pańskie jest skałą ofiary" . Podstawowa jest tutaj myśl zasugerowana w Didache (4,8) i podejmowana bardzo często w kazaniach patrystycznych: jak możliwe jest wspólne uczestnictwo w dobrach niebieskich, nie będąc w stanie dzielić się dobrami ziemskimi z braćmi? Podsumowując, możemy podsumować, że epoka patrystyczna przyjęła następujące linie w odniesieniu do Eucharystii: (1) Ostatnia Wieczerza Pańska nazywana jest "Eucharystią". (2) W Eucharystii istnieje zbawienna obecność Jezusa Chrystusa w realnych kategoriach ciała i krwi. Ta rzeczywistość staje się argumentem na rzecz obrony rzeczywistości wcielenia Słowa. Dowody liturgiczne nie mają w tym punkcie wyjątku . (3) Eucharystia jest rozumiana jako oratio prex postaci eucharystycznych, na wzór sacrificium offerre wspólnoty. Jest to jedyna ważna ofiara, która może być złożona Bogu (kontekst polemiczny antyżydowski i antypogański) i nie jest podzielna, jakby mogła być złożona przez podzielone i przeciwstawne grupy chrześcijańskie, wznoszące jeden ołtarz przeciwko drugiemu (kontekst antyheretycki i antyschizmatycki, zwłaszcza w czasach Cypriana i w późniejszym okresie kontrowersji donatystów w Afryce). To w kontekście Eucharystii, "jednej ofiary", rozwinęła się relacja jedności Eucharystii z Kościołem. (4) Jeśli chodzi o historyczny charakter źródeł (np. Codices Liturgici Latini K. Gambera), musimy pamiętać, że biorąc pod uwagę odrębne i nie zawsze weryfikowalne rozwarstwienie tych dokumentów, używamy terminu "dowód historyczny" w szczególnym znaczeniu. (5) Na Zachodzie kodyfikacja modlitw eucharystycznych miała głównie ton chrystologiczny, szczegółowo związany ze spotkaniem chwili; na Wschodzie podążano za biblijno-historycznym kierunkiem opartym na stworzeniu i miłości Boga objawionej w historii.

II. Ikonografia. Eucharystia jako wydarzenie sakramentalne i liturgiczne przez długi czas pozostawała bez bezpośredniej reprezentacji we wczesnochrześcijańskiej sztuce, choć nie wyklucza to możliwości włączenia motywu eucharystycznego do innych motywów ikonograficznych. 1. Sceny uczt. Musimy dokładnie rozważyć pierwsze przedstawienia uczt w III-IV w., długo uważane za uroczystości eucharystyczne ze względu na obecność fractio panis. Tak Wilpert interpretował scenę uczty w greckiej kaplicy katakumb św. Pryscylli: biskup, jako przewodniczący celebracji liturgicznej, nie leży na stibadium jak pozostałych sześciu gości, ale zajmuje honorowe miejsce in cornu dextro. Łamie chleb z pewną powagą, aby rozdać go innym, tak jak uczyni to z winem w dwuusznym kielichu blisko swojej dłoni. Kobieta uczestnicząca w bankiecie ma zasłoniętą głowę, co było rygorystycznie przepisane w przypadku celebracji eucharystycznych, podczas gdy w przypadku zwykłych bankietów było to bezcelowe i niezwykłe. Siedem koszy chleba i talerz z dwiema rybami i bochenkami przypominają biblijną opowieść o rozmnożeniu chlebów i ryb . Przeciwko tej eucharystycznej interpretacji inni widzą wczesnochrześcijańskie sceny bankietowe jako przedstawiające uczty pogrzebowe, w ścisłym związku ze scenami o podobnej strukturze w sztuce świeckiej. Chleb i ryby są zwyczajowym pożywieniem zmarłych; kosze chleba, które często się powtarzają, nawiązują do dużej liczby gości, którym często wręczano bochenki w prezencie. Duże spożycie wina sugerują żywe gesty, za pomocą których zapraszani są kelnerzy do mieszania nowego wina, jak widzimy w kilku częściach sceny bankietu w obszarze Agapai w SS. Pietro i Marcellino . Przetrwanie pogańskiej tradycji uczty pogrzebowej we wczesnym okresie chrześcijańskim jest obszernie udowodnione. Co ciekawe, w scenach uczty w SS. Pietro i Marcellino służący są zwykle nazywani Agape i Irene (niedawne odkrycie ujawniło imię Sabiny,). Jeśli nie są to po prostu dwa bardzo powszechne imiona chrześcijańskie, to w uczcie pogrzebowej możemy oczywiście dostrzec wyraz nadziei na udział w niebiańskiej uczcie błogosławionych, gdzie Miłość i Pokój przygotują posiłek. W każdym razie uczta przedstawiona w hypogeum Vibii jako realistyczna uczta pogrzebowa jest wyraźnie scharakteryzowana przez podpisy jako uczta błogosławionych: Vibia, wprowadzona do Elysium przez angelus bonus, bierze udział w uczcie pośród bonorum iudicio iudicati . Nie zawsze trafna jest również opinia, że liczne kosze (lub wazony) nawiązują do dużej liczby gości. W boksie A w SS. Pietro i Marcellino, Chrystus rozdający wino w Kanie jest umieszczony w ramach sceny uczty . Motyw rozmnożenia chleba i wina jest jeszcze bardziej integralnie osadzony w scenie uczty, z podpisem TAS EULOGIAS CU ESQIONTES, na fryzie absydy podziemnej bazyliki Karmuza w Aleksandrii. Różnorodna interpretacja protochrześcijańskich scen uczt wyznaczyła drogę, którą później podążały badania nad wczesnochrześcijańską ikonografią. W przeciwieństwie do pierwszych sądów apodyktycznych, wskazane jest, aby nie ustalać duchowej treści najwcześniejszych scen uczt wyłącznie za pomocą środków archeologicznych. W jakim stopniu pamięć biblijnego rozmnożenia chlebów, nadzieja uczestnictwa w uczcie eschatologicznej, a być może także przedstawienie Eucharystii były obecne w umysłach autorów i widzów, pozostaje otwartym pytaniem. 2. Sceny biblijne i typologiczne prefiguracje Eucharystii. Czy sceny ze Starego Testamentu przedstawiające ofiarę z Izaaka przez Abrahama , zbieranie manny (katakumby Cyriaki , powrót szpiegów z kiścią winogron , Habakuk przynoszący chleb Danielowi w jaskini lwów i wreszcie przedstawienie Abla i Melchizedeka zawierają symbolikę eucharystyczną, nie można z reguły ustalić z całą pewnością i można to wywnioskować raczej z interpretacji patrystycznych niż z samych przedstawień. W przypadku ofiary Izaaka, na przykład, wydaje się, że jej interpretacja jako typu ofiary Chrystusa na krzyżu i modelu posłuszeństwa Abrahama w wierze poprzedza interpretację eucharystyczną, tak że treść eucharystyczna może zostać wykluczona z najwcześniejszych przedstawień ikonograficznych. Ale mozaiki z VI w. w prezbiterium kościoła S. Vitale w Rawennie, przedstawiające Abla i Melchizedeka obok ołtarza, wyrażają niezaprzeczalną alegorię eucharystyczną, biorąc pod uwagę, że znajdują się w absydzie kościoła ; dotyczy to również sąsiadujących scen Abrahama oferującego gościnę trzem mężczyznom w Mamre i spieszącego się, aby złożyć w ofierze swojego syna. Dwie mozaiki ze scenami Abla, Abrahama i Melchizedeka powtarzają się w S. Apollinare in Classe jako ilustracja modlitwy Supra quae kanonu rzymskiego. Motywy Nowego Testamentu należy rozpatrywać w ten sam sposób. Przedstawienia rozmnożenia chleba i wina na najstarszych fryzach sarkofagów niekoniecznie wywodzą się ze zbawczej symboliki grobowej cudów Jezusa; ale później zostały powiązane z przedstawieniem Ostatniej Wieczerzy, tak że nie możemy już wykluczyć znaczenia eucharystycznego. Najstarsze przedstawienie Ostatniej Wieczerzy znajduje się na mozaikach portyku S. Apollinare Nuovo w Rawennie (520-526). Tutaj, podobnie jak w kodeksie Rossanensis (trzecia ćwierć VI w.), Chrystus siedzi przy stole, na honorowym miejscu in cornu dextro, otoczony przez apostołów. W kodeksie Augustinus (ok. 600) siedzi pośrodku stołu . W sztuce bizantyjskiej tak zwana komunia apostołów jest przedstawieniem Ostatniej Wieczerzy przeniesionym na płaszczyznę liturgiczną. Od VI w. do naszych czasów dotarło wiele przedstawień o różnej strukturze na srebrnych patenach Riha (Dumbarton Oaks Collection) i Stuma w pobliżu Antiochii , w kodeksie Rossano i w kodeksie Rabbuli we Florencji . 3. Charakterystyka symboli i elementów. W wielu średniowiecznych symbolach chrześcijańskich należy uznać znaczenie eucharystyczne, zwłaszcza w przedstawieniach chleba, ryb, winorośli, gron winogronowych i wina. Eucharystyczna symbolika ryby jest poświadczona już w II-III w. przez inskrypcje Aberciusa i Pektoriosa . Wielu widzi symboliczne przedstawienie Eucharystii w dwóch figurach ryb w krypcie Luciny w S. Callisto i w koszach z chlebami obok tego, co może być kielichem pełnym czerwonego wina , ale pozostaje to niewykazane (Dölger 5, 527-533). Te same zastrzeżenia dotyczą bochenków rozmnażających baranka w nowej części katakumb Komodylli i na sarkofagu Juniusa Bassusa, którego boczne panele również pokazują sceny zbierania kłosów i winobrania . Grona winogronowe i winorośl, które nadają się do szerokiej gamy symbolicznych przedstawień, mogą z całą pewnością odnosić się do Eucharystii tylko wtedy, gdy kontekst jednoznacznie to sugeruje, jak np. na srebrnym kielichu z Antiochii (V w.).

ETIOPIA

I. Wczesne chrześcijaństwo - II. Liturgia - III. Sztuka chrześcijańska - IV. Język klasyczny lub Ge′ez - V. Literatura.

I. Wczesne chrześcijaństwo. Wprowadzenie chrześcijaństwa do Etiopii powinno być, jak się wydaje, powiązane z historią skarbnika królowej Kandaki (Dzieje Apostolskie 8:27). Jednak nie wiemy nic więcej o wczesnych wiekach. Prawdopodobnie chrześcijanie byli wśród zagranicznych kupców mieszkających w Adulis i Aksum; ich propaganda religijna musiała zyskać na znaczeniu wraz ze wzrostem prestiżu kościoła w Cesarstwie Rzymskim i sukcesem, jaki nastąpił po dekrecie Konstantyna (313), który zezwolił na pełną swobodę szerzenia ewangelii; w rzeczywistości jedyne źródło, które mówi o początkach rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa w Etiopii (a dokładniej w królestwie Aksum), umieszcza te wydarzenia w czasach Konstantyna. Według historyka Rufina (Historia Eccl. I, 9-10), "temporibus Constantini", dwaj młodzi Syryjczycy, Frumentius i Aedesius, rozbitkowie na wybrzeżu "Indii dalszych", zostali sprowadzeni do niewoli przez króla, którego zaufanie później zdobyli. Po śmierci króla, Frumentius, będący teraz premierem królowej regentki, pilnie wyruszył, aby dowiedzieć się, czy wśród rzymskich kupców są jacyś chrześcijanie, i pozwolił im budować kościoły i odprawiać obrzędy. Aedesius później wrócił do Tyru, gdzie, zostawszy księdzem, spotkał Rufinusa. Frumentius udał się do Aleksandrii, aby poinformować św. Atanazego o wydarzeniach, który wyświęcił go na biskupa kraju. Rufinus jednak nie jest precyzyjny co do jego położenia geograficznego, nazywając je niejasno "Indiami dalszymi"; jego dokładna nazwa jest znana tylko z listu wysłanego przez cesarza Konstancjusza ok. 356 do dwóch władców Aksum: Aizanasa i Sazanasa. Ten list, przekazany przez Atanazego (Apologia 31), prosi Aksumitów o odesłanie biskupa Frumentiusza z powrotem do Aleksandrii, aby podporządkował się ariańskiemu patriarsze Jerzemu, który objął tę stolicę na początku 357 r., ale uciekł z niej w sierpniu 358 r. Odbiorcami listu byli prawdopodobnie król Ezana i jego brat Sazana; według grupyaksumickich inskrypcji, Ezana przeszedł z pogaństwa na monoteizm, zanim nawrócił się na chrześcijaństwo (ok. połowa IV w.). Ogółem te aksumickie dokumenty pozwalają nam ustalić ewolucję od politeizmu do chrześcijaństwa, bez określania czasu ani sposobów. Rufin pokazuje tylko, jak rozpoczęła się ewangelizacja królestwa Aksum; działalność duszpasterską Frumentiusza należy uznać za kontynuację działalności apostolskiej, etap w ekonomii zbawienia. Nie jest jasne, dlaczego Frumentius udał się do Aleksandrii, a nie Antiochii; mogły istnieć wcześniejsze powiązania między pierwotnymi etiopskimi wspólnotami chrześcijańskimi a sąsiednimi egipskimi biskupstwami. Faktem pozostaje, że otrzymując święcenia biskupie od św. Atanazego, uczynił kościół Etiopii zależnym od patriarchy Aleksandrii; oba kościoły pozostałyby również połączone w monofizytyzmie. Wraz z nawróceniem Ezany chrześcijaństwo stało się oficjalną religią królestwa Aksum, do którego grupy syryjskich mnichów migrowały w V i VI w., o czym świadczą lokalne tradycje, które w Dziejach "dziewięciu świętych" i "sprawiedliwych" (?ādqān) zachowują odniesienia do pochodzenia tych "świętych" w Rzymie (cesarstwo wschodnie) i do syryjskich imion własnych. Chociaż syryjskie pochodzenie tych mnichów jest obecnie powszechnie uznawane, nie jest pewne, czy byli za czy przeciw Soborowi Chalcedońskiemu; wielu uczonych i Etiopski Kościół Ortodoksyjny uważa, że byli monofizytami. Z "Żywotów sprawiedliwych" wnioskujemy, że misjonarze-imigranci napotkali lokalny opór wobec swojej ewangelizacji, być może związany ze spadkiem potęgi Aksumitów, gdy chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się coraz bardziej w kierunku południowej części tego królestwa. Długi, słabo udokumentowany okres średniowiecza (VII-XII w.) charakteryzuje się upadkiem królestwa Aksum i przeniesieniem stolicy do regionu Lasta pod rządami dynastii Zagwe, słynącej z budowy wykutych w skale kościołów Lalibela. W ciągu tych stuleci kościół etiopski nadal zależał od aleksandryjskiego; metropolita Etiopii, zawsze Egipcjanin, był wybierany i konsekrowany przez patriarchę Aleksandrii, do którego królowie etiopscy zwracali się o nowego biskupa, gdy śmierć urzędującego metropolity pozostawiała kraj bez niego. Ewangelizacja nasiliła się i rozszerzyła w pogańskich regionach Etiopii, jak możemy wywnioskować z Dziejów lokalnych świętych żyjących w tych stuleciach. Wraz z nadejściem islamu w VII w. ekspansja muzułmańska utrudniła linie komunikacyjne między Zachodem a chrześcijańską Etiopią, która przez stulecia stanowczo opierała się nowej wierze, nadając chrześcijaństwu coraz bardziej charakter religii narodowej. Wraz z powstaniem imperium muzułmańskiego, stosunki między Etiopią a innymi krajami chrześcijańskimi mogły być utrzymywane tylko poprzez Egipt i Jerozolimę. Etiopczycy, którzy udali się na pielgrzymkę do świętego miasta, stanowili własną społeczność; za ich pośrednictwem wieści o cudownym chrześcijańskim królu tej odległej afrykańskiej krainy docierały do Europy. W 1270 roku Salomonowie przejęli władzę w narodzie etiopskim, który w kolejnych stuleciach doświadczył największego rozszerzenia swoich granic, zwłaszcza za królów Dawita (1382-1413) i Zar′a Ya′qoba (1434-1468), wraz z zaostrzeniem walki między państwem chrześcijańskim a islamem. W tym samym czasie nastąpiły nowe wydarzenia w kościele św. Frumentiusza. Podczas gdy z jednej strony w Etiopii trwała obecność egipskiego metropolity, z drugiej strony ugruntowała się hierarchia regularnego duchowieństwa. W XIII w. hierarchia ta uznała opata klasztoru św. Stefana z Haic za swego przełożonego; później zwierzchnictwo duchowieństwa świeckiego przejął opat klasztoru Debre Libanos w Szewie, który pod tytułem echage zachował władzę nad etiopskimi wspólnotami monastycznymi, z wyjątkiem późniejszych mnichów z północy, którzy uznali świętego mnicha etiopskiego z XIV w., Eustacjusza, za swego założyciela. W tym okresie kwitły spory teologiczne, podobnie jak herezje, wśród których były (1) zaprzeczenie "Święta Góry Syjon", skierowane przeciwko instytucji Eucharystii; (2) herezja mikaelitów, którzy twierdzili, że Bóg nie ma ludzkiej postaci, ale postać, którą tylko On zna, i uznawali trzy imiona, ale tylko jedną osobę w Trójcy; (3) herezja stefanitów, którzy odmawiali czci Maryi i krzyża. Król Zar′a Ya′qob stanowczo sprzeciwiał się tym odstępstwom doktrynalnym i częściowo je tłumił.

II. Liturgia. Kościół etiopski uznaje Aleksandrię za źródło swojej liturgii, ale nie oznacza to, że liturgia etiopska jest taka sama, jak ta sprawowana obecnie w kościele egipskim. Obrzędy, prawdopodobnie identyczne w Aleksandrii i Aksum w IV w., pozostają niezmienione w swoim centralnym jądrze w obu kościołach, ale mają różne niuanse ze względu na różnice kulturowe i psychologiczne obu narodów afrykańskich. Tradycja głosi, że św. Frumentius, wyświęcony na biskupa Aksum przez św. Atanazego, wprowadził do swojego kościoła liturgię koptyjską, która przeszła przez różne fazy, z których pierwszą było użycie języka greckiego w liturgii etiopskiej, ponieważ język ten był wówczas używany w kościele egipskim. Syryjskie pochodzenie Frumentiusa oraz słynnych dziewięciu świętych i sprawiedliwych mężów (??dq?n), którzy w V-VI w. szerzyli ewangelię i monastycyzm w północnej Etiopii, doprowadziło do wprowadzenia znacznych wpływów syryjskich do kościoła, łatwo widocznych nawet dzisiaj, zwłaszcza w języku sakralnym (Ge′ez) obrządku aleksandryjsko-etiopskiego. Dalszy wkład w ten obrządek wniosły różne liturgie wschodnie poprzez kontakty na przestrzeni wieków mnichów etiopskich, pielgrzymujących do Jerozolimy, z różnymi wspólnotami chrześcijańskimi w świętym mieście. Można również zauważyć wiele wpływów żydowskich, np. w budowie kościołów etiopskich - z obecnością między innymi Sancta Sanctorum - w obchodach szabatu i w niezliczonych aluzjach do tekstów i postaci ze Starego Testamentu. Do celebrowania Eucharystii, Kościół Etiopii uznaje teksty 17-20 anafor, z których najczęściej używana jest anafora Świętych Apostołów. Msza, która zawsze musi być śpiewana i charakteryzuje się czynnym uczestnictwem wiernych, dzieli się na dwie części: (1) zwykła, niezmienna, z wyjątkiem czytań biblijnych, obejmuje liturgię katechumenów (przygotowanie ofiar, ofiarowanie, liturgię słowa) i pre-anaforę, od której rozpoczyna się Msza wiernych (różne modlitwy, lavabo, pocałunek pokoju); (2) anafora, która może się zmieniać w zależności od okoliczności, składa się z prefacji i właściwej modlitwy eucharystycznej. Oprócz mszału (kidase) i rytuałów udzielania sakramentów, najczęściej używane księgi obejmują: synaxarion, antyfonarz na cały rok (deggua, przypisywany św. Yaredowi z VI w.), zbiór responsoriów (mawase′et) i hymnów (me′raf); szczególnym szacunkiem cieszą się również "Księgi godzin", "Pochwały Maryi" (weddase maryam) i "Cuda Maryi" (Ta′amera maryam). Etiopczycy stosują kalendarz juliański; rok jest podzielony na 13 miesięcy, 12 po 30 dni i jeden po 5-6 dni, i jest 7-8 lat za kalendarzem gregoriańskim (1974 EE = 1981/2 n.e.). Najważniejszymi świętami są święta naszego Pana (wcielenie, obrzezanie, objawienie, prezentacja w świątyni, pobyt w Egipcie, cud w Kanie, przemienienie, męka, zmartwychwstanie, ukazanie się Tomaszowi, wniebowstąpienie, Zesłania Ducha Świętego, znalezienie i wywyższenie krzyża); następnie następują 32 doroczne święta ku czci Maryi, której oddaje się najczulsze nabożeństwo; oprócz apostołów szczególną cześć oddaje się świętym ze Starego Testamentu i aniołom, szczególnie Michałowi, Gabrielowi i Rafałowi. Na szczególną uwagę zasługują długie i rygorystyczne posty. Śpiewom i muzyce sakralnej, niezwiązanej z tymi z innych kościołów chrześcijańskich, często towarzyszą tańce i wykonywane są przy akompaniamencie bębnów, sistra i ceremonialnych pałeczek.

III. Sztuka chrześcijańska. Ludzie posługujący się językiem semickim, którzy zajmowali północno-centralną część wyżyn Etiopii, przejęli swoją kulturę z południowej Arabii i ze wschodniego świata hellenistycznego i rzymskiego; ta mieszanka wpływów, z pewnym lokalnym charakterem, nadała kulturze etiopskiej formalny aspekt chrześcijański od IV w., wraz z rozprzestrzenianiem się nowej religii w kraju. Najstarsze zabytki chrześcijańskie w Etiopii znajdują się wzdłuż starożytnej drogi, która wspina się z Adulis na wyżyny i przechodzi przez Qohaito, Toconda, Cascase i Ieha, do Aksum. Kościoły pierwszego typu są zewnętrznie prostokątne, z absydą na ogół kwadratową; korpus budynku jest zwykle podzielony na 3 nawy przez 2 rzędy monolitycznych filarów; materiał jest zawsze kamienny. W średniowieczu centrum etiopskiej cywilizacji przeniosło się z regionów Aksum w kierunku Lasta, gdzie w Imraha kościół prezentuje nową strukturę: filary dzielące kościół na 3 nawy podtrzymują arkady; sanktuarium składa się z 3 pomieszczeń, z których centralne przykryte jest małą kopułą, a nawa główna jest podniesiona ponad nawy boczne. Najważniejszymi zabytkami okresu Zagwe są kościoły wykute w skale przy użyciu szczególnej techniki polegającej na izolowaniu bloku skalnego w celu uformowania go, wewnątrz i na zewnątrz, w formę budynku. Tego typu kościoły można znaleźć w innych częściach świata chrześcijańskiego, zwłaszcza w Kapadocji. Jeśli chodzi o plan, ich formy różnią się: kościoły Libanosa i Marii w Lalibeli prezentują strukturę aksumicką; inne mają 5 naw lub są w kształcie krzyża, takie jak kościół św. Jerzego w Lalibeli. Często mają arkady, na filarach i galerie dla kobiet. Kościół Golgoty w Lalibeli jest niezwykły, ponieważ ma rzeźby świętych i ołtarz z symbolami czterech ewangelistów. Wraz z nadejściem dynastii Salomona (1270) obserwujemy wielki upadek, a budynki kościelne przyjmują nowe formy, niemające nic wspólnego z wcześniejszymi. W tym okresie coraz powszechniejsze stają się okrągłe kościoły. Średniowieczne kościoły są zwykle zdobione malowidłami, podczas gdy w niektórych z nich, np. w kościele Debre Damo, znajdujemy intarsjowane drewniane panele. Istnieje ogromna liczba świętych waz, krzyży, kadzielnic, tabotów (świętych kamieni) i innych bogato zdobionych liturgicznych sprzętów z metalu, często szlachetnego. Gatunkiem artystycznym, który przetrwał w największej liczbie, są jednak miniatury kodeksowe, chociaż niestety najstarsze z nich ledwo sięgają XIV wieku; styl i ikonografia tych pergaminowych miniatur wskazują na pochodzenie ze stylów egipskich i syryjskich. Około XV wieku Etiopia była pod wpływem artystów zachodnich, co można łatwo zauważyć, np. w kościele Martula Maryam w Gojam i w miniaturach. Na koniec nie możemy pominąć milczeniem najpopularniejszego gatunku artystycznego w Etiopii: przedstawień i ilustracji, które zdobią tak zwane magiczne zwoje (asmat lub talsam). Najstarszy zbiór modlitw ochronnych sięga XIV wieku, a motywy zdobnicze najczęściej powtarzające się w tych pergaminowych tekstach to anioły, święci, krzyże, Matka Boska, wzory geometryczne i inne przedstawienia, najskromniejsze i najbardziej spontaniczne, jakie podpowiada wyobraźnia.

IV. Język klasyczny lub Ge′ez. Starożytny język etiopski ma swój własny charakterystyczny alfabet, wywodzący się z południowo-arabskiego; jednak ten semicki alfabet wydaje się bardziej przypominać archaiczny grecki niż fenicki. Pismo południowo-arabskie było bustrofedonem, tj. linie biegnące od prawej do lewej przeplatały się z liniami biegnącymi od lewej do prawej; etiopski, podobnie jak grecki i łaciński, szedł tylko od lewej do prawej. Alfabet etiopski pierwotnie miał litery lub spółgłoski, które około początku IV w. n.e. zostały wzbogacone i wyjaśnione przez znaki samogłoskowe; Etiopczycy, zamiast stosować znaki samogłoskowe nad i pod spółgłoskami, jak to zwykle bywało w innych językach semickich, modyfikowali każdą spółgłoskę w zależności od tego, która z 7 samogłosek miała po niej następować, tak że jeden znak wyrażał spółgłoskę i samogłoskę razem. Liczba znaków została później zwiększona w wyniku przekształcenia niektórych liter w celu wskazania spółgłoski, po której następował dyftong. Do zapisu liczb język etiopski porzucił znaki południowoarabskie i przyjął greckie. Ge′ez, oprócz naszych własnych dźwięków, ma trzy stopnie przydechu (h); rodzaj lekkiego oddechu (′); dźwięk okluzyjny (′) jak arabski ayn: emfatyczne zębowe t; wybuchowe s; i inne szczególne dźwięki. Zaimki osobowe w drugiej i trzeciej osobie mają formę męską i żeńską; gdy odnoszą się do czasowników, w przypadkach pośrednich, są dołączane do samego czasownika jako przyrostki. Czasownik w swojej podstawowej formie składa się z 3 sylab; rdzeń jest podawany przez trzecią osobę liczby pojedynczej rodzaju męskiego dokonanego; z tej formy można uzyskać formę kauzatywną, bierną zwrotną, zwrotno-kauzatywną; można wyprowadzić jeszcze inne formy: intensywną, częstotliwą; z nich można utworzyć formy kauzatywne, bierno-zwrotne i bierno-kauzatywną. Koniugacja: istnieją dwa czasy, dokonany i niedokonany, oba w trybie oznajmującym. Istnieje również tryb łączący z jednym czasem, rozkazujący, bezokolicznik, gerundium i imiesłów. Rzeczowniki: mogą być pierwotne lub wywodzące się od wyrazu werbalnego; istnieją dwa rodzaje; liczba mnoga może być tworzona za pomocą przyrostków lub przez wewnętrzne modyfikacje (ułamkowa liczba mnoga). Przyimki: niektóre są używane jako przedrostki, inne są oddzielne. Składnia języka Ge′ez jest dość prosta i pod pewnymi względami można ją porównać do składni języków nowołacińskich. Starożytny język etiopski, który był językiem dworu, a zatem językiem urzędowym od pierwszych wieków naszej ery i którym nie mówiono od kilku stuleci, nadal przetrwał jako język święty, a częściowo jako język literacki.

V. Literatura. Literatura w języku Ge′ez znajduje swoje pierwsze wyrazy w niektórych epigrafach, które wciąż istnieją, datowanych na około IV w. p.n.e.; te inskrypcje są głównie dedykacyjne lub upamiętniają czyny królów. Wraz z wprowadzeniem chrześcijaństwa, tłumaczenie Pism, ST i NT, rozpoczęło się w Etiopii: Księga Koheleta została przetłumaczona w 677/8. Krytyka tekstu ma tendencję do utrzymywania, że te wersje zostały sporządzone z tekstu greckiego. Oprócz ksiąg Biblii powszechnie akceptowanych w kanonie kościołów chrześcijańskich, Etiopczycy przyjęli jako natchnione i przetłumaczyli na swój język inne teksty, takie jak Księga Jubileuszów, Księga Henocha (zachowana w całości tylko w Ge′ez), Pasterz Hermasa i niektóre księgi przypisywane Ezdraszowi. W tym samym czasie, gdy w Etiopii tłumaczono Pisma Święte, przyjęto również niektóre pisma patrystyczne odnoszące się do najważniejszych i najbardziej spornych tajemnic wiary chrześcijańskiej, takich jak Trójca Święta i natura Chrystusa: najważniejsze z nich to qerillos, które obejmowały trzy opuscula św. Cyryla Aleksandryjskiego i zbiór homilii przypisywanych różnym Ojcom; dydaktyczny Fizjolog, dość rozpowszechniony w starożytności chrześcijańskiej; reguły monastyczne św. Pachomiusza; "Dzieje" świętych, takie jak żywoty św. Pawła Pustelnika i św. Antoniego opata - gatunek literacki, który Etiopczycy przyjęli jako wzór i kultywowali, aby wychwalać wybitne lokalne osoby; dzieła patrystyczne, takie jak homilie św. Jana Chryzostoma; Mariologiczne dzieła takie jak Pakt Miłosierdzia (kidana mehrat), w którym Jezus obiecuje przebaczyć każdemu, kto wezwie go w imię Dziewicy. Ponieważ dzieła te zachowują znaczne ślady języka greckiego, musiały zostać przetłumaczone w pierwszych wiekach (IV-VII) chrześcijaństwa etiopskiego, gdy greka była nadal używana wśród Koptów, w których klasztorach prawdopodobnie sporządzono ich wersje. W XIII wieku, wraz z nadejściem dynastii Salomona (1270), Etiopia weszła w nowy okres, szczególnie bogaty w dorobek literacki; tłumaczenia były teraz dokonywane z języka arabskiego, który stał się powszechnym językiem liturgicznym w kościele aleksandryjskim. Tłumaczenia obejmowały synodos, zbiór kanonów, Didascalia Apostołów, teksty liturgiczne; książki modne w średniowieczu, zwłaszcza na Wschodzie: "Historia Żydów" (Yosippon), opowieści i podróże Aleksandra Wielkiego, również temat oryginalnych kompozycji w języku etiopskim. Literatura świecka zaczyna się od słynnej Chwały Królów (kebra nagast), która opowiada o Salomonie i królowej Saby. W XIV w. w Ge′ez pojawiła się Księga Godzin, zarówno w redakcji pochodzącej z kościoła egipskiego, jak i w lokalnej, a także nabożeństwo za zmarłych (mashafa genzat). Druga połowa XIV w. była świadkiem owocnej działalności literackiej metropolity Salamy, któremu przypisuje się rewizję Pism i wprowadzenie różnych dzieł do języka etiopskiego, z których niektóre zostały przez niego przetłumaczone na Ge′ez. Wśród nich znajdują się filkesyos, zawierające reguły życia monastycznego; Pochwały Maryi; Akty Męki Pańskiej (gebra hemamat); Synaxarion; Akty Męczenników; Żywoty Apostołów i innych świętych. Wiele z tych "Żywotów" jest poprzedzone hymnem (malke′ = wizerunek, wizerunek), w strofach, wychwalającym poszczególne części ciała czczonej osoby. XV w. charakteryzował się bogactwem hagiografii rodzimych mnichów, wśród nich bardzo znanych Takla Haymanot i Eustathius. Król Zar′a Ya′qob (1434-1468) napisał Księgę Światła i inne dzieła obalające heretyckie wierzenia i przeciwstawiające się religijnym odchyleniom. W tym okresie, oprócz prozy, rozkwitły dzieła poetyckie na święte uroczystości, np. zbiór hymnów zatytułowany Pan królował (Egzi′abeher nagsa) i Lira Dziewicy (arganona dengel). W literaturze maryjnej wyróżniają się Cuda Maryi. Pierwsze qene (pieśni poetyckie) i użycie sawasew (skala, gramatyka i słownictwo) mogą pochodzić z końca XV w. Od najdawniejszych czasów miała miejsce bujna produkcja magiczno-religijnych pism, z różnorodnymi i odległymi powiązaniami kulturowymi; takimi są: Filet usprawiedliwienia, Bastion krzyża, Sieć Salomona; tekst liturgiczny Nauka sekretów (temherta hebu′at) był i jest szeroko stosowany jako amulet. W literaturze etiopskiej, która, jak widzieliśmy, jest głównie religijna, własne miejsce zajmują Kroniki królewskie, szczególnie w tym okresie te autorstwa Zar′a Ya′qoba, Ba′eda M?y?ma (zm. 1478) i Eskendera (zm. 1494).

EUBULUS z Lystry : biskup VII w. tego likaońskiego miasta. Autor [ok. 634] "Rozprawy przeciwko pisemnej prośbie skierowanej do cesarza Herakliusza przez Atanazego, pseudobiskupa Sewerów" (tj.Atanazy "Gammal" z Antiochii), której dwa fragmenty zostały włączone do Doctrina Patrum jako dowód, że Cyryl z Aleksandrii, traktując o zjednoczeniu Chrystusa, nie pomylił physis z hypostasis.

ESCHATOLOGIA : 1. We współczesnym języku teologicznym termin eschatologia oznacza "doktrynę (-logia) rzeczy ostatecznych (ta eschata)". Forma evscatologi,a nie jest poświadczona w NT, ani nie pojawia się u Ojców. Została ukuta przez Karla Gottlieba Bretschneidera w pracy z 1804 r. w celu określenia tego, co tradycyjnie nazywano novissimi, res novissimae . Jej sfera pojęciowa została następnie rozszerzona i poszerzona, zwłaszcza od końca XIX w., aż do momentu, gdy niebezpiecznie pomylono ją z koncepcjami, od których powinna być ściśle oddzielona, takimi jak mesjanizm, apokaliptycyzm, królestwo Boże. Jego użycie nie jest zatem wolne od nieporozumień, które skłoniły wielu uczonych do odradzania używania tego terminu . Jego obecność tutaj wymaga zatem dalszego wstępnego wyjaśnienia i uzasadnienia. Współcześni uczeni nie zawsze są zgodni co do treści, które powinny być zawarte w koncepcji eschatologii. Oscylują między stanowiskami, które ograniczają jej treść do trzech eschat (parousia, resurrection, judgment), a bardziej elastycznymi i rozszerzonymi definicjami, które dodają tematy takie jak śmierć, potępienie, czyściec, koniec świata, błogosławieństwo, ofiarowanie Ojcu. Znaczenie użyte tutaj będzie znaczeniem tradycyjnym. Termin eschatologia będzie zatem wskazywał na grupę wydarzeń ostatecznych dotyczących końca ludzkości (zarówno indywidualnie - eschatologia indywidualna - jak i zbiorowo - eschatologia zbiorowa) i końca świata (eschatologia kosmiczna). Szczegółowe omówienie różnych tematów eschatologicznych można znaleźć w następujących wpisach: eschatologia kosmiczna: apokatastasis, cosmos; eschatologia indywidualna: zmartwychwstanie, refrigerium, czyściec, raj; eschatologia zbiorowa: millenaryzm, paruzja, sąd. Poniższe rozważania, bez roszczenia do systemu lub kompletności, mają na celu zidentyfikowanie niektórych przesłanek eschatologicznych przekonań Ojców i przedstawienie pewnych idei interpretacyjnych, które mogą posłużyć do połączenia różnych tematów. 2. Różne aspekty eschatologiczne mają wspólne korzenie w sercu przesłania i wiary Nowego Testamentu: odkupienie ludzkości przez Jezusa, wcielonego, umarłego i zmartwychwstałego Chrystusa. Chociaż prawdą jest, że Ojcowie, nawet tacy myśliciele jak Orygenes czy Augustyn, nie napisali systematycznych opracowań doktryn eschatologicznych, to jednak generalnie byli w pełni świadomi tej wewnętrznej logiki, która prowadziła od wiary w Chrystusa Odkupiciela do nadziei na przyszłość" (Florovski, Eschatology in the Patristic Age, 256). Ta wspólna wiara historycznie przekładała się na mnogość poglądów i przekonań, co wytworzyło bardzo szerokie spektrum doktrynalne, w którym "pomiędzy ultrafioletem poprowadzonej do skrajności koncepcji duchowej a podczerwienią popularnych wierzeń obecne są wszystkie pośrednie odcienie i kolory" . Ta różnorodność jest również oznaką żywotności i zależy nie tyle wyłącznie od różnorodności sytuacji historyczno-geograficznych i lokalnych tradycji, ile także od różnic społecznych i różnych poziomów kulturowych w interpretowaniu i odbieraniu treści przesłania eschatologicznego. Ale to właśnie te dysonanse pomagają wydobyć pewne podstawowe tematy, które przyczyniają się do bardziej "symfonicznej" orkiestracji głosów interpretacyjnych. Również w sercu chrześcijańskiej eschatologii znajduje się koncepcja czasu. Jak podkreślano już nie raz, począwszy od studiów O. Cullmanna, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa szybko narzuciły się jako decydujący punkt zwrotny w czasie. Dla chrześcijan pierwszych pokoleń, którzy ufnie patrzyli na drugą paruzję, stanowiło to fundamentalne napięcie między "już" a "jeszcze nie", na którego pień miały zostać zaszczepione różne eschatologiczne wierzenia. W ten sposób ustanowiono przesłanki, z których cykliczna koncepcja czasu, taka jak ta u Greków, na której opierała się metafizyczna koncepcja Bytu, miała zostać przezwyciężona. Circuitus illi jam explosi sunt, wykrzyknął św. Augustyn, aby wyrazić bardziej ogólną świadomość zachodzącego konfliktu: musimy podążać tą prostą ścieżką, którą jest Chrystus, obracając w ten sposób umysł a vano et inepto impiorum circuitu (Civ. Dei XII, 20). Ta zmiana przyniosła ze sobą powiązaną doktrynę stworzenia. Jeśli spór z gnostykami w trakcie II w. pomógł, w przypadku Ireneusza, wyjaśnić zarys historii zbawienia, której nieuniknionym punktem wyjścia był twórczy akt Boga, to dopiero w IV w., po niebezpieczeństwach dostrzeżonych w śmiałej syntezie Orygenesa, pojawił się problem wyraźniejszego rozróżnienia między "tworzeniem" a "stawaniem się" stawionym twarzą w twarz.U Augustyna czas sam w sobie staje się istotą poddaną boskiemu planowi: przeznaczony do ostatecznego spełnienia, a jednocześnie drogą, wzdłuż której rozwijają się etapy procesu zbawienia, telosem, do którego należy dążyć, ponieważ jego rozwiązanie zapowiada świętowanie triumfu eschatologicznych nadziei. Ale być może punktem największego tarcia między chrześcijańskimi i pogańskimi wierzeniami eschatologicznymi była wiara w zmartwychwstanie umarłych. Nie miało to nic wspólnego z powrotem do początków, ale z nowym aktem boskiego stworzenia. Co więcej, jak pokazują np. sprzeciwy Celsusa, możliwość odkupienia ciała była sprzeczna z nawykiem umysłowym głęboko zakorzenionym w myśli greckiej, zgodnie z którym tylko to, co duchowe - tj. dusza - było godne przetrwania. Nie chodzi tu po prostu, jak wielokrotnie przypominali Ojcowie, o obronę ciała jako boskiego stworzenia, ale raczej o ukształtowanie antropologicznych idei na pniu nowej antropologii zdolnej do obrony złożoności ludzkiej osobowości. Oto niektóre z konkretnych i wiodących elementów, na których eschatologiczna refleksja Ojców byłaby artykułowana w jej próbie pośredniczenia w dziedzictwie wiary z tradycją żydowską i kulturą pogańską. Ale te jednolite linie nie mogą sprawić, że zapomnimy o wielu i czasami rozbieżnych próbach rozwiązań. Widzimy coś więcej niż ewolucję i następstwo faz, chronologicznych lub psychologicznych, złożony proces, charakteryzujący się dialektyką między ciągłością a zmianą. Niektóre rozwiązania lub propozycje musiały długo czekać, aby zostały właściwie ocenione i zaakceptowane lub odrzucone przez grono wierzących. Często więc myśl któregokolwiek Ojca wykazuje oscylacje, które są mniej lub bardziej nieuniknione, zanim dotrą do rozwiązań, które są w jakiś sposób jasne i ostateczne. Na koniec musimy zauważyć, że tempo, czasami zbyt szybkie, niektórych myślicieli zostało zestawione z powolnym, miarowym postępem kanałów transmisji depositum fidei, które są z natury bardziej statyczne, takie jak liturgia, różne wyznania wiary i, po pewnym momencie, materiał ikonografii. To, co odkrywa historyk, jest zatem złożonym procesem transformacji, z którego ograniczymy się do wskazania niektórych najważniejszych faz. 3. Opóźnienie i późniejsze odroczenie paruzji nie wydaje się powodować, zwłaszcza w ciągu II w., katastrofalnych skutków, jakie niektórzy współcześni interpretatorzy chcieli im przypisać, bez pewnego potwierdzenia tekstowego. Chociaż przez cały wiek milenijne nadzieje, od Papiasza do Justina i Ireneusza, zajmują ważne miejsce, nie powinniśmy zapominać, że siłom tym przeciwstawiały się przeciwstawne tendencje. Kościół był rozwijającym się ciałem, w trakcie formowania. Jak Orygenes wyraźnie stwierdza w swoim komentarzu do Rzymian 7:5: "Omne ergo corpus Ecclesiae redimendum sperat Apostolus, nec putat posse quae perfecta sunt dari singulis quibusdam membris, nisi universum corpus in unum fuerit congregatum". Z tego powodu Tertulian pod koniec II w. w jednym z fragmentów swojego Apologeticum modli się nie tylko za Cezara, ich ministrów, dobro świata i pokój, ale także o odroczenie końca. Również Justyn w połowie II w. wykazuje świadomość, że w kościele jego czasów, obok napięć millenarystycznych, których był zwolennikiem, istniały inne stanowiska, które można było zaakceptować, pod warunkiem, że były pobożne i szanowały tradycję . Logika oczekiwania, które żyło pomiędzy pewnością tego, co już miało miejsce, a nadzieją na drugą paruzję, przejawiała się również w samej strukturze niektórych praktyk liturgicznych. Na przykład w chrzcie "wierni otrzymują gwarancję obiecanego dziedzictwa; są zapieczętowani na ostateczne odkupienie duszy i ciała w Paruzji. W eucharystii eschatologiczny chleb nieba jest udostępniany w obecnym porządku" . Jak uczy nas popularność pewnych tematów, którymi karmił się wczesny symbolizm chrześcijański, kanał symbolu, czy to literacki, czy ikonograficzny, stanowił ważną okazję do utrzymywania się tej dwubiegunowości. Tak więc symbolika śmierci jako duchowego małżeństwa, chociaż "patrzy w przyszłość, nie należy całkowicie do przyszłości. Istnieje ziemskie doświadczenie i oczekiwanie tego, co ma nadejść. Zmartwychwstały Pan i niebiański Oblubieniec już nas napełnili "pierwocinami Ducha" . Nabożeństwo obejmowało wreszcie nieustanne czytanie i rozważanie fragmentów ewangelicznego orędzia, które mogło niekiedy, jak w przypadku Tertuliana, zachęcać do modlitwy o odroczenie końca, a niekiedy o przyspieszenie paruzji. 4. Proces, który doprowadziłby od tej sytuacji dwubiegunowości do augustyńskiej doktryny "dwóch miast", był złożony i powiązany z interakcją wielu czynników, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych w stosunku do życia Kościoła. Z tych ostatnich decydujące wydają się konfrontacja apologetów ze światem pogańskim i walka z gnostykami. Wkład apologetów w wypracowanie dziedzictwa eschatologicznego można zidentyfikować w trzech rzędach czynników. Po pierwsze, próba udowodnienia poganom racjonalności pewnych wierzeń, takich jak sąd lub kara piekielna, poprzez poszukiwanie paraleli w mitologii zdradza, pod odwołaniem się do teorii kradzieży, napięcie uniwersalizujące. Po drugie, w myśli różnych apologetów, aby uzasadnić koncepcję Boga jako sędziego, odwołano się do naturalnej teodycei, która stała się również ważna dla parenetycznych i propagandowych celów tego typu literatury. Po trzecie, jak uczy nas przypadek Justyna, w ten sposób myśl chrześcijańska została przeniknięta kategoriami myśli greckiej, w tym przypadku średnioplatońskiej, które były przeznaczone do tworzenia - mianowicie zmartwychwstania umarłych - ważnych napięć i sprzeczności. Drugi czynnik zewnętrzny jest związany z walką z gnostykami. W takim stopniu, w jakim starali się dostosować chrześcijańskie przesłanie do swojej mitologii, gnostycy kończyli na atakowaniu jego nadziei w decydujących punktach. Systematycznie zaprzeczając rzeczywistości wcielenia, zagrozili u jej podstaw fundamentalnej dialektyce między "już" a "jeszcze nie". Odrzucając dobroć stworzenia, uczynili wiarę w zmartwychwstanie ciał niemożliwą. Wreszcie ich doktryna predestynacji, gwarantując zbawienie kilku "pneumatykom", wyeliminowała wolną wolę, a wraz z nią konieczność sądu (nieprzypadkowo Ireneusz i Tertulian długo argumentowali przeciwko dwuteizmowi Marcjona, który delegował funkcję sędziego sprawiedliwemu Bogu ze Starego Testamentu). Odpowiedź Ireneusza, a następnie Tertuliana i Hipolita, miałaby na celu ustanowienie natury, faz i telosu chrześcijańskiego odkupienia, wstawiając eschatologiczną nadzieję do typowej ekonomii zbawienia. Jeśli chodzi o czynniki wewnętrzne, wkład szkoły Aleksandryjskiej był szczególnie znaczący. W systemie Orygenesa eschatologia indywidualna i zbiorowa są ściśle powiązane z eschatologią kosmiczną w perspektywie kosmologicznej opartej na archai i rządzonej przez telos apokatastasis. Głęboka więź między stworzeniami a Bogiem, pomimo ograniczeń narzuconych przez istotę stworzoną, przez którą Bóg jest postrzegany jako wieczna dobroczynna działalność wobec stworzeń, determinuje napięcie w kierunku telos, w jego podwójnym znaczeniu końca i spełnienia. W De principiis Orygenesa telos (zarówno cel, jak i cel), biegun przeciwny arch?, jest zawsze przywoływany i obecny, ze szczegółowymi opracowaniami, które powracają w każdej z czterech ksiąg. Kosmicznym celem jest przywrócenie - w greckim apokatastasis - pierwotnego stanu. Ukryty dynamizm odzyskania rozumnego stworzenia, wyrażony biblijnym obrazem z Rdz 1:26-27, podobieństwa do Boga, które dopiero ma zostać osiągnięte , powstrzymuje - poza poszukiwaniem stwierdzeń rozstrzygających kwestię, czy pojął on uogólniony upadek istot - od myślenia o czystym i prostym powrocie do początkowej sytuacji arch?: miłość wylana w tym procesie przez obie strony - a w szczególności zbawcze działanie Chrystusa - wygenerowała nadwyżkę, wytwarzając dialektykę, która tworzy nierównowagę w dyskursie Orygenesa, postępujące napięcie w stronę przyszłości chwalebnej asymilacji z Bogiem, a nie w stronę przeszłości. W świetle tej wizji całkowitego odzyskania Orygenes dokonuje, dzięki samym alegorycznym środkom, których używa, duchowego ponownego odczytania tradycyjnych idei eschatologicznych. Od ataku na millenaryzm do symbolicznej interpretacji wielu konkretnych szczegółów dotyczących paruzji, sądu lub ognia piekielnego, rola Orygenesa miała być decydująca również w tej dziedzinie, tym bardziej, że świadomy różnorodności publiczności, do której przemawiał, mógł zawsze cofnąć się, gdy wydawało mu się to stosowne, do dosłownego sensu biblijnych wyrażeń. Na koniec należy zauważyć, że najmniej kwestionowanym aspektem eschatologicznego nauczania Orygenesa była centralność, jaką przypisuje indywidualizacji procesu związanego z oczekiwaniem rzeczy ostatecznych, centralność, która znajduje swój odpowiednik, na bardziej ogólnym poziomie systemu Orygenesa, w roli, jaką Orygenes przypisuje - również w polemice z gnostykami - wolnej woli. Tą drogą podążałaby w sposób bardziej systematyczny późniejsza refleksja Ojców. Rosnąca uwaga poświęcona stanowi pośredniemu między śmiercią jednostki a sądem ostatecznym, który w pewnych przypadkach wydaje się zapowiadać tematy takie jak sąd szczegółowy lub odkupieńczą funkcję ignis purgatorius, która miałaby odegrać centralną rolę w teologii scholastycznej, była również sprzyjana, po zmianach Konstantyna, przez zanik nadziei millenarnych. Interpretacja millennium podana przez Tyconiusza, a zwłaszcza przez Augustyna, jest w tym względzie szczególnie ważna. Zwycięstwo Kościoła już nastąpiło, a proroctwo z Ap 20:9 zostało spełnione. W ten sposób Augustyn mógł wydobyć prawdziwą naturę Kościoła jako boskiej civitas zmierzającej ku swojej pełni. W myśli Augustyna, nawet poprzez wahania i przemyślenia, różne tematy eschatologiczne są zatem ponownie przedstawiane w ramach koncepcji, która, jeśli nie jest systematyczna, to z pewnością ma jednolity charakter i była przeznaczona do kształtowania późniejszej refleksji patrystycznej. Charakteryzuje się ona potrzebą stworzenia "eschatologii opartej na Biblii" (Eger, Die Eschatologie Augustins, 91), która preferuje, zamiast alegorycznej egzegezy, podejście zgodne z literą tekstu. W ten sposób jest stosowana do różnych tematów eschatologicznych: paruzji, zmartwychwstania, sądu. Szczególnie uderzająca jest uwaga poświęcona problemowi stanu pośredniego, do tego stopnia, że Augustyn był postrzegany jako "twórca" czyśćca. Wspólnym dla tych różnych ujęć jest fundamentalne dążenie do błogosławionego życia obiecanego chrześcijaninowi, życia, w którym odkupieni będą mogli w końcu kontemplować Boga bezpośrednio. Po Augustynie Ojcowie, nadal poruszając się w ramach, które on nakreślił, wydają się być głównie zajęci wyjaśnianiem szczegółów i badaniem szczegółów, które pozostały niejasne lub sprzeczne. Wśród nich wyróżnia się wkład Grzegorza Wielkiego. Nie tylko, podążając za linią realizmu żądnego szczegółów, ustalił on centralne aspekty doktryny czyśćca, ale także nalegał na temat kary piekielnej. Podczas gdy koniec świata - którego dowodów szukał i znajdował w dramatycznych wydarzeniach swoich czasów, których był świadkiem i protagonistą - wydawał mu się nieuchronny, jednocześnie, podążając ścieżką już wydeptaną przez Augustyna, przypomniał sobie eschatologiczne zadanie, które czeka Kościół: wyciąganie ręki ku królestwu niebieskiemu, ale także zapowiadanie go poprzez głoszenie jego nadejścia ludzkości. W ten sposób, nawet gdy kreśląc kontury kościoła, który w końcu doszedł do kresu swoich cierpień, przyczynił się do przedłużenia "czasu kościoła", "współpracując w założeniu odnowionego kościoła, przeznaczonego do zastąpienia epoki Ojców, kościoła średniowiecznego Zachodu"

EZDRAS (Ezdrasz) (apokryficzny) : Oprócz kanonicznej księgi Ezdrasza (również zwanej 1 Księgą Ezdrasza lub włączonej jako część 1 Księgi Ezdrasza) i księgi Nehemiasza (również zwanej 2 Księgą Ezdrasza lub włączonej jako część 1 Księgi Ezdrasza), istnieje pewna liczba ksiąg w języku greckim, łacińskim i różnych językach, pod nazwą Ezdrasz/Ezdrasz. Księgi te są żydowskie, schrystianizowane żydowskie lub chrześcijańskie i należą do gatunków apokaliptycznych, dydaktycznych i historycznych. Postać Ezdrasza/Ezdrasza była szczególnie popularna w późnym judaizmie i wczesnym chrześcijaństwie. W tym samym okresie szereg ksiąg przypisywano imionom mniej znanych postaci biblijnych (np. Księga Henocha). Ezdrasz, reformator i odnowiciel judaizmu, staje się wzorem pobożnego kapłana, miłośnika Pisma Świętego, proroka, umiłowanego przez Boga i orędownika przed Bogiem, a w końcu świętego w Kościele katolickim, którego centrum kultu znajduje się w Teano we Włoszech. Spośród ksiąg pod nazwą Ezdrasza, najsłynniejsza jest 4 Księga Ezdrasza, złożona z wizji, pochodzenia żydowskiego i bardzo popularna w świecie chrześcijańskim; została przetłumaczona na różne języki, w tym łacinę, i była częścią Wulgaty. Współczesna dyskusja naukowa podzieliła 4 Księgi Ezdrasza Wulgaty w następujący sposób: 4 Księga Ezdrasza zawierająca rozdz. 3-14 księgi; 5 Księga Ezdrasza zawierająca rozdz. 1-2 księgi; 6 Księga Ezdrasza zawierająca rozdz. 15-16 księgi 5 Księga Ezdrasza ma pochodzenie chrześcijańskie; 6 Księga Ezdrasza jest księgą z IV w. Chrześcijańskie apokryfy, skierowane przeciwko wrogom Boga i zawierające napomnienie do wierności Bogu. 3 Księga Ezdrasza (Wulgata, ale 1 Księga Ezdrasza (a) LXX i 1 Księga Ezdrasza NRSV) to księga historyczna złożona z fragmentów Ezdrasza, Neh i 2 Chr, z pewną dodatkową treścią. Istnieją również Apokalipsy Ezdrasza, w języku greckim, syryjskim (królestwa arabskiego) i etiopskim. Wizja Ezdrasza i Apokalipsa Sedracha (imię Ezdrasza zdeformowane) są literaturą apokaliptyczną, opowiadającą o podróżach Ezdrasza/Ezdrasza poza grób, jego dyskusjach z Bogiem i jego śmierci. (Ezdrasz nie chce pozwolić, aby jego dusza odeszła!) Ormiańskie pytania Ezdrasza poruszają problemy dotyczące duszy; natura roku jest omówiona w Wyjaśnieniach Ezdrasza (łacińskie apokryfy z IX w.). Teksty te istnieją w różnych tłumaczeniach wschodnich i cieszyły się dużym powodzeniem w świecie chrześcijańskim: łacińskie fragmenty 5 Księgi Ezdrasza zostały włączone do tekstów łacińskiej Mszy.

ETHELBERT (560-616) król Kentu: jego królestwo rozciągało się aż do rzeki Humber. Jako poganin poślubił chrześcijankę Bertę, córkę króla Franków Chariberta z Paryża. W 597 roku powitał Augustyna i jego towarzyszy, wysłanych, by ewangelizować Anglosasów, pozwalając im zamieszkać w Canterbury, swojej stolicy. Wydaje się, że wkrótce nawrócił się na chrześcijaństwo, a w czerwcu 601 roku Grzegorz Wielki skierował do niego listy i do Berty . Kodeks praw przypisywany Ethelbertowi, ułożony iuxta exempla Romanorum (Bede, Hist. II,5), ale w języku anglosaskim, jest bliższy Lex Salica (którego pierwsza redakcja sięga początku VI wieku) niż rzymskim wzorom; zgodnie z germańskim prawem zwyczajowym kodeks ma na celu ochronę dóbr osobistych, w tym dóbr duchowieństwa. Jego następcą został jego syn Eadbald.

ETYKA: Wcześni Ojcowie byli głęboko zainteresowani moralnymi implikacjami wiary chrześcijańskiej, zaczynając od znanej moralności Ojców Apostolskich i publicznej obrony apologetów. Wśród Ojców greckich Klemens Aleksandryjski rozwiązuje różne palące problemy i udziela szczegółowych porad, Bazyli przepisuje zachowanie mnicha, a Chryzostom głosi etykę swoim zgromadzeniom. Wśród Ojców łacińskich Tertulian jest rygorystą, który wyolbrzymia sytuacje, Laktancjusz formułuje podstawowe zasady prawa, a Ambrozjusz podąża za modelem Cycerona w traktacie moralnym. Starożytne tendencje są podsumowane przez Augustyna, który jako platonik i człowiek Zachodu łączy je wszystkie razem. Początkowo sprawy prywatne pozostawały w centrum; później państwo chrześcijańskie dodało szersze problemy. Napomnienia etyczne formułowane są w różnych formach literackich: Ojcowie Apostolscy używają tych, które można znaleźć w NT: "dwie drogi" życia i śmierci, katalogi cnót i wad, kodeksy rodzinne, przysłowia, listy i przypowieści. Ta różnorodność wzrasta w późniejszych pismach. Klemens Aleksandryjski dostarcza podręcznika do codziennego życia i apelu o duchową doskonałość, Bazyli formułuje Regułę (w dwóch formach), która miała trwały wpływ, podczas gdy Chryzostom woli polegać na swoich kazaniach. Tertulian pisze o konkretnych kwestiach; Laktancjusz wprowadza zasady moralne do kontekstu doktrynalnego; a Ambroży systematycznie omawia cnoty. Augustyn zajmuje się ogólnymi zasadami i konkretnymi problemami w listach, kazaniach i traktatach różnego rodzaju. Powtarzające się tematy obejmują wolność, sprawiedliwość i miłość. Wolność jest warunkiem działania moralnego; determinizm jest stale przeciwstawiany. Etyka zaczyna się i kończy na chrystologii. Klemens Rzymski łączy boską sprawiedliwość z porządkiem wszechświata (1 Kor. 40). Doskonałością każdej cnoty jest miłość, bez której nikt nie może podobać się Bogu (1 Kor. 49-50). Chrześcijanie muszą być uczniami, podążając za tymi, którzy byli przed nimi i naśladując ich (1 Kor. 63). Ignacy nalega na naśladowanie Chrystusa i bliską komunię chrześcijanina z jego Panem . Męczeństwo jest koroną, do której dąży chrześcijański sportowiec . Hermas składa ostatni apel o sprawiedliwość do kościoła, który zdradził swoją przeszłość . Rygoryzm i asceza wyznaczają ścieżkę najwyższej prawości. Każdy akt, który przynosi przyjemność, jest aktem samouwielbienia, ale nie jest złe oddawanie się czynieniu dobra . Chrześcijańska sprawiedliwość przestrzega boskich nakazów: jest drogą miłości do Boga, bliźnich i wrogów (Didache 1). Z Justynem poruszamy się w innym świecie, z potrzebą wyjaśnienia chrześcijańskiej wiary i praktyki. Chrześcijanie są uważani za niemoralnych przez niektórych, ignorantów przez innych, niewiernych przez Żydów i nieracjonalnych przez wszystkich: Justyn broni i wyjaśnia. Każdy może zaobserwować zmienione życie chrześcijan, będące wynikiem ich nawrócenia. Ci, którzy kiedyś żyli niegodnie, teraz podążają za jednym niezrodzonym Bogiem i modlą się, aby ich wrogowie poznali prawdziwego Boga. Miłość do wrogów jest znakiem rozpoznawczym chrześcijanina (1 Apol. 14-16). Sprawiedliwość i miłość łączą się w jednym przykazaniu danym przez jednego Boga. Nowe prawo zajmuje miejsce starego: prawo dane na Horebie nie jest już ważne. Chrystus jest wiecznym i ostatecznym prawem dla wszystkich rozumnych stworzeń, istot ludzkich, które z natury odróżniają dobro od zła. Ta powszechna sprawiedliwość jest podsumowana w podwójnym nakazie miłości do Boga i do żywej, rozumnej istoty, która jest naszym bliźnim (Dial. 93). Przeciwstawiając się wszelkiemu determinizmowi, Justyn utrzymuje, że istoty ludzkie są racjonalne i zdolne do wyboru między sprawiedliwością a niesprawiedliwością: w przeciwnym razie nie byłoby żadnej nadziei na zbawienie dla ludzkości, a moralność byłaby kwestią opinii (1 Apol. 28). Gdyby nie było wolnej woli, ludzkie czyny nie byłyby ani chwalone, ani ganione, a ludzie nie zmienialiby się niespodziewanie z dobrych na złe i ze złych na dobre (1 Apol. 43, 1). Bóg odkłada osąd świata, aby istoty ludzkie mogły wybrać zbawienie (2 Apol. 7, 1). Justyn używa nowego słowa, autexousios , aby uwypuklić fakt ludzkiego wolnego wyboru. Klemens Aleksandryjski pozostawił nam pierwsze kompletne opracowanie chrześcijańskiej moralności w życiu codziennym, w miarę jak zmierza ona ku doskonałości. Prawidłowy rozum powinien rządzić wszystkimi ludzkimi zachowaniami. Cnota jest harmonijnym stanem racjonalnym, który podąża za porządkiem wszechświata. Pożądliwość, jak każda wada, wytrąca rzeczy z równowagi i wprowadza naturę w zamęt: jest nieracjonalna, ponieważ podważa cel osoby. Z tym stoickim naciskiem na życie zgodne z naturą, Klemens daje szczegółowe instrukcje dotyczące każdego aspektu życia. Jednym z powodów tej uwagi była sekta gnostyczna, która nauczała niebiańskiej sprawiedliwości i broniła seksualnego komunizmu wśród tych, którzy chcieli przywrócić wyższy porządek. Klemens nalega również, wbrew Marcjonowi, na jedność sprawiedliwości i dobra. U Klemensa znajdujemy silny monizm etyczny i zainteresowanie szczegółowym przepisem. Jego przedstawienie miłości obejmuje zarówno kochającą jedność z Bogiem, jak i dobre uczynki, które wynikają z tej miłości . Miłość do Boga jest drogą do doskonałości, "ponieważ im bardziej człowiek kocha Boga, tym bliżej Boga wchodzi" (tamże). Miłość bliźniego rozwija się razem z miłością do Boga. Doskonałość polega na męczeństwie, które "objawia doskonałe dzieło miłości" , ale prawdziwy gnostyk przewiduje niebo na ziemi i czci Boga całym swoim życiem; żyje w ciągłej modlitwie myślnej, poświęcając niepodzielną uwagę Bogu . Jest to pierwsza ekspozycja chrześcijańskiej doskonałości i duchowości, która miała zdominować późniejsze życie religijne. Entuzjazm Klemensa pochodzi z debaty z fałszywymi gnostykami i z mieszanki Pawła i Platona, która dominuje w jego nauczaniu. Jego ascetyczne tendencje są widoczne w trzeźwości, samokontroli i wolności od namiętności, które łączą ludzkość z Bogiem. Tutaj łączy się z filozofami przeciwko gnostykom, którzy twierdzili, że są spokrewnieni z Bogiem, a mimo to oddawali się swoim namiętnościom. Prezentacja moralności gnostycznej przez Klemensa została skrytykowana na podstawie ascetyzmu pism z Nag Hammadi. Mimo to wymienia on konkretnych przywódców i praktyki i oświadcza, że wspaniała wolność heretyków jest nie do pogodzenia z ukrytą maską ich występków (Strom. III, 4, 30). Jednak wytrwale broni małżeństwa przed gnostyczną formą ascetyzmu. Małżeństwo jest życiem o większym codziennym stresie niż spokój celibatu i duchowym zjednoczeniem, które przewiduje życie niebieskie . Pomimo wielu podobieństw między Klemensem a Zdaniami Seksttusa, ascetyczne wysiłki tego drugiego są o wiele surowsze; żąda on każdego możliwego wyrzeczenia się ciała i wykazuje pitagorejską soma-semę. W przeciwieństwie do Klemensa jego stosunek do bogactw jest skrajnie negatywny; miłość do pieniędzy jest pułapką: mądry człowiek nie będzie posiadał żadnej prywatnej własności poza swoją cnotą , a prywatna własność jest niemożliwa dla tych, którzy są braćmi pod jednym niebiańskim Ojcem (228). Asymilacja z Bogiem pozostaje głównym celem etycznego wysiłku: dusza musi zawsze żyć w obecności Boga, podczas gdy dąży do bezgrzesznej doskonałości . Pozostawia świat za sobą i wstępuje do Boga przez wiarę (402), przez Jego Słowo (420). Mędrzec jest Bogiem wśród istot ludzkich (376), a jego dusza włącza Boga (82). Ta asymilacja jest zawsze możliwa dzięki surowemu wyrzeczeniu się potrzeb ciała; każde pożądanie seksualne musi zostać zniszczone (232-233). Ci, którzy pragną być bliżej zjednoczeni z Bogiem, muszą wyrzec się małżeństwa; z drugiej strony życie rodzinne nie jest niezgodne z życiem mędrca, o ile jest on świadomy jego niebezpieczeństw (230a, 230b). Śmierć jest mile widzianym wyzwoleniem duszy od ciężaru ciała (320). Wiara jest podstawą dobrego życia (6, 400, 402); wierzący zostaje uwolniony (36) i góruje nad światem i ludźmi (43, 182). Sekstus podaje węższy opis miłości niż Klemens: miłość jest skierowana do każdego, czyja dusza przypomina (106a) Boga (106b) i prawdę (158). Kochać Boga oznacza wypełniać Jego wolę (442), a kochać innego mędrca oznacza kochać siebie (219, 226). Bazyli z Cezarei podkreśla ludzką wolność. Bez wolnej woli nie może być podstaw do pochwały lub nagany, a możliwość zasługi jest pierwszym warunkiem każdego sprawiedliwego osądu (Hom. 6, 7). Odrzuca astrologię w jednej homilii, a w innej pokazuje, że Bóg nie może być autorem zła. Wybór moralny należy do zdolności człowieka, a jego wola jest wolna. Sprawiedliwość jest ważniejsza niż jakiekolwiek inne rozważania i nie dopuszcza kompromisu. Nie ma różnicy między grzechami powszednimi a ciężkimi, ponieważ każdy grzech jest nieposłuszeństwem wobec Boga, który będzie sądził wszystkich w dniu ostatecznym . Chrześcijańska sprawiedliwość musi przewyższać sprawiedliwość uczonych w Piśmie i faryzeuszy i musi charakteryzować się supererogacją . Zaczynając od swojego podstawowego przerażenia grzechem i gorliwości o sprawiedliwość, kończy szczegółowym przedstawieniem prawego życia. Podobnie jak u Klemensa, badany jest każdy szczegół życia. W Moraliach Bazyli zbiera fragmenty Nowego Testamentu, które zalecają dobro lub zabraniają zła. W długich i krótkich Regułach zajmuje się szczegółami życia monastycznego. Bazyli chciał, aby Reguły stały się źródłem reformy moralnej dla całego kościoła, prowadzonej przez przykład mnichów. W swoich homiliach o sześciu dniach stworzenia Bazyli pokazuje porządek, harmonię i przykład natury. Ten sam Bóg objawia się w stworzeniu i w życiu moralnym. Jego prawo jest ustanowione w naturze, tak że ryby migrują , a jaskółki budują gniazda z regularnością, wytrwałością i wzorową pracowitością . Miłość do Boga i bliźniego, cel przykazań, wynika z wrodzonej tendencji. Serce człowieka zwraca się ku pięknu i wspaniałości Boga, tak że tęsknota za Bogiem i poszukiwanie miłości Boga wznosi się ponad wszystko inne. Zjednoczona z Bogiem w ciągłej modlitwie, miłość rośnie, aż osiągnie doskonałość. Uczniowie Chrystusa wyróżniają się wzajemną miłością i pokojem, jaki okazują wszystkim. Wzajemna miłość, podobnie jak miłość do Boga, jest wrodzoną skłonnością istot ludzkich, ziarnem, które musi rozwijać się w jedności ciała Chrystusa. U Jana Chryzostoma znajdujemy to samo naleganie na ludzką wolność i moralną odpowiedzialność. Grzech pochodzi z woli grzesznika, a nie z żadnej zewnętrznej przyczyny ; wszyscy otrzymują wiedzę o tym, co jest dobre, a co złe. Osoba może przyjąć lub odrzucić łaskę Bożą . Podobnie jak u Klemensa, wolna wola różni się od wolności. Wszyscy mają wolną wolę, ale tylko uczeń Chrystusa może złamać niewolę grzechu i żyć prawdziwie wolnym życiem . Bóg musi być sprawiedliwy: będzie sądził wszystkich ludzi, a ich obecne czyny określą ich wieczne przeznaczenie. Bóg nie pozostaje poza moralną walką człowieka: jest sprawiedliwy i usprawiedliwia. On nie przewodniczy naszej walce jak bezstronny sędzia: walczy u naszego boku z diabłem. Prawo Boże rządzi wszystkim i daje człowiekowi wewnętrzne prawo. Prawo naturalne jest w stanie poprowadzić sumienie ku temu, co dobre, a z dala od tego, co złe (De statuis 12, 9). Ten sam Bóg, który ustanowił porządek wszechświata, sformułował porządek moralny i wymaga od człowieka życia w porządku i umiarze. Tylko grzechu należy się bać: nic nie może zaszkodzić osobie, która nie szkodzi sobie. Oprócz świadomości porządku kosmicznego, Jan podtrzymuje znaczenie pracy, która jest prawem natury i wolą Stwórcy, który również działa w swoim świecie (Salutate Priscillam et Aquilam). Praca znajduje swój sens poprzez miłość, która wytwarza każdą cnotę. "Cnota rodzi się z miłości, a miłość z cnoty; rodzą się wzajemnie" . Bóg łączy ludzi więzami swojej miłości. Uczynił ludzkość taką, że jej członkowie potrzebują siebie nawzajem i muszą żyć razem w przyjaźni i wzajemnych relacjach. Miłość Chrystusa jest wielką mocą, która według Pawła jest silniejsza od jakiejkolwiek ludzkiej lub anielskiej mocy. Dlatego miłość nie może być uwięziona w milczeniu: rozprzestrzenia się jak ogień od przyjaciela do przyjaciela. Miłość jest największym nauczycielem ludzkości; przemienia ludzi gwałtownych i zmysłowych w pokojowych i dodaje odwagi nieśmiałym . Miłość prowadzi drogę do doskonałości w tym świecie i nie dopuszcza żadnych kompromisów: "Miarą miłości jest nigdy się nie zatrzymywać". Również u Tertuliana i ojców łacińskich, stare naciski pozostają: wolność, sprawiedliwość i miłość; ale nie znajdujemy syntezy Klemensa, przekazanej późniejszym ojcom greckim przez Orygenesa. W rzeczywistości synteza ta pochodziła ze związku Pawła i Platona i chociaż Tertulian używał filozofii, nie był platonikiem, lecz raczej stoikiem i jako taki zajmował się rozumem i prawami, współczuciem, czystością i cierpliwością. Jego nauczanie etyczne opiera się na Pismu Świętym, którego używa jako księgi świętego prawa, nadając precyzyjnym słowom niepodważalny autorytet. Wolność pozostaje ważna; Tertulian ustala ten punkt dość obszernie . Boga może poznać tylko godna istota, która posiada Jego obraz i podobieństwo: wolną wolę, która czyni osobę zdolną do spontanicznego czynienia dobra. Część dobra jest więc uwalniana przez Boga w duszach ludzkich, które wyzwolił. Wolna wola jest również źródłem zła na świecie: Boża przezorność nie ogranicza ludzkiej wolności. Ludzie nie prezentują już prawdziwego obrazu Boga, w którym zostali stworzeni: grzech tak zeszpecił ten obraz, że musi zostać przywrócony przez wcielonego Chrystusa, który stał się człowiekiem, aby ludzie mogli stać się Bogiem . Niebiański obraz staje się nasz w takim stopniu, w jakim postępujemy w świętości, sprawiedliwości i prawdzie Chrystusa . To naśladowanie Boga w Chrystusie jest wzmacniane przez strach przed sądem Bożym. Dobroć i sprawiedliwość są nierozłączne i znajdują się w bliskości z Bogiem, poza którym wszystko jest zepsute. To, co nie jest od Boga, jest od diabła, dlatego świat nie może produkować cnoty; jego pozorne cnoty nie mogą być akceptowane jako obojętne, ale są dziełem diabła. Dobro i zło nie mają wspólnej podstawy. Dobro jest absolutne, racjonalne i zależne od Boga. Racjonalność jest związana z sumieniem i prawem naturalnym. Sumienie decyduje, co należy zrobić i osądza to, co zostało zrobione . Wspólnym gruntem dla sumienia chrześcijańskiego i pogańskiego (Apol. 9-10) jest to, czego uczy natura . Natura jest podstawową normą dla wszystkich, wspólną dla wszystkich ludzi, w których sercach jest wypisana . Zostało to wyraźnie określone w Dekalogu, ale prawo pochodzi od Mojżesza do ostatecznego wypełnienia w Chrystusie . Do Pisma Świętego i natury Tertulian dodaje dyscyplinę kościelną: są to trzy przewodniki w sprawach moralnych. Miłość pozostaje najwyższym sakramentem i skarbem chrześcijanina , którego czasami wzywa do daru samego życia z miłości do Boga . "Zobacz, jak się miłują": to jest znak rodziny chrześcijańskiej , która jest szczególną jednością w szerszej jedności rodzaju ludzkiego. Tertulian formułuje katalog cnót chrześcijańskich, zwracając szczególną uwagę na czystość i cierpliwość. Zbawienie jest ściśle związane ze skromnością . Dziewictwo i celibat mają pierwszorzędne znaczenie ; dobro czynione przez chrześcijan jest podstawowym argumentem apologetyki. Dbanie o włosy lub skórę jest formą prostytucji . Chwalona jest abstynencja w małżeństwie . Wdowom i wdowcom zaleca się wykorzystanie okazji, jaką daje ich nieszczęście, aby odrzucić ciało i zyskać ducha . Cierpliwość jest centralną częścią życia moralnego, wzmacnia wiarę, pokój, miłość, pokorę i pokutę oraz powstrzymuje ciało, język i ręce przed złem . Laktancjusz formułuje określoną strukturę swojej etyki. Rozum jest ważny, ponieważ cnota potrzebuje wiedzy, aby kierować swoimi krokami. Wolność jest niezbędna, ponieważ Chrystus nie używa przemocy, gdy prosi o posłuszeństwo, ale pozostawia ludzką wolność nienaruszoną. Wola jest skierowana ku czynieniu dobra przez cnotę, która jest całkowicie w naszej mocy . Istnieje pragnienie (cupiditas) czynienia tego, co słuszne, tak jak istnieje przeciwne pragnienie zrodzone ze złej woli . Ponieważ działanie moralne wynika z wiary, wolność wyznania jest niezbędna. Osoby muszą mieć swobodę czczenia Boga w sposób, w jaki chcą. Siła może zmusić ludzi do udawania czci, ale nie może zmusić woli do rzeczywistej czci . Rozum i wybór idą w parze. Mądrość to wiedza o Bogu i zrozumienie obowiązku czynienia dobra i powstrzymywania się od zła . W ten sposób mądrość łączy religię i moralność, ponieważ Bóg jest źródłem wszelkiego dobra . Największa sprawiedliwość bez wiedzy o Bogu jest jak ciało bez głowy. Poznanie i oddanie czci Bogu jest całą mądrością człowieka , a tylko sprawiedliwość może zaprowadzić człowieka do Boga. Sprawiedliwość jest pobożnością i wiedzą o Bogu jako Ojcu. Świat został stworzony, aby ludzie mogli poznać Boga i służyć Mu na zawsze . Jedność prawego życia jest ponownie wyeksponowana w opisie człowieka jako obrazu Boga, ze względu na zdolność do poznania i myślenia . Z tego podobieństwa wynikają dwa źródła etyki: osoby powinny szanować inne osoby tak, jak szanują Boga i zaniedbywać własne ciało, aby ich powinowactwo z Bogiem mogło stać się coraz bardziej widoczne. Relacja z Bogiem jest podsumowana (jak u św. Pawła) przez koncepcję ofiary. Nic widzialnego nie jest ofiarowywane Bogu, ale tylko oddanie duszy i ducha . Bóg nie wymaga niczego zewnętrznego i jest czczony przez ofiarę prawego życia . Napięcie między ciałem a duszą jest częścią szerszego napięcia, które jest niezbędne dla życia moralnego. Istnieją dwa życia lub dwie drogi, a wybór między nimi jest istotną walką (certamen), ponieważ "Bóg uczynił wszystko tak, aby przeciwstawić sobie dwie rzeczy" (Inst. 6, 22). Dlatego zawsze musimy toczyć walkę i dokonywać wyboru . Laktancjusz otwarcie akceptuje stanowisko Cycerona w sprawie prawa naturalnego . Boskie prawo wewnętrzne służy jako podstawa, z której można krytykować prawo pozytywne z jego celowymi różnicami między narodami. Rozum jest jedynym przewodnikiem po właściwym postępowaniu i znajduje się w Chrystusie udoskonalonym . Chociaż rozum jest najwyższy, affectus (namiętności) nie są potępiane, jak w stoicyzmie: raczej muszą być dobrze wykorzystane i skierowane ku temu, co sprawiedliwe (Inst. 6, 16). Wielką cnotą, która rządzi i wieńczy życie moralne, jest cierpliwość lub wytrwałość . Ofiara dla Boga i cierpliwość są dopełnione humanitas i innocentia wobec innych. Laktancjusz niewiele mówi o caritas, ale dzieli tę cnotę na konkretne, konkretne części. Ludzie są związani wspólną humanitas , a to musi być wyrażone ich miłosierdziem lub wzajemnym człowieczeństwem . Humanitas, zaczerpnięta od Cycerona, jest pogłębiona przez chrześcijańskie miłosierdzie . Wraz z nią idzie innocentia , odmowa oddawania złem za zło. Jakiekolwiek okrucieństwo jest im wyrządzane, chrześcijanie nie odpowiadają słowami ani czynami, ale cierpliwie i cicho ufają Bogu . Wśród innych tematów Laktancjusz broni własności prywatnej i odrzuca idealistyczny komunizm Platona . Ambroży podtrzymuje stoickie tendencje najwcześniejszych autorów łacińskich, ale łączy z nimi platonizm Ojców greckich. Jego De Officiis ministrorum opiera się na De Officiis Cycerona, uzupełnionym naukami biblijnymi. Podąża za Cyceronem, wyjaśniając, co jest prawe lub użyteczne, a co jest zarówno prawe, jak i użyteczne: ale jego miara opiera się na tym, co wieczne, a nie na obecnym świecie . Rozróżnia obowiązki ważne dla wszystkich (zwykłe) od tych, które są ważne tylko dla niektórych (doskonałe) i opisuje cztery kardynalne cnoty: roztropność, sprawiedliwość, męstwo i umiarkowanie. Dobre życie to życie wieczne, które znajduje się w poznaniu Boga i czynieniu dobra . Tutaj Ambroży przechodzi od mnogości cnót do jednego źródła dobra, od filozofii do teologii i od stoicyzmu do platonizmu. Daje pozytywny opis chrześcijańskiej bitwy i zwycięstwa . Przeciwności muszą być przyjęte jako szkoła wiary i droga do zwycięstwa . W swoich ostatnich dziełach Ambroży czyni miłość najwyższą chrześcijańską cnotą. Miłość wypływa z wiary, a nadzieja z miłości, w odwiecznym cyklu . Ale miłość jest największa, pełnią i doskonałością wszystkich pozostałych . Augustyn podsumowuje większą część etyki patrystycznej. Wolność, sprawiedliwość i miłość pozostają centralne. Napięcia w każdej sferze są zjednoczone przez chrześcijańskie uczniostwo, pojedyncze posłuszeństwo, które łączy wszystkie imperatywy etyczne. Pokora musi towarzyszyć każdej cnocie chrześcijańskiej i wskazywać na jej pochodzenie w Bogu . Wszyscy ludzie mają wolną wolę, ale nie są zdolni do przezwyciężania pokus . Dzięki łasce ludzka wola jest przywracana do pierwotnej skuteczności, a osoba odzyskuje wolność i miłość . Augustyn broni wolnej woli przed manichejskim determinizmem, ale odrzuca pelagiańskie twierdzenie, że ludzie mogą wybierać właściwie bez Boga. "Dlatego w żaden sposób nie osłabiamy wolnego wyboru każdej ludzkiej woli, ani nie negujemy z niewdzięczną pychą, ale potwierdzamy z wdzięcznym oddaniem, tę łaskę Bożą, dzięki której wolna wola jest wspomagana". Usprawiedliwienie pochodzi od Boga, którego wieczne prawo nakazuje przestrzeganie prawa naturalnego. Oznacza to przestrzeganie porządku narzuconego przez Stwórcę w stworzeniu . Natura jest rządzona prawami; żywe istoty mają instynkty ustalone zgodnie z prawem natury . Miara, forma i porządek są dobrami uniwersalnymi. Porządek prowadzi nas do Boga . Augustyn zdaje sobie sprawę ze złożoności problemów moralnych. Istnieją różne stopnie cnoty i wady: np. kłamcą jest ten, kto zaprzecza prawdzie lub potwierdza fałsz, ale kłamstwo ma osiem możliwych stopni ciężkości . Wojna może się wahać od masowej eksterminacji do żałosnej konieczności. Samobójstwo jest zawsze złe. Augustyn pisał kilkakrotnie o małżeństwie i celibacie, ale doszedł do wniosku, że ograniczał się do pokazania złożoności problemów . Jednakże wszelka sprawiedliwość pochodzi od Boga, fons justitiae . Od Boga płynie sprawiedliwość, przez którą ludzie są usprawiedliwieni . Dobroć Boga, w przeciwieństwie do dobroci stworzeń, nie zmienia się, ale pozostaje zawsze taka sama . Nawet w swoim opisie miłości Augustyn jest świadomy jedności i różnorodności. Często cytowane "Kochaj i rób, co chcesz" pokazuje, jak miłość używa różnych energii i działań. Miłość może być surowa, jak myślał, że musi być w kontaktach z donatystami. Jest bardziej przekonujący gdzie indziej, w swojej prezentacji tego, co nazywa ordo amoris. Dobre rzeczy świata powinny być kochane jako zastaw miłości do Boga, który je stworzył. "Bóg więc dał ci te rzeczy. Miłuj Tego, który je stworzył" . Następnie, w kolejności rosnącej, następuje miłość do siebie, dar z siebie dla Boga . Następnie następuje miłość bliźniego, która pokazuje, że kościół jest demonstracją prawdy ewangelii i żywym sakramentem. Na koniec i ponad wszystkim jest miłość do Boga. Bóg jest miłością, obecną w każdej miłości, która łączy dobrych aniołów i sługi Boże. Oznacza to, że Bóg jest bliżej i lepiej znany, ponieważ sam jest miłością . Miłość wzywa zatem osobę do doskonałości, do Boga, którego będzie chwalić i kochać na wieki . Celem osoby, czy mówi się o sprawiedliwości, czy o miłości, jest sam Bóg. "Błogosławiony, kto posiada Boga" . Różnorodność i jedność koncepcji etycznych znajduje spójność w uczniostwie, które pochodzi tylko od Boga i które podąża za Chrystusem i Go naśladuje . Niektóre koncepcje etyczne utrzymują się przez cały okres patrystyczny. Wolna wola jest broniona przed gnostycznym i manichejskim determinizmem, ale doskonała wolność znajduje się tylko w Bogu, a osoba dąży do osiągnięcia wolności poprzez łaskę Boga. Sprawiedliwość staje się naciskiem na harmonijny porządek, a pojęcie prawa naturalnego wyłania się. Miłość pozostaje centralna, z wyjątkiem Laktancjusza, którego ideał jest wyrażony przez pojęcia humanitas i innocentia. Miłość staje się bardziej mistyczna i duchowa. Męczeństwo pozostaje ideałem moralnego postępu chrześcijanina, a gdy męczeństwo nie jest już możliwe, asceza zyskuje na znaczeniu. Wezwanie do zaprzeczenia światu jest silne, nawet jeśli łagodzone przez ryzyko heretyckiego dualizmu. W całej różnorodności i zamieszaniu, naśladowanie Chrystusa pozostaje głównym zadaniem; upodobnienie się do Boga, naśladowanie Chrystusa, uczestnictwo w Bogu - wszystko to reprezentuje indywidualne sposoby, w jakie starożytni Ojcowie łączyli sprawiedliwość i miłość.

EPIFANES (II w.): heretyk o tendencjach gnostycznych, syn Karpokratesa, znany ze wzmianki u Klemensa (Strom. III, 2, 5-9). Napisał traktat O sprawiedliwości, w którym twierdził, że prawo naturalne - dzieło Boga stwórcy, źródło równości i pełnej komunii dóbr i kobiet - zostało naruszone przez prawo ludzkie, które nakazywało podział majątku i małżeństwo. Stąd jego system nie był dualistyczny, ponieważ odpowiedzialność za zło przypisywano prawu ludzkiemu. Klemens opowiada, że matka Epifanesa, Aleksandra, pochodziła z Kefalonii i że w Same na Kefalonii Epifanes, zmarły w wieku 17 lat i natychmiast ubóstwiony, otrzymał cześć w czasie pełni księżyca. Ten ostatni fakt, o wątpliwej wiarygodności, doprowadził do hipotezy utożsamienia Epifanesa z bogiem księżycowym, a Karpokratesa, zwanego również Harpokratesem, z Horusem.

EPIFANIOUS, mnich (VIII-IX w.): mnich i kapłan Konstantynopola. Mnich w klasztorze Kallistratos w Konstantynopolu, nie mamy innych informacji o jego życiu; często jest utożsamiany z innymi o tym samym imieniu: Epiphanius, hegumen z Góry św. Auxentius lub Epiphanius Agiopolita. Jest autorem pierwszego Życia Maryi (dwóch wersji), również przypisywanego Epiphaniusowi z Salaminy, napisanego na podstawie różnych apokryfów i przetłumaczonego na łacinę w XII w. przez Paschalisa Romanusa; i Życia Apostoła Andrzeja, ważnego dla rozwoju legendy Apostoła (apostolskość stolicy Konstantynopola). Inne dzieła są mu przypisywane.

EPIFANIOUS z Konstantynopola (zm. 535): W 520 roku, roku jego konsekracji na patriarchę Konstantynopola , ratyfikował unię z Rzymem; często pisał do papieża Hormisdasa i wysyłał mu dary . Próbował podporządkować region Tesaloniki swojej jurysdykcji, wspierając bunt (531) dwóch biskupów, którzy sprzeciwiali się wyborowi Stefana z Larisy. Stefan odwołał się do papieża Bonifacego II, który potwierdził (III Sobór Rzymski) zależność całego Illyricum od Rzymu (Mansi VIII, 739-784). Zmarł w czerwcu 535 roku.

EPIFANIUSZ z Pawii (438-496): Został biskupem Pawii w 466 r. Żył w szczególnie trudnym okresie dla zachodniego imperium, zawsze działając na rzecz pokoju; nie raz proszono go o mediację w sporachmiędzy różnymi królami germańskimi. Przyczynił się do odbudowy Pawii, zniszczonej przez Odoakera w 476 r. i uzyskał zwolnienie z daniny. Zdobył również szacunek Teodoryka, króla Ostrogotów, który wysłał go do Gundobald, króla Burgundów, aby uzyskać uwolnienie 6000 więźniów. Fakty te pochodzą z jego biografii napisanej przez Ennodiusa, który był biskupem Pawii.

EPIFANIOUS z Salaminy (zm. 403): Biskup Salaminy od ok. 365 do 403. Urodził się ok. 315 w Besanduche, niedaleko Eleutheropolis w Palestynie. Wykształcony w Egipcie; po powrocie do domu w wieku 20 lat założył cenobium, którego był przełożonym i prezbiterem przez ok. 30 lat. Stamtąd gorliwie podążał za ruchami heretyckimi, biorąc udział w walce antynicejskiej i zwracając uwagę na obecność ebionitów, gnostyków, manichejczyków, kwartodecymanów, audianów itd. Opowiada nam o swojej wizycie u Euzebiusza z Vercelli, który został przeniesiony do pałacu Comesa Józefa z Tyberiady (kuratora budowli sakralnych od czasów Konstantyna) w ariańskim Scytopolis. Potępiał złagodzone formy homoiusianizmu Bazylego z Ancyry (trzecia formuła Sirmium: 358) i różne postawy ebionizmu, S i N Damaszku, wobec wierzących w boskość Chrystusa. Nie był jednak nieprzejednany wobec tych, którzy nie obchodzili Wielkanocy zgodnie z dekretami Nicei. Wykształcony w prostocie kultury biblijnej, potępiał ze szczególną siłą neosofistyczny język tamtych czasów jako fałsz i gnostyczną teatralność, niegodne Orędzia. Za to został oskarżony, zwłaszcza przez współczesnych, o manię antyhelleńską i ograniczony intelekt; ale w rzeczywistości był konsekwentny w swoim egipskim wykształceniu, w połowie drogi między alegoryzmem a dosłownością, chrystocentryczny nawet w izopsefizmie. Sława jego nauczania i świętości doprowadziła do tego, że został biskupem Konstancji (starożytna Salamina, współczesna Famagusta), gdzie kontynuował swoją działalność, misyjną i katechetyczną, kontrowersyjną i duszpasterską, bezkompromisową w podstawach wiary, ale bardziej przychylną w rozwiązywaniu praktycznych problemów swojej diecezji i diecezji sufragańskich. Pozwalał biskupom podległym jego jurysdykcji wyświęcać prezbiterów dla swojej trzody; zachęcał do życia ascetycznego słowem i przykładem, co skłoniło Jerome′a do nazwania Cypru miejscem spotkań mnichów z całego świata . Ale jego główną troską było utrzymanie ich w czystości wiary, dla niego gwarancji jedności Kościoła. Podczas schizmy antiocheńskiej pozostawał w komunii z Aleksandrią i następcą św. Piotra, widząc Paulina jako jedynego prawdziwego przedstawiciela eustatiańskiej ortodoksji; udał się do Rzymu z Paulinem w 382 r., aby uzyskać od papieża Damazego decyzję korzystną dla Eustatian. Weteran walki z Orygenizmem, w wieku ok. 80 lat, brał udział w kampanii Teofila przeciwko Długim Braciom, którzy schronili się u Jana Chryzostoma. Znał ich w czasie swojej edukacji w egipskim klasztorze i potępił ich subordynacjonistyczną chrystologię i teorie na temat preegzystencji i zmartwychwstania. Pomimo że nie przeczytał wszystkich ksiąg Orygenesa, miał dobre powody, aby potępić mnichów orygenistycznych, spośród których widział wyłaniających się najbardziej widocznych przedstawicieli arianizmu. Hieronim mówi, że był niechętny kłótniom i podziwiali go zarówno niewykształceni, jak i uczeni; Sokrates chwalił jego pobożność i prawość; Sozomen podziwiał go. Dzisiaj zazwyczaj pamiętamy tylko herezjologa i zbieracza osobliwych informacji, a zapominamy o pastorze i nauczycielu duchowości. Zapominamy, że jego dzieła były głównie polemiczne: jego arcydzieło, Panarion; Ancoratus; trzy dzieła Przeciwko obrazom. Pozostałe cztery dzieła uznane za autentyczne są niekompletne: O miarach i wagach, O dwunastu klejnotach, Listy, Komentarze do Pisma Świętego, które przetrwały w minimalnym stopniu wśród scholii greckich catenae. Palladiusz, tak przychylny Chryzostomowi, nie miał nic do powiedzenia przeciwko Epifaniuszowi. Sprawa Orygenesa również nie wyrządziła bezpośredniej szkody jego reputacji, która pozostała niekwestionowana przez całe średniowiecze, aż do odrodzenia myśli humanistycznej i formy klasycznej. Następnie Melanchton skrytykował słabość teologicznej struktury Epifaniusza i jego niedbały sposób wyrażania się; inni zaostrzyli pogardę, wprowadzając jego postawę, którą uważali za arogancką i sekciarską; jego intelekt, uznany za niezdolny do zrozumienia Orygenesa; jego działalność duszpasterska, osądzona jedynie w świetle rzekomej nadmiernej pewności siebie, która doprowadziła go do popełniania błędów. Epifaniusz był z pewnością wielkim pasterzem dusz, pragnącym znaleźć antidotum na 80 węży herezji, mistykiem Ducha Świętego, który pochodzi od Ojca i Syna, eklezjologiem otwartym na dialog z duszami skłonnymi do wiary (niezliczone dziewice z Pieśni nad Pieśniami), surowym jedynie wobec duchów upartych w ukrywaniu trucizny błędu. Zapominamy, że wszystkie jego kontrowersyjne pisma wydają się być dyktowane przez pewną mentalność, najwyraźniej obcą dialogowi kerygmatycznemu, którą potomność ma trudności z podzielaniem.

EPIFANIUSZ Scholastyk (V-VI w.), mnich : Pisarz urodzony prawdopodobnie pod koniec V w. i żyjący w VI w., był najwyraźniej sekretarzem (scholasticus) Kasjodora w Vivarium (Kalabria). Jego nazwisko jest związane z Historią tripartita, w 12 księgach, wzorowaną na Historii tripartita Teodora Lektora, tj. streszczającą i przerabiającą tekst historii kościelnych Sokratesa, Sozomena i Teodoreta. Praca ta, w formie podręcznika, była bardzo popularna w średniowieczu i później. Krytycy nie zgadzają się co do roli Kasjodora w jej kompilacji: niektórzy uważają, że miał on udział w wyborze fragmentów z Historii trzech autorów, pozostawiając Epifaniuszowi dokonanie tłumaczenia łacińskiego; inni uważają, że interweniował w ostatecznym szkicu (na tyle, że przypisują mu tę pracę); jeszcze inni uważają, że sam Epifaniusz czytał, wybierał i tłumaczył greckie źródła, a Kasjodor jedynie go "nadzorował" i dodał krótką przedmowę. Oprócz wspomnianej pracy Epifaniusz przetłumaczył greckie dzieła Didymusa Ślepego (komentarze do ksiąg biblijnych: Księga Przysłów, Listy katolickie), Filona z Karpazji (Pieśń nad pieśniami) i innych autorów chrześcijańskich na łacinę.

EPIFANIUSZ SYNCELLUS (zm. po 431): Epifaniusz, archidiakon i sekretarz Cyryla Aleksandryjskiego, jest nam znany z jednego pisma: listu wysłanego do Maksymiana, nowego biskupa Konstantynopola po wyjeździe Nestoriusza, w okresie bezpośrednio następującym po Soborze Efeskim. Krótki tekst, zaopatrzony w unikalny dodatek , jest niezwykle interesujący dla poznania zawiłego tła ówczesnej niezwykle intensywnej debaty teologicznej i towarzyszących jej intryg dyplomatycznych. W rzeczywistości Epifaniusz mówi w nim, że biskup Cyryl, tak zaniepokojony negatywnym kierunkiem wydarzeń, że zachorował, był rozczarowany niewielką gorliwością okazaną jego sprawie przez jego kolegę w Konstantynopolu. Autor stanowczo prosi, aby na dworze dołożono wszelkich starań, aby zyskać przychylność cesarza. Kościół aleksandryjski już podjął kroki w tym kierunku, wysyłając listy do najbardziej wpływowych dygnitarzy, do Augusty Pulcherii i do pań Marcelli i Droserii, i wysyłając tym samym ludziom prezenty (eulogiae, benedictiones) tak widoczne, że wykrwawiły kasy do tego stopnia, że trzeba było zaciągnąć pożyczki, zarówno wtedy, jak i później. Ale to nie wystarczyło. Maksymian z kolei musiał interweniować na dworze, zwłaszcza u Pulcherii, utrzymywać kontakty z duchowieństwem aleksandryjskim i działać w porozumieniu z Cyrylem: tylko w ten sposób cała sprawa została doprowadzona do szczęśliwego końca. Aby przekonać swojego korespondenta, do notatki dołączono szczegółową listę przekazanych darów i ich adresatów, prawdopodobnie po to, aby dać Maksymianowi kolejny impuls, a zwłaszcza przydatną sugestię. Tekst ten dotarł do nas poprzez pośrednią tradycję. List i lista darów zostały w istocie zawarte w Synodicon adversus tragoediam Irenaei, dossier sporządzonym w VI w. przez obrońcę Trzech rozdziałów, prawdopodobnie Afrykanina, który przetłumaczył z greki na łacinę serię tekstów pochodzących głównie z zaginionej apologii Nestoriusza zatytułowanej Tragedia, napisanej przez hrabiego Ireneusza, przyjaciela Teodoreta i Nestoriusza. Całość została więc przekazana przez przeciwnika Cyryla. Nie jest to zaskakujące, biorąc pod uwagę, że sam Cyryl najwyraźniej poczuł się zobowiązany do odpowiedzi na oskarżenia, które mu wysuwano z powodu faktów ujawnionych w liście Epifaniusza, przynajmniej jeśli przypisuje się mu homilię, w której, stosując typowy trik retorsio, Cyryl oskarża samego Nestoriusza o opróżnienie skarbca, aby podżegać sąd przeciwko niemu .

EPIFANIUSZ :W PLS 3, 834-964 znajduje się tekst Interpretatio Evangeliorum przypisywany biskupowi o imieniu Epifaniusz, którego nie zidentyfikowano lepiej pomimo badań Morina, wciąż niepewnego, czy uczynić go biskupem Benewentu czy Sewilli pod koniec V do początku VI w. Jedynymi pewnymi faktami są łacińskie pochodzenie dzieła i jego data w podanym okresie. Interpretatio Evangeliorum podąża za narracją synoptyków, w 62 rozdziałach. Po krótkim komentarzu do narodzenia Chrystusa, dzieciństwa, prześladowań Heroda, chrztu, kuszenia i powołania Piotra i Andrzeja, pozostałe 42 rozdz. krótko komentują cuda i przypowieści Jezusa. Tekst, jaki znamy, nie opowiada o wydarzeniach misterium paschalnego. Nacisk położony jest na uczynienie tekstów ewangelii kościelnie i sakramentalnie aktualnymi. Korzystanie z wcześniejszych komentarzy patrystycznych jest stałe, choć ograniczone do tego, co istotne. Wspólnota, do której zwracał się Epifaniusz, świadoma już tajemnicy chrześcijańskiej, wydaje się być zainteresowana głównie dyskursem sakramentalnym i wspólną drogą duchową.

EPIR: Jako jednostka geograficzna Epir rozciąga się od Morza Jońskiego do gór oddzielających go od Tesalii i Macedonii na wsch.; na pn. jest ograniczony przez góry Ceraunii i Rzeki Sousitsa (także Polyanthos) i Vjosa (także Aoos), na południowy wschód od Zatoki Ambrackiej . Wraz z reorganizacją administracyjną przeprowadzoną prawdopodobnie za Dioklecjana i jego następców, nazwę Epir nadano dwóm eparchiom diecezji macedońskiej: Staremu Epirowi (Epirus Vetus) i Nowemu Epirowi (Epirus Nova). Do Starego Epiru przydzielono terytorium na pd. od gór Cerauńskich, Acharnanię, część Etolii na pd. od rzeki Acheloos aż do ujścia Zatoki Patras oraz wyspy Korfu, Itaka i Levkas. Jej stolicą było Nikopolis; jego najważniejsze miasta to Dodona, Euroia, Hadrianopolis lub Justinianopolis (obecnie Libochovo), Appon (lokalizacja nieznana), Fenicja (Fenicja), Anchiasmus lub Onchiasmus (obecnie Aghioi Saranta lub po prostu Saranta), Buthrotum (Butrinto), Photice (w pobliżu Limponi lub Limpobethra), na północny wschód od Paramythii) i Corcyra. Nowy Epir w Ilirii, do którego przyłączono część macedońskich salutaris, rozciągał się na terytorium na północ od gór Cerauńskich aż do Drin i na wsch. za Jeziorem Ochrydzkim. Jej stolicą było Durazzo (anc. Epidamnos lub Dyrrachium); jego najważniejszymi miastami były Scampa lub Scampia (obecnie Elbasan), Apollonia (w pobliżu klasztoru Pojani), Boull?s lub Byll?s (obecnie Ballsh), Amantia (obecnie Pljoka, Pliocia), Pulcheriopolis (być może współczesny Berat), Aulon (obecnie Valona, Vlora), Lychnidos (obecnie Ochryda), Alistron (lokalizacja nieznana) i Skepton (?) (lokalizacja również nieznana) . Niewielka liczba miast Epirote wynika z faktu, że niewiele z nich zostało prawnie uznanych za civitates (Chryzos 13-14). Obydwa Epiry zostały przyłączone do Macedonii, jednej z dwóch diecezji E Illyricum (Praefecture pretorian per Illyricum), której stolicą była Tesalonika. Od czasów Teodozjusza I (379-395) Illyricum znajdowało się pod jurysdykcją Cesarstwa Wschodniego. Epir ucierpiał w różnym stopniu najazdy Herulów (267), Gotów (380), Gotów pod rządami Alarica (397 i 406), Ostrogotów (479-482), Getów (517), Znowu Ostrogoci (551) i Słowianie (548-549) . W 474 r. Nikopolis został splądrowany przez Wandali ; w latach 479-482 Dyrrachium wpadło w ręce Ostrogotów . Osadnictwo Słowian od 587 r. spowodowało zniszczenia i masowe migracje (tamże 71-80, Soustal - Coders 50-54), ale oszczędzono Nikopolis (Chrysos 77) i Dyrrachium (Janin). Ich metropolici brali udział w soborach ekumenicznych w VII w. Ludność była mieszana: w częściach południowych dominował element etniczny helleński i język grecki, w północnych element iliryjski z łaciną jako językiem urzędowym. W czasie reorganizacji administracyjnej Cesarstwa Bizantyjskiego, Stary i Nowy Epir stanowiły odpowiednio, w połowie IX w., tematy Nikopolis i Dyrrachium . Wczesnochrześcijański Nikopolis, o ograniczonym zasięgu, zostało otoczone nowymi murami prawdopodobnie w 474 r. (Chrysos 53); ok. 540 r. Justinian przebudował jego fortyfikacje (Pallas, Epiros 229). Między końcem IX a początkiem X w. Nikopolis przestało istnieć. Dyrrachium, miejsce urodzenia cesarza Anastazjusza I (491-518), otrzymało nowe fortyfikacje za Justyniana . Chrześcijaństwo zostało prawdopodobnie wprowadzone do Epiru przez św. Pawła. W Nikopolis wydaje się, że rozwinęło się ono z hellenizowanej społeczności żydowskiej. W połowie III w. Orygenes, poszukując starego tłumaczenia ST, zatrzymał się w Nikopolis . Papież Eleuteros urodził się w Nikopolis (Botte). Postaci kościelne obejmują Diadocha, biskupa Fotyków. Znane są imiona chrześcijańskich męczenników z III w., ale nie imiona żadnych biskupów. Jako eparchia E Illyricum, Epir podlegał kościelnej jurysdykcji Rzymu za pośrednictwem metropolity Tesaloniki, wikariusza papieża (Pallas, Illyricum 70-73), aż do VIII w., kiedy to znalazł się pod Konstantynopolem. Życie kościelne podlegało metropolitom Nikopolis i Dyrrachium, którym posłuszni byli biskupi, którzy brali udział w soborach powszechnych i spotykali się na lokalnych synodach . Wydaje się, że biskupstwa zostały ustanowione w miastach prawnie uznanych za takie (Chrysos 13-14). O biskupach patrz Konidaris 511- 513. Lista biskupów Nikopolis znajduje się w Phourikis 150-155 (patrz także Pallas, Epiros 214, z biblią); lista biskupów Dyrrachium, patrz Janin. Spośród starożytnych świątyń, świątynia w Dodonie straciła wszelkie znaczenie jeszcze przed Chrystusem . Wczesnochrześcijańskie zabytki znajdują się w wielu miastach Epiroty wymienionych powyżej: Nikopolis (patrz poniżej), Dodona , Euroia (budynek przypisywany prawdopodobnie Donatowi, biskupowi Euroii w czasach Teodozjusza I [379-395]), Phoenice . Jednonawowa bazylika z inskrypcją apsydy i bocznymi budynkami po stronie północnej została niedawno odkryta w Boutrotos . Opublikowany plan bazyliki, który już jest znany, jest błędny. Na temat mozaik baptysterium: Nallbani, Mozaiku i pabtisterit), Photice Dyrrachium , Scampia (Pallas, Epiros 253: Bazylika św. Piotra przypisywana jest 519 [Chrysos 103]. Bazylikę z baptysterium odkryto we wsi Lin, niedaleko Pogradec [Anamali, Les mosa?ques]), Apollonia (Pallas 253), Boullis (Pallas 253; Anamali, Bazilika; Kosta), Amantia (Pallas 253; Anamali, Amantie 119-120. Justynian odbudował jej twierdzę), Pulcheriopolis (Pallas 253), Lychnidos (Pallas 254, Bitrakova Grozdanova). Spośród miast niebiskupich wczesnochrześcijańskie pozostałości znajdują się w Antygonie (obecnie Argirocastro: Pallas 236, Andrea, Budina, Baçe). Najważniejsze zabytki znajdują się w Nikopolis, gdzie do tej pory odkryto lub zidentyfikowano sześć bazylik (Pallas, Epiros 214-232). Najbardziej niezwykłą pod względem wielkości i struktury architektonicznej jest Alcisone - bazylika B - z połowy V w. Wyróżnia się mozaikowymi dekoracjami podłogowymi bazylika Dumezio lub św. Demetriusza - bazylika A - datowana na 575 r. Nikopolis było ośrodkiem, z którego architektura kościelna i techniki układania mozaik rozprzestrzeniły się na całą środkową Grecję i Epir . Charakterystyczną cechą architektury kościelnej w Nikopolis jest obecność poprzecznej nawy lub transeptu, oddzielnego budynku używanego jako zakrystia oraz pastoforiów typu greckiego . Odkryte w Dyrrachium płaskorzeźby architektoniczne sugerują istnienie dużych budynków kościelnych. Wewnątrz amfiteatru znaleziono małą kaplicę z baptysterium i mozaikami ściennymi, być może z początku VII w.

EPISTOLA ANNE AD SENECAM: Epistola Anne ad Senecam de superbia et idolis to krótki łaciński traktat z IV w. przeciwko bałwochwalstwu; żydowski lub chrześcijański, w końcowym fragmencie okaleczony, zachowany w kolońskim rękopisie Erzbischöfliche Diözesan- und Dombibliothek, rękopis Dom 17 fol. 99r-102r (pierwsza ćwierć IX w.). Jest bogaty w wspomnienia zarówno ze ST, jak i seneckie, zwłaszcza w odniesieniu do polemiki z bożkami i zniekształconego sposobu pojmowania bóstwa, co mogło przyczynić się do wyboru tytułu - który prawdopodobnie nie jest autentyczny i został zainspirowany zbiorem listów przypisywanych Senece i św. Pawłowi, które krążyły w IV w. Seneka nie był prożydowski, a jedynym współczesnym mu Annaszem był arcykapłan z 62 roku, którego nie lubili chrześcijanie, ponieważ zachęcał do zabójstwa Jakuba Mniejszego i był synem Annasza, który wraz z Kajfaszem wysłał Jezusa Chrystusa na śmierć. Podobnie Annasz był nielubiany przez Rzymian za czasów Seneki za nadużywanie władzy w 62 roku i przez Żydów z powodów politycznych. Ponadto, jako saduceusz, Annasz nie wierzył w zmartwychwstanie ani życie pozagrobowe: z drugiej strony, Epistola utrzymuje przetrwanie duszy na sąd. W obecnej formie nie ma pozdrowienia, a w treści domniemanego listu imiona Annasza i Seneki nigdy się nie pojawiają: autor zwykle zwraca się do siebie w drugiej osobie liczby mnogiej (czasami używa liczby pojedynczej) do nieokreślonych fratres, terminu związanego z doktryną powszechnego ojcostwa Boga, która jest rozwijana w opusculum. Ten paranetyczny (tj. broniący prawdziwej koncepcji bóstwa i istoty ludzkiej) traktat ma wiele tematycznych i terminologicznych kontaktów z chrześcijańską apologetyką, zaczynając od dyskursu Pawła na Areopagu. § I opisuje cechy Boga Pater, Pana wszechświata, i wiąże nasze życie i czyny z wolą boską, w oczekiwaniu na przyszły sąd; § II zaprasza do zbadania nie tyle kwestii kosmologicznych, co istoty ludzkiej i atakuje fałszywe pogańskie przedstawienia duszy; głosi ludzką nieśmiertelność i sąd po tym życiu; § III mówi o stworzeniu duszy przez Boga i jej wlaniu do ludzkiego ciała; § IV potępia bezsilność bożków stworzonych przez człowieka, które są ściśle związane ze śmiercią; § V wyjaśnia, że Boga można rozpoznać w naturze; i § VI ponownie krytykuje bałwochwalcze wierzenia, takie jak kult Bachusa, które są, jak już u Seneki, hipostazacją ludzkich namiętności

EPISTULA APOLOGETICA : W zbiorze tekstów łacińskich, które dotyczą głównie kwestii Trzech rozdziałów i ich reperkusji na Zachodzie znajduje się Epistula generalis seu apologetica contra Iohannem Ravennatem episcopum, niedawno opublikowana przez Claire Sotinel. Znamy Jana II, biskupa Rawenny (578-595), który walczył ze schizmatykami z Akwilei i któremu Grzegorz Wielki dedykuje swoją Regula pastoralis . Autor, mnich lub duchowny, który wyraźnie mówi, że jego list będzie anonimowy (rozdział 1), ogłasza się grzesznikiem i pragnie uzyskać przebaczenie i pojednanie kościelne; zwraca się do biskupa Jana, który odmawia nawiązania z nim stosunków. Czując się winnym i skazanym na więzienie, autor zostaje nazwany skąpcem przez biskupa, który odmawia mu przebaczenia; Jan opowiada się również przeciwko papa universalis, rzymskiemu papieżowi, który interesuje się sprawą autora, aby go rozgrzeszyć. Autor, skazany na śmierć i zmuszony do pozostania w więzieniu, pisze obszernie na temat miłosierdzia, przebaczenia i nie tracenia nadziei na zbawienie. Dokument jest interesujący ze względu na ewolucję dyscypliny pokutnej pod koniec VI w. Autor odnosi się do trzech autorytetów: biskupa Rawenny, papieża i autorytetu politycznego, odrębnego od autorytetu wiecznego, który skazał go na śmierć. Tekst musi pochodzić z lat 593-595, z okresu, gdy stosunki między papieżem Grzegorzem a Janem z Rawenny były napięte.

EPISTULA APOSTOLORUM (Księga objawiona Jego uczniom): Tytuł Epistula pochodzi z łacińskiego tłumaczenia. Tylko pierwsza część Epistula apostolorum jest listem; całość należy dogatunku literackiego Dialogów Jezusa z apostołami. Tekst, napisany po grecku między 160 a 180 rokiem w Egipcie lub w Syrii, zachował się w całości tylko w wersji etiopskiej, którą pierwsi redaktorzy etiopskiego tekstu nazwali Testamentem w Galilei naszego Pana Jezusa Chrystusa - tytułem apokalipsy, która poprzedza Epistula apostolorum w tym rękopisie. Zachował się fragmentarycznie w języku koptyjskim i kilka fragmentów w języku łacińskim. Pierwsze rozdziały (1-11) zawierają przemówienie Jezusa; druga część (12-50) to dialog Jezusa z jego uczniami po zmartwychwstaniu. Dokument zawiera interesujące fragmenty dotyczące życia Jezusa (np. narodziny, dzieciństwo, wesele w Kanie, męka i zmartwychwstanie). Epilog mówi o jego wniebowstąpieniu (51). Choć zawiera pewne elementy gnostyczne, Epistula apostolorum jest skierowana przeciwko gnozie i gnostykom: Szymonowi Magowi i Kerinthusowi. Autor podkreśla jedność obu Testamentów.

EPISTULA DE PATRIA :List, którego nadawcy są wymienieni na początku: Paweł, Franciszek, Walerianus itd. Adresatem był biskup Polochroniusz, być może jeden z sygnatariuszy soborów Galii odbytych w Walencji i Mâcon w 385 r. . Kontekst listu ujawnia, że nadawcy byli wygnańcami (Incipit: De patria gravi sumus exire necessitate compulsi) i zostali wysłani przez innego biskupa o imieniu Kastor, zupełnie nam nieznanego, aby szukać azylu u Polochroniusza (w Verdun? w Alpach Górnej Prowansji?); dziękują mu za gościnność i zapraszają do odwiedzenia ich własnej stolicy. Styl, w popularnej łacinie, zdradza język epoki Merowingów. Godne uwagi jest użycie zaimka drugiej osoby liczby mnogiej.

EPISTULA FERMETIS AD HADRIANUM : Należy to zaliczyć do opowieści podróżników opisujących cuda natury widziane w odległych krajach: w tym przypadku w Indiach i Azji ogólnie. Mamy łacińską wersję z greckiego oryginału, opublikowanego po raz pierwszy przez Omonta (BECh, 507 i nast.). Dzieło, które przedstawia się jako bezpośredni list do cesarza Hadriana, jest fikcją wymyśloną wyłącznie w celu podkreślenia osobistego gustu cesarza do podróży i egzotycznych rzeczy. Jego znaczenie wynika z faktu, że należy go uznać za jedno ze źródeł, z których wypłynęły pierwsze nurty literatury francuskiej. Wariant tego listu nosi tytuł Epistola Premonis regis ad Traianum imperatorem. Wczesne dokumenty nierzadko nadają Hadrianowi imię Traianus; imię króla Premonisa jest fikcyjne. Faral opublikował obie wersje w równoległych kolumnach. Incipit: Litteras tuas, domine Caesar.

EPISTULA SCYTHARUM MONACHORUM AD EPISCOPOS : Wysłany przed 523 r. przez mnichów z Scytii Mniejszej pod wodzą Jana Maksencjusza, do biskupów afrykańskich wygnanych na Sardynię przez króla Wandala Trazamunda, aby zadeklarować solidarność z afrykańskimi prałatami, a zwłaszcza omówić potępienie, jakie wyraził prezbiter Trifolius dotyczące teopaschickiej formuły Unus de Trinitate passus est, skomponowanej w kontekście schizmy akacjańskiej.

EPISTULA TITI : Epistula Titi, discipuli Pauli, de dispositione sanctimonii odkrył D. De Bruyne w VIII w. Würzburg MS. Prawdopodobnie jest to kazanie, jest wezwaniem do czystości skierowanym do mężczyzn i kobiet i sprzeciwia się wspólnemu pożyciu męskich ascetów z kobietami ślubowanymi do dziewictwa. Napisany prawdopodobnie w stylu priscylianistycznym, sporne jest, czy pierwotnie został napisany po łacinie, czy też jest tłumaczeniem z greki, jak woli De Bruyne. Łacińskiego i pryscylianistycznego pochodzenia bronią A. von Harnack i H. Koch, którzy twierdzą, że używa Cyprian i ps.-Cyprian De singularitate clericorum. G. Sfameni Gasparro w obszernym badaniu utrzymuje raczej, że anonimowy autor Epistula Titi pochodzi z kręgu naznaczonego rygorystycznymi sformułowaniami enkrateia, które są zgodne z definicją enkratyzmu i które zostały poświadczone również na Zachodzie w III i w ciągu IV-V w. Wskazując, że dzieło wykazuje bliskie paralele do dzieł afrykańskich datowanych najpóźniej na połowę IV w., Sfameni Gasparro datuje Epistua na koniec IV w., w ogólnie zachodnim kontekście.

EPISTULAE AUSTRASICAE: Nazwa nadana korpusowi 48 listów, napisanych między końcem V w. a końcem VI w. przez książąt, biskupów i notabli frankijskich, a zebranych w kancelarii królewskiej w Metz. Biorąc pod uwagę jakość autorów, chociaż niektóre listy są banalne i trywialne (jeden jest nawet wierszowany), zazwyczaj są one historycznie bardzo ważne. Jeśli chodzi o formę, nie raz zauważamy niezwykły kontrast między zwyczajem tego gatunku literackiego, który narzucał afektowane i zmanierowane wyrażenia, a jakością łaciny, która obecnie znacznie się pogorszyła.

EQUITIUS Hippona Dyarrhytusa (zm. po 404). : Katolicki biskup Hippony Diarrhytus w Afryce Prokonsularnej (Bizerta - Tunezja), znany z aktów soborów afrykańskich, które odbyły się w latach 401-404. Kiedy Equitius odmówił poddania się potępieniu soborowemu, wiosną 401 roku wysłano delegację biskupią od papieża Anastazego, biskupa Weneriusza z Mediolanu i cesarza Honoriusza, aby zająć się tą sytuacją. 13 września tego samego roku nowy sobór wysłał komisję 20 biskupów do Hippony, aby zorganizowali wybór jego następcy. Ponownie 16 czerwca 404 roku nowa delegacja biskupia stawiła się przed cesarzem, papieżem i biskupami włoskimi, aby położyć kres nieuzasadnionym roszczeniom Equitiusa do utrzymania władzy biskupiej. Equitius jest omawiany przez uczonych, ponieważ nic nie wiadomo o jego osobie, a jego przypadek pozostaje bardzo niejasny.

ERECHTHIUSZ z Antiochii (V w.): Biskup miafizycki Antiochii w Pizydii ok. 440, wspomniany przez Tymoteusza Aelurusa (Tymoteusza II z Aleksandrii) w jego wielkim dziele przeciwko Soborowi Chalcedońskiemu (451). Mamy dwa jego kazania: jedno o Objawieniu wygłoszone w Konstantynopolu przed patriarchą Proklosem (434-446) i przetłumaczone na syryjski, ormiański i arabski, oraz jedno o Narodzeniu, które dotarło do nas tylko w tłumaczeniu syryjskim.

EFEZ

I. Notatki historyczne - II. Sobory.

I. Notatki historyczne. Efez, lidyjskie miasto u ujścia dzisiejszej rzeki Kajster na wybrzeżu Morza Egejskiego, odnotowane przez wszystkich starożytnych geografów , miało bardzo starożytne pochodzenie (legendarna fundacja Amazonek). Od momentu ustanowienia prowincji Azji, Efez był jej metropolią i siedzibą gubernatora: nawet po podziale na siedem mniejszych prowincji za Dioklecjana, Efez pozostał stolicą najważniejszej, Asia proconsularis. Miasto tętniące produktywną działalnością i ruchem handlowym, życiem religijnym (lokalna świątynia Artemidy była jednym z cudów świata) i życiem kulturalnym (siedziba Mouseion, swego rodzaju akademii medycznej, a także słynnej biblioteki Celsusa), było jednym z najbardziej kwitnących ośrodków propagowania chrześcijaństwa i jednym z najważniejszych biskupstw Wschodu. Jedno z najbardziej znanych "miast Pawłowych" (Dzieje Apostolskie 18 i 19), uważane za dom wiekowego św. Jana (kościół został wzniesiony na domniemanym miejscu jego grobu w czasach Justyniana), było jednym z "siedmiu kościołów" Apokalipsy. Późniejsze tradycje głosiły, że Dziewica Maria i Maria Magdalena również tam zmarły; jego mieszkańcy otrzymali list od Ignacego Antiocheńskiego, napisany w Smyrnie, gdy był wzięty do niewoli w Rzymie. Często odwiedzane przez pielgrzymów, było miejscem pochówku tzw. siedmiu śpiących, młodych mężczyzn, którzy - według legendy - poszli spać do jaskini, w której szukali schronienia podczas prześladowań Decjusza i obudzili się dwa wieki później w czasach Teodozjusza II (H. Leclerq: DACL 15, 1251- 1261). Wraz z utworzeniem przez Dioklecjana diecezji Azji, której było stolicą, sprawowało jurysdykcję kościelną nad 11 prowincjami diecezji, jurysdykcję uznaną przez sobory Nicejski (kan. 6) i Konstantynopolitański (kan. 2) w 381 r., kiedy miało 39 sufraganów. Biskupi (przypomnijmy, że na soborze chalcedońskim [451] Leoncjusz z Magnezji oświadczył, że do tego czasu Efez miał 27 biskupów, z których znamy tylko około 15): Tymoteusz, Jan I, Onezym (męczennik za Trajana), Polikrates, Apoloniusz, Izaak, Menofans (w Nicei), Eventius (Macedończyk), Menofans II, Antonin (ok. 400), Heraklides (mianowany przez Jana Chryzostoma i obalony przez Teofila z Aleksandrii: Socr., HE VI, 17), Castinus, Memnon (431), Bazyli (440), Bassianus (446-451), Szczepan, Jan II, Paweł (monofizyta), Aetherius (monofizyta), Hypatius, Andrzej, Rufinus, Prokopiusz, Eutropiusz, Abraham, Rufin, Teodor, Szczepan.

II. Sobory. 400. Lokalne zebranie soboru w Konstantynopolu między 399 a 400 rokiem pod przewodnictwem Jana Chryzostoma powołało trzyosobową komisję w celu zbadania różnych zarzutów przeciwko biskupowi Antoninusowi z Efezu. Zmarł on przed obradami komisji, a na prośbę lokalnego duchowieństwa Chryzostom przewodniczył soborowi ok. 70 biskupów azjatyckich w Efezie, który wybrał diakona Heraklidesa na swojego następcę. Podjęto środki przeciwko symoniackim wyborom, a sześciu biskupów uznanych za winnych tej zbrodni zostało zdetronizowanych i zastąpionych. 431. Sobór w Efezie, trzeci sobór powszechny, został zwołany przez cesarza Teodozjusza II na prośbę patriarchy Nestoriusza z Konstantynopola. Listy zwołujące zostały wysłane 19 listopada 430 r. do wszystkich metropolitów wschodniego imperium i kilku biskupów zachodnich: sobór został wyznaczony w Efezie na Pięćdziesiątnicę 431 r. Miał on rozwiązać trudności spowodowane nauczaniem Nestoriusza, który zgodnie z nakazami chrystologii antiocheńskiej nie zgadzał się, aby Maryja była nazywana Matką Boga (Theotokos) i w konsekwencji wywołał reakcję Cyryla Aleksandryjskiego i potępienie Celestyna Rzymu. Pięćdziesiątnica 431 r. przypadła 7 czerwca. W tym dniu wielu biskupów było nadal nieobecnych, w tym biskupi wschodni (tj. z diecezji wschodniej), którzy byli w większości doktrynalnie antiocheńscy i dlatego sprzyjali Nestoriuszowi. Kiedy wiadomo było, że znajdują się w odległości kilku dni podróży od Efezu, Cyryl uprzedził ich i zwołał sobór na 22 czerwca w wielkim kościele w Efezie, poświęconym Maryi. Większość obecnych biskupów - około 200 - była wrogo nastawiona do Nestoriusza: wśród nich byli: Cyryl z około 50 egipskimi biskupami, Memnon z Efezu z wieloma biskupami z Azji Mniejszej, którzy nie zgadzali się z roszczeniami patriarchy Konstantynopola do prymatu nad nimi, oraz Juwenalis z Jerozolimy z kilkoma palestyńskimi biskupami. Rozpoczęli pracę pomimo protestów Kandydianusa, urzędnika cesarskiego oddelegowanego do soboru, który sprzeciwił się nieregularności postępowania i daremnie zaproponował poczekanie na spóźnialskich. Podczas jednej sesji, po odczytaniu nicejskiego wyznania wiary z 325 r. i licznych dowodów dotyczących kontrowersji, w tym 12 anatematów Cyryla, sobór zatwierdził teksty Cyryla oraz potępienie i złożenie z urzędu Nestoriusza, który odmówił uczestnictwa w obradach. Został oskarżony o tę odmowę i bezbożne kazania. Biskupi wschodni przybyli 24 czerwca i, dowiedziawszy się, co się wydarzyło, spotkali się pod przewodnictwem Jana Antiocheńskiego: skarżyli się na nieregularność postępowania, podkreślali niebezpieczeństwa apolinaryzmu i arianizmu, które widzieli w anatematach Cyryla, i ogłosili potępienie i złożenie Cyryla i Memnona. Podczas gdy czekali na decyzje Teodozjusza w sprawie wszystkich tych wydarzeń, delegaci papieża Celestyna Arkadiusz, Proiettus i Filip przybyli wyjątkowo późno, ponieważ otrzymali polecenie, by dostosować się do Cyryla. Cyryl zwołał ponownie sobór i na sesjach 10 i 11 lipca delegaci rzymscy zatwierdzili wszystkie decyzje podjęte przeciwko Nestoriuszowi. Na dwóch kolejnych sesjach (16 i 17 lipca) biskupi zebrani wokół Cyryla i Memnona potępili Jana Antiocheńskiego i 34 innych biskupów wschodnich i ogłosili ich złożeniem. Dwie ostatnie sesje, 22 i 31 lipca, dotyczyły głównie kwestii drugorzędnych; na sesji 22 lipca sobór ustalił, że odtąd nie będzie przyjmowana żadna inna formuła wiary poza nicejskim wyznaniem wiary z 325 r. W pierwszych dniach sierpnia odpowiedź Teodozjusza dotarła do Efezu: zatwierdził detronizację wszystkich trzech biskupów - Nestoriusza, Cyryla i Memnona - odrzucił wszystkie inne decyzje i ogłosił rozwiązanie soboru. Nastąpił okres niejasnych i daremnych prób kompromisu, podczas których Cyryl zwielokrotnił naciski na dwór na swoją korzyść, podczas gdy Nestoriusz zrzekł się swojej stolicy biskupiej i wycofał się do klasztoru w pobliżu Antiochii. Dyskusja w Chalcedonie między delegatami obu stron nie przyniosła żadnych owoców w odniesieniu do 12 anatematów, punktu największych tarć między Aleksandryjczykami a biskupami wschodnimi. Teodozjusz ogłosił wówczas sobór definitywnie zamknięty i upoważnił biskupów nadal przebywających w Efezie do powrotu do swoich biskupstw, z wyjątkiem Cyryla. Jednakże w chwili, gdy list Teodozjusza dotarł do Efezu, on już wyruszył do Aleksandrii, gdzie został przywitany triumfalnie. Ok. 434 i ok. 447. XI sesja Soboru Chalcedońskiego (29 października 451) badała konflikt między Bassianusem a Stephenem o biskupstwo w Efezie. Bassianus utrzymywał, że biskup Memnon, zazdrosny o popularność, jaką cieszył się wśród Efezjan jako kapłan, wyświęcił go na biskupa Ewazy, aby się go pozbyć, ale nie przyjął święceń. W 434 r. sobór zwołany w Efezie przez Bazylego, następcę Memnona, uznał nieważność święceń. Po śmierci Bazylego, Bassianus został wybrany na jego miejsce; ale w 447 r. sobór 40 biskupów azjatyckich, zebrany na rozkaz cesarza Teodozjusza II, uznał wybór Bassianusa za nieważny i odsunął go od władzy, wybierając na jego miejsce Stefana. Stefan twierdził, że po śmierci Bazylego Bassianus nielegalnie objął biskupstwo z pomocą tłumu i że jego konsekracja była nieprawidłowa. Sobór Chalcedoński postanowił uznać obie elekcje za nieprawidłową i wybrać nowego biskupa Efezu. 449. Sobór ten, później nazwany latrocinium Ephesinum, został zwołany przez cesarza Teodozjusza II w Efezie na 1 sierpnia 449 r. Zaproponowano ponowne zbadanie potępienia Eutychesa i późniejszych sporów między monofizytami i dyofizytami. W obliczu gwałtownych reakcji monofizytów, na czele z Dioskorem z Aleksandrii, na potępienie Eutychesa, Teodozjusz zmienił swoje stanowisko, pierwotnie niekorzystne dla Eutychesa. Sam Dioskor został wydelegowany do przewodniczenia soborowi, wspomagany przez Juwenalisa z Jerozolimy, podczas gdy Teodoret z Cyrrhus, najbardziej doświadczony przedstawiciel chrystologii dyofizyckiej, został pozbawiony możliwości uczestnictwa. Sobór rozpoczął się 8 sierpnia w kościele św. Marii w obecności około 130 biskupów. Delegacja rzymska poprosiła o odczytanie kilku listów Leona z Rzymu, w tym jednego, doktrynalnie bardzo ważnego, do Flawiana, biskupa Konstantynopola i przeciwnika Eutychesa (Tomus ad Flavianum); ale Dioskor uchylił się od prośby. Następnie Eutyches został oczyszczony ze wszystkich oskarżeń, a chrystologia dyofizycka, która głosiła dwie natury w Chrystusie po wcieleniu, boską i ludzką, została potępiona. Następnie Dioskor zażądał potępienia Flawiana i Euzebiusza z Dorylaeum, który jako pierwszy oskarżył Nestoriusza. W zamieszaniu, które nastąpiło, żołnierze i inni weszli do sali rady. Flawian został ciężko pobity i zmarł trzy dni później, podczas gdy Euzebiuszowi udało się uciec; obaj zostali potępieni przez sobór. Na późniejszej sesji, 22 sierpnia, Ibas z Edessy i Teodoret zostali potępieni wraz z innymi, w tym Domnus z Antiochii, który do tej pory zatwierdził wszystkie obrady soboru. W ten sposób wszyscy antiocheńscy wykładowcy chrystologii dyofizyckiej zostali wyeliminowani, a Dioskor zamknął sobór, odczytując i zatwierdzając 12 anatematów Cyryla. Ok. 475 r. W kontekście polityki promonofizyckiej uzurpatora Bazyliskusa (475-476), w Efezie zebrał się sobór licznych biskupów azjatyckich, w tym monofizyckiego patriarchy Aleksandrii, Tymoteusza Aelurusa (Tymoteusza II), który tamtędy przejeżdżał. Sobór poparł prawa metropolii efeskiej przeciwko prymatowi patriarchy konstantynopolitańskiego, zatwierdzone przez sobór chalcedoński, przywrócił na tron miejscowego biskupa Pawła, którego Akacjusz z Konstantynopola wyrzucił, ponieważ został wybrany bez jego udziału, potwierdził promonefizycką encyklikę wydaną przez Bazyliszka i zwrócił się do cesarza o ukaranie biskupów, którzy odmówili jej podpisania.

EFREM z Antiochii lub Amidy (miejsce jego urodzenia): Biskup Antiochii (527-545). Jeden z przywódców stronnictwa chalcedońskiego w czasach Justyniana. Przed objęciem urzędu biskupiego wiemy tylko, że był urzędnikiem państwowym, który osiągnął godność comes orientis. Jako biskup Antiochii działał energicznie i systematycznie przeciwko zwolennikom Sewera z Antiochii, odbywając podróże pasterskie i zwołując synod w Antiochii (ok. 538). Wykazywał podobną energię, podpisując się pod potępieniem Orygenizmu (synod w Antiochii w 542 r.; edykt Justyniana z 543 r.). Posiadamy głównie fragmenty jego dzieł (bardzo liczne według Focjusza, Bibliotheca, cods. 228-229), które ujawniają lojalnego, ale nie szczególnie oryginalnego zwolennika stronnictwa Neochalcedońskiego.

Efrem Syryjczyk (ok. 306-373)

I. Życie - II. Dzieła - III. Efrem jako poeta, egzegeta i teolog.

Efrem z Nisibis (święto w kościele syryjskim 28 stycznia lub 1 lutego; w obrządku bizantyjskim 28 stycznia; w obrządku koptyjskim 9 lipca; w kościele łacińskim 9 lipca lub 1 lutego, obecnie 18 czerwca) jest niewątpliwie najważniejszym z ojców syryjskich i największym poetą ery patrystycznej. Jego oryginalne dzieło jest, wraz z Afraatesem, niezastąpionym ogniwem w łańcuchu tradycji wschodniej. Jako świadek żydowskiego chrześcijaństwa, które rozwinęło się na peryferiach Cesarstwa Rzymskiego, umieścił biblijno-semicką tradycję i jej symbole w opozycji do wpływu filozofii greckiej. Jego poetycki geniusz, często źle naśladowany przez jego syryjskich następców, nadal ożywia liturgie wschodnie i jest dziedziczony przez bizantyjską gałąź przez ukośną linię kontakionu Romanusa Melodusa. Ograniczymy się tutaj do autentycznego syryjskiego Efrema

I. Życie. Urodził się w Nisibis z chrześcijańskich rodziców ok. 306 r. Efrem dorastał pod opieką biskupa Jakuba (303-338, obecny w 325 r. na Soborze Nicejskim), z którym założył szkołę teologiczną w Nisibis. Efrem, niegdyś diakon, został jej głównym animatorem za następców Jakuba: Babu (od 338 r.), Wologezów (346-349) i Abrahama (od 361 r.). Po oblężeniach w latach 338, 346 i 350 (Carmina Nisibena, Memre de Fide), wojna między Rzymianami i Persami została wznowiona w 359 r. (Memre su Nicomedia); w latach 362-363 Julian Apostata został zabity niedaleko Nisibis (Hymni contra Julianum). Jego następca, prawosławny Jowian, oddał miasto Sasanidom w 363 r. Efrem musiał je opuścić i przenieść się do Edessy, gdzie kontynuował swoją pracę kaznodziejską, nauczającą i kontrowersyjną aż do swojej śmierci (373 r., według Kroniki Edessy). Różni uczeni wykazali że byłoby anachronizmem uczynienie Efrema mnichem lub anchorytą. Był po prostu "synem przymierza", tj. pełnoprawnym członkiem wspólnoty chrześcijańskiej, a raczej jej elity, poświęciwszy swoje życie Chrystusowi w abstynencji i dziewictwie. Warto podkreślić, w jaki sposób Efrem został odzyskany z kręgów monastycznych, które przypisywały mu wiele pism i były kompilatorami jego "żywotów", które upiększały legendami, np. o podróży po pustyni egipskiej i spotkaniu z Bazylim Wielkim w Cezarei

II. Dzieła. Poza dziełami wcześniej cytowanymi, które zawierają pewne dane historyczne, oraz Hymni de Fide adversus scrutatores, które mówią o walce z arianami w Edessie, trudno ustalić chronologię dzieł Efrema. Generalnie preferuje się klasyfikowanie pism doktora według ich różnych gatunków literackich. Tutaj przytoczymy tylko główne dzieła, które ogólnie skorzystały z niedawnego wydania, oznaczając te, których autentyczność jest kwestionowana sztyletem : 1. prozatorskie komentarze biblijne: (a) do Księgi Rodzaju i Wyjścia; (b) do Diatessaron (harmonia ewangelii); (c) do listów Pawła (przekazywanych w języku ormiańskim); (d) do ST i Dziejów Apostolskich (fragmenty ormiańskie w catenae); (e) Confutationes Maniego, Marcjona i Bardesanesa; (f) Sermo de Domino Nostro; listy: (g) do Hypatiusa; (h) do Publiusza; (i) do Montanos. 2. Homilie metryczne (lub mēmrē): (a) Sermones de Fide; (b) Mēmrē na Nicomedia (w języku ormiańskim); (c) Kazania w Hebdomadam Sanctam; d) duża liczba fragmentów, których autentyczność można wykluczyć. 3. hymny (lub madrēšē): a) Carmina Nisibena; (b) Hymni contra Julianum; (c) H. contra Haereses; d) H. de Fide adversus scrutatores; (e) H. de Nativitate; (f) H. de Azymis, de Crucifixione, de Resurrectione; g) H. de Paradiso; (h) H. de Ieiunio; (i) H. de Virginitate; (j) de Ecclesia; k) zbiór mieszany w języku ormiańskim; (l) H. de Epiphania†; (m) liczne nieautentyczne hymny hagiograficzne: najbliższe Efremowi są: Abraham Qidunaya, Juliano Saba, Confessoribus et Martyribus, de Maria Virgine.

III. Efrem jako poeta, egzegeta i teolog. Jak ogromna litania, zasadniczo poetyckie dzieło Efrema odzwierciedla aramejskie i mezopotamskie chrześcijaństwo, które wydaje się strasznie archaiczne w porównaniu do współczesnych mu Bazyliego czy Grzegorza z Nyssy. W rzeczywistości doktor z Nisibis jest uprzywilejowanym świadkiem tradycji pierwotnego kościoła perskiego, który żył na marginesie kultury greckiej; sam nie znał greki i odrzucał racjonalizm, który był prerogatywą heretyków, "ciekawskich", z którymi musiał nieustannie walczyć: Bardesanesa, Marcjona, Maniego, a przede wszystkim arian. Stąd, pomimo jego gwałtownej polemiki z Żydami, jego największe powinowactwa dotyczą tradycji żydowskiej, żydowsko-chrześcijańskiej i przednicejskiej "azjatyckiej" (których szkoła antiocheńska byłaby, obok szkoły z Edessy, głównym spadkobiercą). Jego egzegeza ST jest często bliska tradycjom targumicznym i midraszowym, a w przypadku NT posługuje się testimoniami i paralelizmem typologicznym, jak Meliton z Sardes. W swoim poetycko-kontemplacyjnym podejściu do tajemnicy Boga, chociaż zdradza wiedzę z drugiej ręki na temat niektórych stoickich tematów i czasami używa terminów, które później staną się techniczne, takich jak ky?na (natura) lub qn?ma (osoba, hipostaza), Efrem izoluje się w radykalnym agnostycyzmie odzwierciedlonym w milczeniu i pokorze (wewnętrznej harmonii); chroni go to przed odchyleniami modalistycznymi, tryteistycznymi i subordynacjonistycznymi i doprowadziło do przyjęcia go jako ojca duchowego różnych odłamów kościoła w V i VI w. Serce jego wiernych poszukiwań - troszczących się o zachowanie integralności ludzkiej wolności, a nie uproszczonych, ponieważ odrzuca od samego początku biblijny "fundamentalizm" spekulantów - tkwi w jego semantycznej otwartości, polisemii symboli, w boskich imionach zaczerpniętych nie tylko z Pisma Świętego (Król, Pasterz, Oblubieniec) lub ze starożytnej Mezopotamii (Stwórca, Lekarz, Życiodajny Lek), ale także z natury. Rzeczywiście doskonała harmonia Boga i jego stworzenia, zakorzeniona w "dialektycznej" tajemnicy wcielenia Syna, otwiera drzwi do tego analogicznego doświadczenia Boga (R. Murray widzi nawet Efrema jako prekursora filozofii P. Ricoeura): "Ten Jezus pomnożył dla nas symbole; Wpadłem w morze symboli, które pokazują mi w przypowieściach zmartwychwstanie umarłych poprzez wszelkiego rodzaju symbole i figury" (Carmina Nisibena 39, 17). Stąd Efrem opisuje Trójcę przez obraz słońca/ognia, promienia, ciepła; raj przez obrazy arki Noego, Góry Synaj lub różnych aspektów istoty ludzkiej, podobieństwa do Boga (ciała, duszy i ducha). Mówi o relacji między Ojcem i Synem jako o relacji między drzewem i jego owocem; o Duchu, który unosi się nad sakramentami (chrztem, święceniami, Eucharystią); o ekonomii zbawienia jako drodze, która rozciąga się "od drzewa do krzyża, od lasu do lasu, od Edenu do Syjonu, od Syjonu do świętego Kościoła i od kościoła do królestwa" .

EPICLEZA : Najwcześniejsze pojawienie się epiklezy w dokumentach liturgicznych ma miejsce w Anaforze Addaja i Mariego oraz w Tradycji Apostolskiej . W obu tekstach wezwanie jest skierowane do przyjścia Ducha Świętego "na tę ofiarę sług Twoich" (Addaja i Mari) lub "in oblationem sanctae Ecclesiae" , aby zgromadzenie mogło skorzystać duchowo, przyjmując ją. Nie ma wzmianki o przemianie chleba i wina w ciało i krew Chrystusa w wyniku epiklezy. W mistagogicznych katechezach Cyryla (lub Jana) Jerozolimskiego wyraźnie wskazano rolę Ducha Świętego w przemianie postaci eucharystycznych w ciało i krew Chrystusa: Wtedy my, uświęceni przez te duchowe hymny, wzywamy miłosiernego Boga, aby zesłał swego Ducha Świętego na te ofiary, aby uczynił chleb ciałem Chrystusa, a wino krwią Chrystusa; czego dotknie Duch Święty, zostaje uświęcone i przemienione" . Od czasów Soboru Konstantynopolitańskiego (381), który zdefiniował boskość i współistotność trzech Osób Trójcy, stwierdzenie to pojawia się jako liturgiczne zastosowanie doktryny soborowej. W Rzymie, którego eucharystyczna epikleza jest prymitywna, ponieważ nie wspomina o roli Ducha Świętego w przemianie postaci, papież Gelazy pisze: "Ad divini mysterii consecrationem coelestis Spiritus invocatus adveniat" . Należy zauważyć, że Gelazjusz nie mógł wywnioskować konsekracyjnej roli epiklezy tylko z kanonu rzymskiego: prawdopodobne jest, że zastosował Sobór z 381 r. liturgicznie do kanonu rzymskiego lub że był pod teologicznym wpływem Wschodu. Konsekracyjną naturę epiklezy potwierdza wielu Ojców po Soborze Konstantynopolitańskim. Grzegorz z Nyssy pisze: "Chociaż rzeczy małej wartości przed błogosławieństwem, po uświęceniu, które pochodzi od Ducha, obie te rzeczy działają w doskonały sposób" . Teofil z Aleksandrii powtarza tę doktrynę, gdy mówi: "Dicit Origenes Spiritum sanctum non operari ea quae inanima sunt nec ad irrationabilia pervenire. Quod asserens non recogitat aquas in baptismate mysticas adventu sancti Spiritus consecrari, panemque dominicum, quo Salvatoris corpus ostenditur et quem frangimus in sanctificationem nostri; et sacrum calicem (quae in mensa Ecclesiae collocantur et utique inanimae sunt) per invocationem et adventum sancti Spiritus sanctificari" . Jan Chryzostom daje podobne świadectwo: "Kapłan nie jest po to, aby ściągać ogień, ale Ducha Świętego. I zanosi długie błagania nie o płomień wzniecony na wysokościach, aby spalić ofiary, ale o łaskę zstępującą na ofiarę, aby przez nią rozpalić serca wszystkich" . Na Zachodzie Gaudentius z Brescii wyznaje tę samą doktrynę: "Ne commune et terrenum egzystencjimes sacramentum, sed ut per ignem divini Spiritus id Effectum quod annuntiatum est, credas quia quod accipis corpus est illius panis caelestis, et sanguis est illius sacrae vitis" . Augustyn, podążając za Ambrożem w kwestii konsekracyjnej mocy słów Chrystusa, mówi także o konsekracyjnym aspekcie epiklezy: "Sacramentum corporis et sanguinis Christi. . . non sanctificatur, ut sit tam magnum sacramentum, nisi operante invisibiliter Spiritu Dei cum haec omnia quae per corporales motus in illo opere fiunt, Deus operetur" . Izydor z Sewilli pisze: "Oblatio, quae Deo Offertur, sanctificata per Spiritum sanctum, Christi corpori et sanguini conformatur" . Nie tylko Ojcowie, ale także wschodnie anafory potwierdzają konsekracyjny wymiar epiklezy: "Błagamy Cię, ześlij na nas i na te ofiary swojego Ducha Świętego. Uczyń ten chleb drogocennym ciałem Twojego Chrystusa, przemieniając je Twoim Duchem Świętym. Amen. Uczyń to, co jest w tym kielichu, drogocenną krwią Twojego Chrystusa, przemieniając je Twoim Duchem Świętym. Amen. Każdemu, kto go przyjmuje, niech posłuży on do trzeźwości duszy, odpuszczenia grzechów, komunii Twojego Ducha Świętego, pełni królestwa niebieskiego, ufności w Ciebie, a nie do grzechu i potępienia". W tych tekstach epikleza, jako modlitwa konsekracyjna, jest ściśle związana z epiklezą komunii. Rzeczywiście możemy powiedzieć, że epikleza konsekracyjna nie stoi sama w sobie, ale w odniesieniu do duchowej przemiany zgromadzenia w komunii. Głównym zainteresowaniem tych anafor nie jest przemiana postaci eucharystycznych rozpatrywana sama w sobie, ale o tyle, o ile ta przemiana czyni sakrament komunią z Bogiem. Prawdopodobnie dlatego w tych anaforach epiklezy konsekracji i komunii, które w Kanonie Rzymskim i w nowych modlitwach eucharystycznych rozróżniane są na epiklezy przed- i pokonsekracyjne, są łączone razem i umieszczane po opisie ustanowienia. Wyjaśnienie, że cała anafora, a nie tylko jej część (czy to opis instytucji, czy epikleza), ma charakter konsekracyjny, pozostaje dobre, ale bezpośrednie wyjaśnienie tego problemu wydaje się być celem epiklezy jako warunku sine qua non komunii sakramentalnej. O ile rozwój epiklezy konsekracyjnej następuje tuż po kontrowersjach pneumatologicznych, o tyle stwierdzenia o konsekracyjnym charakterze słów instytucji pojawiają się znacznie wcześniej. Ireneusz z Lyonu mówi np.: ". . . eum qui ex natura panis est, accepit, et gratias egit, dicens: "Hoc est meum corpus". Et calicem similiter, qui est ex ea creatura, quae est secundum nos, suum sanguinem wyznawc est . . . Ambroży, komentując słowa instytucji, mówi: "Quid dicamus de ipsa consecratione divina ubi verba ipsa Domini Salvatoris operantur? Nam sacramentum istud, quod accipis, Christi kazanie conficitur. . . Ipse clamat Dominus Jesus: Hoc est corpus meum. Ante benedictionem verborum caelestium alia gatunek nominatur; post consecrationem Corpus Significatur. Ipse dicit sanguinem suum. Ante consecrationem aliud dicitur; post consecrationem sanguis nuncupatur. Et tu dicis: Amen, hoc est: verum est" oraz: "Quomodo potest, qui panis est, corpus esse Christi? Konsekracja. Consecratio autem quibus verbis est, cuius sermonibus? Domini Iesu. Nam et reliqua omnia quae dicuntur in Superioribus, sacerdote dicuntur. Laudes Deo deferuntur, oratio petitur pro populo, pro regibus, pro coeteris. Ubi venitur ut conficiatur venerabile sacramentum, iam non suis sermonibus utitur sacerdos, sed utitur sermonibus Christi. Ergo sermo Christi conficit sacramentum. . . Vides ergo quam operarius sit sermo Christi" . Augustyn kieruje się tą samą doktryną, gdy mówi: "Panis ille quem videtis in ołtarzi, sanctificatus per verbum Dei, corpus est Christi. Calix ille, immo quod habet calix, sanctificatus per verbum Dei, sanguis est Christi" oraz "Tolle verbum, panis est et vinum. Adde verbum, et jam aliud est. Et ipsum aliud, quid est? Boże Ciało i Sanguis Christi. Tolle ergo verbum: panis est et vinum; adde verbum et fiet sacramentum" . Na Wschodzie głównymi świadectwami są Grzegorz z Nyssy i Jana Chryzostoma . Zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie potwierdzenie konsekracyjnego charakteru słów ustanowienia niekoniecznie wyklucza konsekracyjną naturę epiklezy: potwierdzają to zarówno Grzegorz z Nyssy, jak i Jan Chryzostom, a w samej praktyce liturgicznej także aleksandryjska anafora św. Marka i anafora Serapiona, które mają epiklezę przed ustanowieniem: "Zaprawdę, niebo i ziemia są pełne Twojej chwały, przez objawienie się naszego Pana Boga i Zbawiciela Jezusa Chrystusa: spraw, Boże, aby i ta ofiara została napełniona Twoim błogosławieństwem przez przyjście Twojego Najświętszego Ducha" . Kanon rzymski, zarówno w formie ambrozjańskiej, jak i gregoriańskiej, zawiera epiklezę przedustanowieniową (tamże, 450, 465). Chociaż Duch Święty nie jest wspomniany, jego działanie polegające na przekształcaniu ofiary w rzeczywistość duchową (rationabilem) otrzymuje wystarczającą uwagę. Tak więc nawet tam, gdzie słowa ustanowienia są uważane za element konsekracyjny anafory, epikleza jest zawsze z nimi związana. Istnienie epiklez w innych celebracjach sakramentalnych poświadcza Tertulian, który mówi o uświęceniu wody chrzcielnej przez Ducha Świętego (De Bapt. 4: CSEL 20, 204). Ambroży to sugeruje , podobnie jak Cyryl Jerozolimski . Modlitwa o święcenia w Trad. Apostol. wspomina o Duchu Świętym, którego otrzymali prezbiter, diakon i biskup dla pełnienia posługi

EPIKTET z Koryntu : Współczesny Atanazy z Aleksandrii, do którego pisał o bardziej kontrowersyjnych poglądach chrystologicznych w swoim kościele. Podobnie jak jego poprzednicy Hezjod i Dionizy II (do którego pisał papież Juliusz I), Epiktet walczył z arianizmem. Atanazy w swojej odpowiedzi napisanej po Synodzie Rzymskim w 371 r. szczegółowo objaśnił błędy potępione przez Epikteta i potwierdził, że wiara nicejska jest wystarczająca przeciwko wszelkiej heretyckiej bezbożności.

EPIGON : Według autora Philosophumena (IX, 7, 1), naszego jedynego źródła informacji o Epigonie, on, uczeń Noetusa ze Smyrny i nauczyciel Kleomenesa, był pierwszym, który rozpowszechnił herezję patripasjańską w Rzymie. Etymologia jego imienia (potomek) sugeruje, że jest on wymyśloną osobą.

EPIGRAM: Przez epigram rozumie się albo inskrypcję właściwą, albo krótką kompozycję wznoszącą się do godności autonomicznego gatunku poetyckiego, obecną w literaturze greckiej i łacińskiej z niezwykłą różnorodnością motywów i wyrażeń formalnych. Epigram, odnowiony w treści nie mniej niż w sposobach ekspresji, pojawia się w starożytności chrześcijańskiej głównie w swoim pierwotnym znaczeniu inskrypcji - metrycznej lub prozatorskiej, przeznaczonej do nacięcia lub nie, pogrzebowej (epitafium) lub dedykacyjnej w charakterze. Pomijając inskrypcje nagrobne właściwe, które są omówione w haśle "Epigrafia chrześcijańska", skupimy się tutaj na epigramacie literackim. Chrześcijański epigramat literacki rozwinął się głównie po Konstantynie, na Wschodzie z Grzegorzem z Nazjanzu, a na Zachodzie z papieżem Damazym (366-384). W latach 357-385 Grzegorz skomponował grupę epitafiów w różnych metrach (dystychy elegijne, heksametry, trymetry jambiczne), stanowiąc swego rodzaju "chrześcijańską rzekę łyżek" (E. Bellini). Wspominając wielu drogich zmarłych przyjaciół, Grzegorz ożywił tematykę greckiej poezji i aleksandryjskiej poezji epigramatycznej (przemijalność i nieszczęście ludzkiej egzystencji, chwała towarzysząca temu, kto w życiu dokonał czynów godnych pamięci) w świetle chrześcijańskiej nadziei. Na Zachodzie starożytne rzymskie elogium pogrzebowe, zyskując nową godność literacką, zostało ożywione i schrystianizowane przez Damazego, "pierwszego wielkiego poetę ery teodozjańskiej", którego Jerome wspomina jako pisarza eleganckich wierszy. Damazy wpadł na pomysł odnalezienia, odrestaurowania i oddania czci niemal wszystkich podmiejskich pomników męczenników i papieży z wcześniejszych wieków. Podjął się wykopalisk, odrestaurował katakumby i zweryfikował autentyczność relikwii. W trakcie tego procesu wpadł na pomysł zwiększenia sławy pomników poprzez wyrycie metrycznych elogia (niektóre obecne we wspólnotach chrześcijańskich, niektóre skomponowane ex novo) na odrestaurowanych loculi. Metryczne tituli (prawie wszystkie wergiliuszowe heksametry), wyryte w marmurze przez Furiusza Dionizjusza Filokala, były główną atrakcją dla pielgrzymów (którzy w tym czasie przybywali do Rzymu z całego imperium) i przyczyniły się do rozpowszechnienia kultu męczenników. Oprócz elogii należy przypomnieć Versus ad fratrem corripiendum, epigramat nieprzeznaczony do rytowania, który rozpoczyna się interesującym ponownym użyciem w polemicznym kontekście incipitu pierwszej eklogi Wergiliusza (Tityre, tu fido recubans sub tegmine Christi ~ Tityre, tu patulae recubans sub tegmine fagi) i ostrzega sacerdotes dei przed niebezpieczeństwami związanymi z poezją profanum. Epigram - w którym Damazy demonstruje swoją zdolność do używania kodu językowego (wirgiliuszowej poezji bukolicznej) pozbawionego pierwotnych wartości ideologicznych i uczynionego odpowiednim do wyrażania przeciwstawnych (chrześcijańskich) wartości - okazał się subtelnym i skutecznym narzędziem propagandy religijnej wśród osób wykształconych. Swoimi wersetami Damazy niewątpliwie przyczynił się do zdefiniowania nowej chrześcijańskiej Romanitas. Ambroży z Mediolanu (374-397) miał dwa kościoły zbudowane w tym mieście: pierwszy, zbudowany między 382 a 386 rokiem, to Bazylika Apostolorum, później nazwana S. Nazario; drugi, zbudowany między 395 a 396 rokiem, został poświęcony męczennikom i później nazwany na cześć samego Ambrożego. Jemu przypisuje się inskrypcję w Bazylice Apostolorum, która w pięciu elegijnych dystychach opowiada o fundacji i poświęceniu bazyliki, w planie krzyża, i odnotowuje złożenie doczesnych szczątków S. Nazario pod ołtarzem półkolistej absydy. Ambroży jest również autorem 21 heksametrycznych dystychów, które były podpisami scen biblijnych zdobiących ściany bazyliki; perspektywa, w której biskup ilustruje w dużej mierze sceny ze Starego Testamentu, jest chrystologiczna i eklezjologiczna. Jemu zawdzięczamy również osiem dystychów elegijnych do ośmiokątnego baptysterium S. Tecla, skupionych wokół symboliki liczby osiem, ogdoady, wskazującej dzień zmartwychwstania Chrystusa. Ambroży jest również autorem dwóch epitafiów w dystychach elegijnych, dla swojego brata Satyrusa i dla Dedalii, siostry konsula Manliusa. Paulin z Noli ułożył tituli metryczne wraz z opisem budowy architektonicznej bazylik, w których zostały wpisane lub z ilustracją obrazów zdobiących bazyliki Noli, Fundi i Primuliacum, umieszczając je w swoim Epiście. 32 do Severusa. Znaczenie ilustracji i odpowiadających im podpisów zostało wyraźnie określone przez Paulina w Carm. 27, 580-585: Propterea visum nobis utile totis / Felicis domibus pictura ludere sancta / (. . .) quae super exprimitur titulis ut litita monstret / quod manus explicuit. Wśród tytuli poświęconych osobom znalazły się te dla księdza Klarusa i młodzieńca Cynegiusza, pochowanego w pobliżu męczennika Feliksa. W tym heksametrycznym elogium, uzupełnionym przez Mommsena, znajdujemy niezwykłą koncepcję, tj. że w dniu sądu męczennik Feliks będzie towarzyszył Cynegiusowi przed tronem sądu Bożego. Do tak zwanych epigramatów ikonologicznych należy 49 heksametrycznych tetrastichów skomponowanych przez Prudencjusza w celu zilustrowania biblijne epizody, które noszą nazwę Dittochaeon (= podwójne pożywienie - ST i NT?). Wydaje się, że ustalono już, iż dwie serie po 24 tetrastichy każda miały ilustrować biblijne sceny ST i NT, zdobiące ściany hiszpańskiego domu bazyliki, zaś 49. tetrastich miał ilustrować scenę z Apokalipsy namalowaną w absydzie bazyliki (Pillinger); niektórzy jednak uważają, że inskrypcje te należały do miniaturowego kodeksu biblijnego (Recio Veganzones) lub że stanowią one rodzaj antologii ikonograficznej, z której można korzystać w razie potrzeby (Quacquarelli). Do tej pracy odnoszą się 24 heksametryczne kompozycje tristichowe (Historiarum Testamenti veteris et novi Tristicha XXIV) Elpidiusa Rusticusa, który żył w Ravennie w pierwszej połowie VI w.; służyły one również do zilustrowania scen biblijnych. Szczególne miejsce w historii chrześcijańskiej poezji epigramatycznej zajmują Prosper z Akwitanii (390-455), który skomponował dwa epigramaty przeciwko nieznanemu krytykowi Augustyna; satyryczny epigramat Epitaphium Nestorianae et Pelagianae haereseon, napisany po 431 r. (epigram, będący ponownie kompozycją satyryczną, został oddany na służbę polemika teologiczna); oraz 106 Epigrammatów, które są poetycką parafrazą Liber sententiarum opracowanego z dzieł Augustyna, powstałego ok. 451 przeciwko Eutychianom. Trzynaście kompozycji (epitafiów, inskrypcji kościelnych, pochwał przyjaciół) w różnych metrum (dysticy elegijne, heksametry, falekejskie jedenastosłupniki) - wśród których wyróżnia się elogium na cześć Klaudianusa Mamertusa - zostało umieszczonych w zbiorze listów w 9 księgach, które Sidonius Apollinarius skomponował między 469 a 480 rokiem. W VI wieku, podczas gdy na Wschodzie poezja epigramatyczna przybrała rubaszny i żartobliwy charakter nawet u autorów o niewątpliwej wierze chrześcijańskiej, np. Paul Silentiarius i Agathias we Włoszech Ennodius z Pawii , ostatni epitafista, autor 151 epigramatów o zróżnicowanym metrum i treści, rozkwitł. Oprócz świeckich elementów inspirowanych przez Marcjala, w nim znajdujemy elementy chrześcijańskie w formie epitafiów, epigrafów dla kościołów, pochwał duchownych. Wśród epigramatów chrześcijańskich należy przypomnieć tytuły ułożone przez Ennodiusza na prośbę biskupa Mediolanu Wawrzyńca, mające na celu zilustrowanie wizerunków biskupów ambrozjańskich umieszczonych na ścianach kościoła S. Nazario; poeta stara się w nich zilustrować cechy moralne biskupów na podstawie ich wizerunków. Poezja nagrobna i monumentalna była bardzo popularna w Galii od VI w., najpierw dzięki Wenancjuszowi Fortunatowi (535-603/04), a później Alkuinowi i innym poetom dworu Karola Wielkiego. Książka W rozdziale IV Miscellanea Wenancjusza znajduje się 28 epitafiów (niektóre przeznaczone do nacinania, inne do odczytania, jak np. epitafia nr 26 poświęcone Wilithucie, żonie Dagaulfusa, która zmarła przy porodzie w wieku 17 lat; epitafia te mają 160 wersetów). Epitafia Wenancjusza przesiąknięte są rozważaniami hilozoficzno-religijnymi, w tym także o pogańskim pochodzeniu: krótkości życia, niepewności ludzkich spraw, karze dla złych i nagrodzie dla dobrych.

EPIGRAMMA PAULINI (V w.): Poemat składający się ze 110 heksametrów, pojawia się w Codex Par. lat. 7558 (IX w.) wraz z Alethią Claudiusa Mariusa Victoriusa (któremu był dawniej przypisywany), a obecnie jest przypisywany Paulinusowi z Béziers (Gallia Narbonensis). Ułożony po najazdach Wandalów i Alanów (407-409), które spustoszyły południową Galię, Epigramma opisuje - za pomocą dialogu (różnie rekonstruowanego przez m.in. Griffe′a i Fo) między starym mnichem, Tesbonem, a młodszym gościem, Salmonem, który wcześniej mieszkał przez jakiś czas w klasztorze - regiony południowej Galii spustoszone przez barbarzyńców, zatrzymując się nad moralnym i duchowym upadkiem tych, którzy nie pojęli nauk najazdów, uważanych za karę boską. Kobiety, porzuciwszy Pismo Święte, bawiły się recytując Wergiliusza i Owidiusza, przebierając się za Dydonę lub Korynn i klaszcząc w domach zamienionych w teatry, deklamując liryczne oracje i pantomimy Marullusa (ww. 76-79). Kompozycja, która ma znaczące punkty styczne z Carmen de Providentia przypisywaną Prosperowi z Akwitanii (skomponowaną ok. 416 r.) i Salwiańskim De gubernatione Dei (skomponowaną między 440 a 450 r.), sięga - jak pokazuje Smolak - do dwóch klasycznych modeli: satyrycznej diatryby Horacego i Juwenalisa oraz pierwszej Eklogi Wergiliusza; pasterska oprawa jest dobrze dostosowana do koncepcji życia monastycznego jako antycypacji pokoju Raju.

EPIGRAFIA, Chrześcijaństwo

I. Inskrypcje chrześcijańskie: problem późnego antyku - II. Pierwsze przejawy inskrypcji chrześcijańskich - III. Epoka przedkonstantyniańska - IV. Późna epoka cesarska - V. Inskrypcje dewocyjne.

I. Inskrypcje chrześcijańskie: problem późnego antyku. Nawet skrócony przegląd znacznej liczby inskrypcji (ok. 70 000 przykładów), w większości pogrzebowych, które są konwencjonalnie definiowane jako chrześcijańskie, pozwala nam łatwo zweryfikować, że nawet te zamówione przez chrześcijan przyjęły formy, funkcje i znaczenia, które charakteryzowały rzymskie inskrypcje późnego antyku. Inskrypcja pogrzebowa, nawet w swojej koncepcji i użytkowaniu przez Christi fideles, miała za swój główny cel upamiętnienie zmarłego, identyfikację pochówku, jego ochronę i odpowiedź na to ostateczne zapomnienie, secunda mors; jest to bezpośredni wynik - nawet jeśli formalnie pośredniczony i ujednolicony przez stereotypowe formuły - wtargnięcia śmierci. Z drugiej strony nie jest to - przynajmniej na poziomie ogólnej praktyki - celowe i wyraźne potwierdzenie wyznania wiary ani przemyślana refleksja nad doktrynalną zasadą; jego istnienie nie wynika z autonomicznej inicjatywy nowej wiary, ale ze starej tradycji, w odniesieniu do której - aby użyć pięknego określenia G. Sandersa - wydaje się być rodzajem "skutku zbawienia"; w ramach parametrów tej tradycji wyrażenia i znaki znalazły przestrzeń i uzasadnienie, które dały życie prawdziwie chrześcijańskiej odrębności. W swoich formalnych manifestacjach te osobliwości nie przedstawiają na ogół żadnych śladów systemu czy rygoru. Prawie jak refrakcja "pracy w toku", wydają się raczej wskazywać, przynajmniej w powszechnej praktyce, że we wspólnotach chrześcijańskich "ani wiara, ani kultura nie istniały w stanie czystym, będąc wynikiem mediacji, kombinacji i kompromisów, które stanowią niewyczerpane bogactwo każdego duchowego podboju" (G. Sanders). Ograniczenia całkowitej autoeferencjalności wydają się być zupełnie obce produkcji, w której przez co najmniej trzy stulecia (III-V) występowała jednoczesna interakcja "symbioz i metabolizmów", ponownego użycia i transformacji: ta "dialektyka między światem starożytnym a chrześcijaństwem" (Auseinandersetzung zwischen Antike und Christentum), która jest jedną z najbardziej typowych cech kulturowych i duchowych dynamizmów późnej starożytności. Ponadto niezaprzeczalnym faktem jest, że bardzo znaczna część (ok. 60%) inskrypcji przypisywanych chrześcijańskim nabywcom, a szczególnie w III i IV w., nie przedstawia żadnych śladów elementów wyraźnie inspirowanych zasadami i praktykami zaczerpniętymi z Evangelium vitae: w większości teksty pogrzebowe wykazywały jedyną funkcjonalność wskazywania fizycznej obecności zmarłego i utrwalania jego pamięci za pośrednictwem tekstu inskrypcji. Brak obiektywnych tekstowych lub figuratywnych "elementów" dających się powiązać ze szczególną tożsamością religijną nie przesądza, w zasadzie, o możliwości identyfikacji zlecenia (chrześcijańskiego lub pogańskiego) formalnie "neutralnych" inskrypcji, w przypadkach - oczywiście - w których możliwe jest powiązanie znaleziska z oryginalnym kontekstem monumentalnym (cmentarz podziemny lub na otwartym powietrzu, bazylika cmentarna, kościół), który ze względu na swoje umiejscowienie w czasie i przestrzeni, morfologię, typologię, jest proponowany jako wynik świadomej inicjatywy wspólnoty chrześcijańskiej. W ostatecznej analizie prowadzi to do ukształtowania zasady, że inskrypcja zamówiona przez lub dla indywidualnego chrześcijanina - wbrew temu, co przez ponad wiek utrzymywała zasadniczo "częściowa" krytyka, z niewielką wrażliwością na archeologiczny wymiar znaleziska epigraficznego - niekoniecznie wykazuje konkretne elementy identyfikacyjne w tekście lub towarzyszącym mu aparacie figuratywnym. Obecnie w Orbis christianus antiquus najpoważniejszym kompleksem epigraficznym jest zespół miasta Rzymu (ok. 40 000 okazów), do którego można dodać - z bardzo znaczącymi dowodami, w tym ilościowymi - liczne ośrodki na Półwyspie Apenińskim (w szczególności Mediolan, Akwileja, Grado, Concordia, Rawenna, Chiusi, Bolsena, Eclano, Tropea), Sycylii, Sardynia, Hiszpania, Galia, Afryka, Azja Mniejsza, Syria, Grecja, Dalmacja.

II. Pierwsze przejawy chrześcijańskich inskrypcji. Najstarsze przejawy chrześcijańskich inskrypcji można prawdopodobnie przypisać drugiej połowie II w. i wczesnemu III w. Była to stosunkowo ograniczona grupa tekstów pogrzebowych, które wydają się dokumentować fazę, w rzeczywistości niełatwo zdefiniowaną we wszystkich jej składnikach, w której osoby wyznania chrześcijańskiego miały przygotowane własne groby i odpowiedni pomnik napisany w pogańskich miejscach pochówku. Prawdziwe lub domniemane "znaki" przynależności chrześcijańskiej byłyby, zdaniem niektórych, identyfikowane w obecności symboli, tematów figuralnych lub wypowiedzi zawierających mniej lub bardziej zawoalowane aluzje do nowej wiary, wstawione - na ogół w sposób niezorganizowany (co wzbudziło i nadal wzbudza pewne uzasadnione podejrzenia) - w kontekście normatywnych struktur tekstowych praktyk pogańskich II i III w. Pewnym faktem jest to, że pierwotne wykorzystanie tych (czasami ponownie wykorzystywanych) materiałów można prześledzić do obszarów grobowych sub divo, tj. na otwartej przestrzeni, co wyraźnie wskazują podpory złożone ze stel lub pokryw sarkofagów. Z wykopalisk w nekropolii watykańskiej pochodzą pewne inskrypcje ilustrujące, które i ile elementów niepewności pozostaje do obiektywnej oceny tych dowodów. Przykładem z największym dowodem - i być może najsłynniejszym - jest stela Licinia Amias (ICUR II 4246), której inskrypcja, wprowadzona tradycyjną dedykacją dis Manibus, poprzedzona jest obrazem dwóch ryb naprzeciw kotwicy i egzegetycznym napisem ivcqu.j zw,ntwn ("ryba żyjących"); znaczenie chrystologiczne jest zawarte w akrostychu VI(hsou/j) C(risto.j) Q(eou/) U(i`o.j) S(wth,r), "Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel". Należy jednak zauważyć, że stela ta była używana ponownie co najmniej dwukrotnie już w starożytności, ponieważ wykazuje wyraźne pogłębienie poziomu pisma w części zawierającej łacińską dedykację (Liciniae Amiati be/nemerenti vixit [- - -]), jakby poprzedzone zużyciem wcześniejszego tekstu; wstawienie greckiego pisma i względnego aparatu figuratywnego wydaje się więc być późniejszą interwencją, nic o czym nie mówi, że musi być koniecznie przypisane starożytnemu światu. Z tego samego watykańskiego obszaru grobowego pochodzą dwa sarkofagi z inskrypcjami, Livia Primitiva (ICUR II 4212) i ten poświęcony przez Saturninusa i Musę (ICUR II 4224) ich synowi, zazwyczaj przypisywane osobom wiary chrześcijańskiej: w żadnym z przypadków tekst ani przedstawione motywy figuralne (ryba, kotwica, pasterz, owca, modląca się kobieta w welonie) nie wydają się być decydującymi argumentami na rzecz chrześcijańskiego zlecenia, również dlatego, że w obu przypadkach nie znamy ich pierwotnego kontekstu monumentalnego. Podobne zastrzeżenia można wysunąć w przypadku stel Tolli,a VAsklhpiakh, (ICUR X 26971), Aegriliusa Bottusa Philadespotusa (ICUR V 15360) z kotwicą i rybą pod inskrypcją, Iulii Calliste (ICUR 3.2.1), która przedstawia w dolnej części zagadkowy i być może późniejszy znak R IH CR. Z drugiej strony, nie ma wątpliwości co do atrybucji w przypadku małej czarnej steli Prw/toj (ICUR X 27233) z inskrypcją evn a`gi,w| | pneu,ma|ti qeou/ | evnqa,de | kei/tai ("Tu spoczywa Proto w Duchu Świętym Boga"); ani w przypadku sarkofagu poświęconego w 217 r. Prosenesowi, potężnemu byłemu niewolnikowi cesarskiemu na dworze Marka Aureliusza i Kommodusa, którego datę śmierci wprowadza receptus ad deum (ICUR VI 17246); ani w przypadku pomnika wzniesionego w latach 198-211 przez Aleksandra | augg(ustorum) ser(vus) jego synowi Markowi, który kończy się prośbą do braci w wierze, aby nie naruszali grobu: peto a bobis [scil. vobis] | fratres boni per | unum deum ne quis | u titelo [scil. titulum] moles[tet] (ICUR X 27126). Być może chrześcijanie zlecili również wykonanie 18 inskrypcji znalezionych na cmentarzu "Piazzolli" pod memoria apostolorum na Via Appia, gdzie do pogańskiego kompleksu, który powstał w połowie II w., chrześcijańska obecność została wstawiona między końcem II a początkiem III w., jak sugeruje malowidło o tematyce ewangelicznej (demonia z Gerazy? Jednak ostatnie badania po restauracji podnoszą poważne wątpliwości co do tej identyfikacji) oraz graffiti z akrostychem I{T}CQUS (ICUR V 12889), przeciętym literą T (zmieniony krzyż?). Użytkownicy tego cmentarza należeli głównie do dwóch rodzin nuklearnych, Ancotii i Ulpii, którzy zlecili wykonanie łacińskich i greckich inskrypcji (ICUR V 12890-12905), charakteryzujących się wyraźną formalną i technicznie wykonaną jednorodnością, np. systematycznym brakiem dedykacji dis Manibus i obecnością figuralnego modułu fishanchor, który zresztą, na podstawie podstawowych badań (zbyt często ignorowanych) F.J. Dölgera i niektórych niedawnych nabytków, w żaden sposób nie może być uważany za przeznaczony wyłącznie do użytku chrześcijańskiego, o czym świadczą liczne przykłady jego użycia w inskrypcjach pogańskich. Poważne wątpliwości co do atrybucji można również wzbudzić w przypadku innych dowodów epigraficznych spoza Rzymu: np. dwóch stel z Classe (II-III w.), w Antifonte i w Valeria Maria , w których ani obecność w frontonie pasterza, ryby, ani dysku otoczonego promieniami (odczytywanego przez niektórych jako chrystogram) nie są elementami wystarczającymi do wskazania chrześcijańskiego pochodzenia; z tych samych powodów (obecność w aparacie figuralnym ryb lub domniemanych gołębi) wydaje się pochopne uznawanie niektórych stel z Edessy w Macedonii za chrześcijańskie . Wyraźnie wykluczone jako inskrypcje chrześcijańskie - jak już wskazał Ferrua - są niektóre inskrypcje z Arles i Lyons, charakteryzujące się odpowiednio obecnością dwumianowej ryby-kotwicy i domniemanego pitagorejskiego Y. Podobnie w Afryce, gdzie Monceaux uważał, że zidentyfikował z pewnością chrześcijańskie inskrypcje z III w., najnowsi krytycy, zwłaszcza Février i Duval, dogłębnie rozważyli domniemane kryteria atrybucji, które np. doprowadziły do uznania inskrypcji Magnia Crescentina ( za chrześcijańską ze względu na obecność kotwicy i gołębicy, lub inskrypcji Rasinia Secunda ze względu na formułę nekrologu reddidit, po której następuje data.

III. Epoka przedkonstantyniańska. W ok. 200, fundamentalny dla historii wspólnoty chrześcijańskiej akt został sformalizowany w Rzymie za Septymiusza Sewera. Papież Zefiryn (198-217) powierzył swojemu diakonowi Kalikstowi, byłemu niewolnikowi, zarządzanie podziemnym obszarem pochówku przy Via Appia, przyszłym cmentarzu św. Kaliksta (dowody dotyczące powierzenia Kalikstowi koemeterium przy Via Appia [eivj to. koimhth,rion kate,sthsen] przytacza pseudo-Hipolit, Philosophumena IX, 12). Był to akt ustanawiający wspólnotowy cmentarz chrześcijan, którego wyróżniający charakter w stosunku do ówczesnej praktyki polegał na istotnej zmianie statutu: nie był to już cmentarz dla szlachty ani cmentarz korporacyjny, ale wspólnotowy, a zatem otwarty bez rozróżnienia dla wszystkich członków wiary, niezależnie od ich pochodzenia społecznego. Przez następne pięćdziesiąt lat dodawano inne podziemne obszary grobowe, otaczające miasto w jego bezpośrednich przedmieściach wzdłuż Vias Appia, Ardeatina, Tiburtina, Salaria, Nomentana i Aurelia. Charakterystyczne cechy tych miejsc - nazywanych już w III w. coemeteria, jak widzieliśmy - będących własnością społeczności chrześcijańskiej lub w każdym razie przeznaczonych wyłącznie do jej użytku, są widoczne nie tylko w niektórych aspektach morfologicznych, topograficznych i administracyjno-organizacyjnych obszarów przyjmowania zmarłych (zwykle galerie z loculi ściennymi), ale także i zwłaszcza w wielu aspektach form i sposobów "wpisywania śmierci". Najbardziej zaskakującym faktem, jaki wyciągamy z pierwszej lektury tych inskrypcji, jest bardzo wysoki odsetek tekstów (83%), które, przynajmniej pozornie, nie przedstawiają żadnych konotacji chrześcijańskich ani pogańskich (poświęcenie Mani lub innym): a zatem inskrypcje, które, przynajmniej tymczasowo, jesteśmy skłonni określić jako "neutralne", chociaż zamówione przez osoby wiary chrześcijańskiej i przeznaczone na cmentarze należące do społeczności. Innym zjawiskiem na dużą skalę jest wysoki odsetek (62%) inskrypcji, które przedstawiają tylko imię zmarłego ze strukturą, którą możemy nazwać "nomen singulum". Jeśli procenty odnoszące się do systemu onomastycznego (cognomina singula 62%, duo nomina 34%, tria nomina 4%) z jednej strony wpisują się spójnie w ogólny proces rozpadu tradycyjnego systemu onomastycznego i w konsekwencji ustanowienia "systemu pojedynczej nazwy", to z drugiej strony wydają się spójnie odzwierciedlać rzeczywisty skład społeczny społeczności, które składały się głównie z elementów niższej klasy średniej i ze znacznym komponentem niewolniczym. W tych inskrypcjach, przypisywanych na ogół między rokiem 200 a początkiem ery konstantyniańskiej, wyraźny znak nowej wiary powtarza się sporadycznie (17%) w formie wypowiedzi opartych na terminach pax-eivrh,nh (pax tibi, pax tecum, eivrh,nh soi, eivrh,nh sou), które wydają się funkcjonować jako formuły powitania, w tym przypadku pożegnania z osobami, które przeżyły zmarłego: Caelestina | pax (ICUR IX 25046), Filumena pax tecum (ICUR VIII 23243), pax tecum Priv|ata (ICUR IX 25457), Krhskenti/na eivrh,nh soi (ICUR IX 26087). Bezpośrednio podejmują one współczesną formułę pozdrowienia we wspólnocie, której poprzednikiem był hebrajski shalom, ale która znajduje swój korzeń koncepcyjny, a zatem swoje uzasadnienie w pismach Nowego Testamentu, gdzie pax oznacza pozdrowienia wśród żywych w chrześcijańskim sensie. Mamy więc proces transpozycji ze świata żywych do świata zmarłych, który na poziomie formalnym znalazł swojego najbardziej bezpośredniego epigraficznego poprzednika w po gańskiej praktyce, która u stóp inskrypcji czasami zawierała takie zwroty jak salve, ave, vale, cai/re, skierowane do zmarłego: przykładowy w tym sensie jest napis w katakumbach Pryscylli, w którym obie formy pozdrowienia, klasyczna i chrześcijańska, są połączone: Leonti p|ax a fra|tribus | vale (ICUR IX 25319). Jednocześnie z pojawieniem się tych modułów formułowych pojawiły się bardziej wyraziste wyrażenia, a zwłaszcza formuła ireniczna par excellence - nawet eivrh,nh|, która towarzyszyła wczesnochrześcijańskiej produkcji epigraficznej aż do końca (VI w.) jej biegu. Cechy, które można zaobserwować w inskrypcjach rzymskich, powtarzają się systematycznie również w innych ośrodkach, które zachowują wczesnochrześcijańskie miejsca pochówku z pewnością przypisywane epoce przedkonstantyniańskiej: w ten sposób struktura imienia w liczbie pojedynczej, z towarzyszącą lub nie formułą ireniczną, występuje w Neapolu w przedsionku katakumb S. Gennaro, w Syrakuzach w kompleksie S. Maria del Gesù (Vigna Cassia), w Hadrumetum (współczesna Susa) w katakumbach Dobrego Pasterza, w Prowansji w Arles i Vaison-la-Romaine, w Amiens i Autun. Zupełnie nietypowe i nigdzie indziej nie pojawiające się elementy charakteryzujące przedkonstantyniańskie inskrypcje na egejskiej wyspie Thera, gdzie tekst inskrypcji składa się z a;ggeloj, po którym następuje imię zmarłego, oraz z inskrypcji z Doliny Tembris (Frygia), gdzie inskrypcja zawiera inicjał lub formułę precyzującą Creistianoi. Creistianoi/j "Chrześcijanie [zrobili to] chrześcijanom". W okresie przedkonstantyniańskim chrześcijańskie inskrypcje pokazywały głównie plan tekstowy zredukowany do niezbędnego minimum, co zasadniczo różniło się od powszechnej współczesnej praktyki pogańskiej, która w ciągu III w. osiągnęła maksimum swojej tekstowej artykulacji, wstawiając wiele faktów upamiętniających zmarłego i jego ocalałych, tj. tych, którzy poświęcili grób. De Rossi, który poświęcił wiele lat swojej działalności na badanie pierwotnych chrześcijańskich jąder cmentarnych, oczywiście zauważył ten dowód, ograniczając się do komentarza na temat "lakonicznej i tajemniczej jakości wczesnych chrześcijańskich inskrypcji". Ale w tej praktyce nie było nic tajemniczego, a tym bardziej kryptochrześcijańskiego; był to raczej jasno określony wybór ideologiczny, który dotyczył sposobu bycia i pojawienia się wspólnoty chrześcijańskiej w społeczeństwie: ideologicznym odniesieniem wydaje się być Pawłowe przykazanie z Gal 3,28: "nie ma już Żyda ani Greka, nie ma już niewolnika ani wolnego, nie ma już mężczyzny ani kobiety, ponieważ wszyscy jesteście kimś jednym w Jezusie Chrystusie". Rygorystyczna konsekwencja tego podejścia, całkowicie wspólnotowego, znajduje kolejne niezwykłe epigraficzne "tłumaczenie" w najstarszym cmentarzu papieskim, w obszarze I w St. Callistus, gdzie znajdują się inskrypcje przywódców III w. wspólnoty (od Poncjana zm. 235 do Gajusza zm. 296: ICUR IV 10670, 10558, 10694, 10645, 10616, 10584) nie różnią się niczym od wspólnot zwykłych wiernych; także w ich przypadku odnotowany jest tylko element indywidualny, czyli imię; nie poświęca się w ogóle miejsca żadnym innym danym retrospektywnym, a nawet brakuje minimalnego elogium, benemerenti. Oto namacalne efekty tego, co dojrzewało w kościele Rzymu, a prawdopodobnie także w innych ośrodkach, między końcem II a początkiem III w.: po pierwsze, przejście od rządu kolegialnego (prezbiterialnego) do rządu monarchicznego i scentralizowanego rozpoczęte za pontyfikatu Wiktora (188-198), co wydaje się wyjaśniać powszechne rozpowszechnienie jednorodnych inskrypcji, prawdopodobnie inspirowanych i kontrolowanych z góry; po drugie, ustanowienie, w szczególności przez Kaliksta, nowej i panującej ideologii bycia kościołem: nie elitarnej, wykształconej, rygorystycznej, wybranej wspólnoty, za którą tęsknili ps.-Hipolit i Nowacjan, ale otwartej wspólnoty z silnym i zróżnicowanym komponentem ludowym, która widziała siebie odzwierciedloną w obrazie Arki Noego, w której wszystkie zwierzęta (czyste i nieczyste) znalazły równą akceptację: ten obraz wspólnoty wydaje się prześwitywać przez inskrypcje nagrobne z III w. traktowane jako całość.

IV. Późna epoka cesarska. Prezentacja, choć streszczająca, chrześcijańskich inskrypcji z wieków późnej epoki cesarskiej (IV-V w.) musi od początku uwzględniać nowe sytuacje, w których Kościół Rzymu (jako instytucja i jako wspólnota) znalazłby się w następstwie religijnego pacyfikacji. Jednym z pojawiających się zjawisk - być może najbardziej dramatycznych w swoim rozszerzeniu i konsekwencjach - była masowa konwersja. Przyjmując dużą liczbę nowych członków, wspólnoty de facto zaakceptowały w swoim środowisku współistnienie zakorzenionej formacji pogańskiej z niedojrzałym, być może powierzchownym, a czasami nawet wyrachowanym, przywiązaniem do nowej wiary: św. Hieronim, na przykład, potępił fakt, że wśród nowych konwertytów wielu było chrześcijanami "tylko z nazwy" .W obliczu tego zjawiska Kościół pilnie zwiększył swoją działalność katechetyczną, szeroko wykorzystując nie tylko komunikację ustną, ale i pisemną. To właśnie w tym okresie chrześcijanie po raz pierwszy szeroko przyjęli nową formę księgi (kodeks), a także w tym okresie w Kościele łacińskim nastąpiło niezwykle szybkie rozpowszechnienie nowego stylu graficznego w księgach, pisma uncjalnego, które już w IV w. zaczęło być używane w inskrypcjach, za pośrednictwem duchownych. Kościół, spadkobierca średniego do wysokiego poziomu kultury pisanej w społeczeństwie okresu środkowego cesarstwa, zaczął proponować, być może nawet nieświadomie (nie był to jego główny cel), jako element "ciągłości" w czasie, w którym, w celu wykonywania własnego mandatu, udało mu się "utrzymać dyfuzję pisma na wysokim poziomie w niższych klasach społeczeństwa nawet w wiekach, takich jak IV i V, w których organizacja scholastyczna i podstawowe nauczanie, które kiedyś kwitły, podupadały w każdej części cesarstwa" (A. Petrucci). Już na początku ery konstantyniańskiej, a jeszcze bardziej widocznie zaczynając w połowie IV w., nowa rzeczywistość kościelna konkretnie objawiła się również poprzez praktykę inskrypcji, które w niemałej liczbie aspektów, po nawiasie III w., zaczęły ponownie przejmować skonsolidowane dziedzictwo tradycji. Między epoką przedkonstantyniańską a tą, która nastąpiła bezpośrednio po niej, różnice są natychmiast widoczne i bardzo głębokie. Z dobrego powodu A. Ferrua, porównując inskrypcje przedkonstantyniańskie z regionu I - Y katakumb SS. Marcellino e Pietro przy Via Labicana z inskrypcjami z drugiej połowy IV w. cmentarza Komodylli, mógł słusznie zauważyć: "To niewiarygodne, jak w ciągu kilku dekad praktyki cmentarne zmieniły się głęboko i w niemal każdym aspekcie ich wyjaśnienia: wydaje się, że wkraczamy w nowy świat". Pierwsze i najbardziej oczywiste symptomy "nowego świata" przywołane przez Ferruę można wstępnie ustalić w dwóch aspektach o istotnym znaczeniu: po pierwsze, ponowne wejście do obecnej praktyki wszystkiego, co zostało "ideologicznie" wykluczone w epigraficznych strukturach "archaicznego lakonizmu" (dane retrospektywne); i po drugie, większa i bardziej świadoma widoczność tego, co "specyficznie chrześcijańskie", co, wciąż zanurzone i niemal powściągliwe w III w., w krótkim okresie stało się coraz bardziej wyraźnym znakiem przynależności. Najbardziej uderzającym dowodem tego zjawiska jest niezwykłe rozpowszechnienie znaków chrystologicznych (najpierw monogramu i krzyża monogramowego, a następnie, od V w., krzyża greckiego, a następnie łacińskiego), które wdarły się do każdego rodzaju inskrypcji, w tym tych na przedmiotach codziennego użytku (instrumentum). W epoce Konstantyna inskrypcje umieszczane na grobach chrześcijan, zauważalnie dłuższe, przywłaszczyły sobie tradycyjną strukturę dedykacyjną ("od tego a tego do tego a tego"), do której ponownie wprowadzono informacje o życiu zmarłego: dane biometryczne, elogium, wspomnienie roli odgrywanej we wspólnocie cywilnej, kościelnej i rodzinnej, wzmiankę o dniu śmierci/pochówku (depositus/deposito-katete,qh/kata,qesij), którego, choć nie można nazwać specyficznie chrześcijańskim w teologiczno-doktrynalnym sensie (jak błędnie utrzymywano), mimo to wydaje się być szeroko przyjęty przez chrześcijan. Do tych samych struktur wprowadzono również terminy, wyrażenia lub po prostu "znaki", które identyfikowały zmarłego i dedykatora jako wyznawców nowej wiary: najbardziej typowe i rozpowszechnione było ostateczne utrwalenie irenicznych formuł in pace - nawet eivrh,nh|, różnie przyjmowanych z wartością eschatologiczną (in pace Christi, Dei, Domini), pogrzebową (cisza grobu) lub retrospektywną, ta ostatnia w odniesieniu do życia przeżytego secundum legem domini (np. Maxema que vi|xit in pace a|nnos triginta: ICUR IV 9419). To właśnie w tym konkretnym kontekście formuły, o wiele bardziej niż w zmęczonym powtarzaniu formuł pogańskiego dziedzictwa (np. dis Manibus), już wówczas opróżnionych ze swoich pierwotnych znaczeń, znajdujemy symptomy luki między doktrynalno-dyscyplinarną normą a jej rzeczywistym wpływem na zachowanie masy nowych konwertytów. Można to zaobserwować np. w inskrypcjach, które wspominają o inicjacji chrześcijańskiej (ok. 60 przykładów datowanych między 330 a połową V w.), w których średni wiek nowo ochrzczonych zmarłych (od 20 do 50 lat) pozwala na uzasadnione przypuszczenie celowego i obliczonego opóźnienia chrztu do czasu zbliżającej się śmierci : ci procrastinantes (jak nazywali ojcowie kościoła oni) podeszli zatem do chrztu w statusie audientes, a nie electi. W tym dowodzie - a jest to zasadniczo ważne zarówno dla łacińskich, jak i greckich inskrypcji w całym Orbis christianus antiquus - inicjacja chrześcijańska, z rzadkimi wyjątkami, jest wspominana nie za pomocą ściśle technicznych terminów ba,ptisma | bapti,zein (baptisma, -us | baptizare) i łacińskich odpowiedników tinctio-tingere, ale za pomocą formuł takich jak gratiam dei accipere (percipere, consequi), fidem accipere, które wyraźnie rejestrują skutki inicjacji, a nie te właściwie związane z działaniem rytualnym, co byłoby domyślne w baptisma-baptizare. Możemy w rzeczywistości zauważyć podwójny rejestr leksykalno-ekspresyjny we wzmiance o chrzcie i obrazach z nim związanych: ten omawiany tutaj, zwięzły i zredukowany do ograniczonego, stereotypowego słownictwa; i że głęboko odmienny, bardziej wyrafinowany i bardziej doktrynalnie świadomy, udokumentowany zwłaszcza w inskrypcjach ad fontes, tj. inskrypcjach pomyślanych i zleconych przez hierarchię i umieszczonych w baptysteriach, takich jak bardzo sławna inskrypcja, której chciał św. Ambroży dla baptysterium połączonego z katedrą św. Tekli w Mediolanie, lub ta dla baptysterium laterańskiego Sykstusa III. Jeśli chodzi o sferę ściśle doktrynalną, obserwujemy wyraźny podział między inskrypcjami popularnymi a inskrypcjami elit, duchownych i świeckich. Dowody z tych ostatnich grup zawierają wyrażenia i formuły, które sięgają, czasami w wyraźnych terminach i w jasnych kontekstach, do podstawowych zasad wiary chrześcijańskiej: wyznania wiary, nadziei zmartwychwstania, nieśmiertelności, wstawiennictwa świętych, wzmianki o godnym zachowaniu w świetle ewangelii. Wśród licznych przykładów znajdują się te neofity Aedesiusa... qui crededit in Patre et Filio et Spiritu Sancto (ICUR 13443); prezbitera Tirgrinusa, który deklaruje pono metum de fine meo, spes una salutis nam mihi fit Christus, quo duce mors moritur (ICUR VI 15842); Iunianusa i Bictorę, wspominanych odpowiednio jako amator pauperorum i amatrix pauperorum; Gentianus fidelis, do którego ocaleni kierują modlitwę wstawienniczą: et in orationis tuis roges pro nobis quia scimus te in Christo (ICUR VIII 22480); Kryzys Syrakuzański, w którym czytamy w języku greckim: "Wspomnij Boże, służebnicę Twoją Kryzydę i daj jej wspaniały odpoczynek, miejsce pocieszenia na łonie Abrahama, Izaaka i Jakuba" (IGCVO 475); Cyriakusa i Babosa, którym dedykowane są odpowiednio pełne nadziei formuły martures sancti bonibenedicti vos atiutate Quiriacu (ICUR X 26350) i friret tibi Deus et Christus et domni nostri Adeodatus et Felix (tj. męczennicy Feliks i Adautto; ICUR II 6152). W tym kontekście na uwagę zasługuje wyraźna grupa syryjskich inskrypcji charakteryzujących się obecnością - jako incipitu inskrypcji - monoteistycznej formuły ei-j qeo,j, pochodzenia żydowskiego i używanej już wśród pogan. Naturalnie wszystkie te elementy były szczególnie popularne w dekoracyjnych inskrypcjach monumentalnych (tj. inskrypcjach w kościołach) i w inskrypcjach nagrobnych przywódców społeczności . Odwieczną tradycją, która przetrwała nieprzerwanie, był "kult imienia" - zasadniczy element inskrypcji nagrobnych - który właśnie w IV i V w., a zwłaszcza w inskrypcjach wierszowanych, był dobitnie wizualizowany poprzez użycie akrostychu lub wstawianie do konstrukcji wieloznacznych, poprzez które, w harmonii lub w kontraście do znaczenia imienia, wyrażano moralne i/lub duchowe cechy zmarłego, jak np.: hic requiescit Superbus | tantum in nomine dictus, | quem innocentem miotemq(ue) sa(n) cti novere beati... (ICUR V 13954);... Felicitas isto | clauditur infelix falso cognomine dicta (ICUR I 713);... Anastasia secundum nomen credo futuram (tj. vitam; ICUR II 6130). Inną osobliwą cechę symptomatyczną "nowych czasów" można dostrzec w masowej inwazji w epigraficznym formularzu serii wypowiedzi, które ponownie proponują atawistyczną potrzebę posiadania i widoczności ostatecznego miejsca zamieszkania. Wierni - niesłychani w epoce przedkonstantyniańskiej - już za życia troszczyli się o zapewnienie godnego pochówku sobie i swoim krewnym: w ten sposób odrodziła się, nawet na cmentarzach wspólnotowych - które formalnie nadal były cmentarzami chrześcijańskimi - tradycja grobowca szlacheckiego (cubiculum), często zdobionego malowidłami i wyposażonego w imponujące drzwi, aby podkreślić własność i chronić wyłączność użytkowania. W konsekwencji zauważamy powszechne odzyskiwanie repertuaru formuł, które ustalały na kamieniu nabycie grobu za życia i poświadczały jego posiadanie: se vivi fecerunt, fecit sibi et suis, se vivo fecit, do którego często dodawano konkretny rodzaj pochówku (locus, arcosolium, cubiculum, sarcophagus, tumulus, memoria, domus, domus aeternalis) oraz formy czasownikowe emere i comparare, używane albo bezwzględnie, albo w powiązaniu z wyraźnym wymienieniem przedmiotu nabycia, pochówku , przy czym nierzadko wskazywano również lokalizację (ICUR IV 12494... w cymiterium Balbinae w crypta noba; IV 12458 . . . emituj sibi et ux|ori suae Felicitati a Felice fossore | w Balbinis basili|ca locum sub teglata se vibum). W tych kontekstach formułowych w roli protagonisty pojawiła się postać fossora, którego obecność, ledwie dostrzegalna w epoce przedkonstantyniańskiej i niemal wyłącznie w produkcji fresków (np. w tzw. cubicula sakramentów u św. Kaliksta), przyjmuje, począwszy od pierwszej tercji IV w., ważną widoczność epigraficzną, ze znaczną koncentracją od czasów papieża Damazego do początku V w., który był okresem maksymalnego rozwoju kultu męczenników w katakumbach i wynikającego z tego zjawiska grobów zlokalizowanych w pobliżu czczonych grobów (Depositio ad sanctos), najbardziej pożądanych i prawdopodobnie najdroższych . Ich działalność, wykraczająca daleko poza ich normalne zadania (wykopaliska i przygotowanie grobów), zaczęła obejmować bezpośrednie zarządzanie sprzedażą grobów (ICUR II 6077, 6102; IV 12458). Również w tym samym kluczowym momencie pontyfikatu Damazego rozpoczął się proces nawracania niemałej liczby członków rodzin arystokratycznych, wraz z pojawieniem się klasy przedsiębiorczej, która miała zajmować coraz ważniejsze role w kurii papieskiej. Dla nich prestiż, pochodzenie i władza były utrwalane również w ich ostatecznym miejscu zamieszkania. Działo się tak zwłaszcza w wielkich bazylikach cmentarnych Via Cornelia, Via Ostiense, Via Appia i Via Tiburtina, które ze względu na swoją monumentalną widoczność i prestiż związanych z nimi męczenników (Piotra, Pawła, Wawrzyńca) stały się preferowanymi cmentarzami wyższych szczebli społeczeństwa, zarówno świeckiego, jak i duchownego. Nie było systematycznego wykluczania "zwykłych" zmarłych, ale zarezerwowano dla nich bardzo ograniczoną przestrzeń, niewiele większą niż dla zwykłych grobów masowych, w których nie było możliwości napisu. W wysokim stopniu (54%) skoncentrowany na tych monumentalnych cmentarzach - z pewnością nie przez przypadek - był jeden z najbardziej typowych produktów późnoantycznej epigrafiki pogrzebowej: inskrypcja wierszowana, która, zaczynając dokładnie w drugiej połowie IV w., osiągnęła znaczną dyfuzję, dzięki zwłaszcza potężnemu impulsowi działalności, pod wieloma względami wyjątkowej i niepowtarzalnej, Damazego wraz z kompozycją elogia martyrum i w ślad za wejściem do wspólnoty tych znanych grup, które były najbardziej zakorzenione w tradycyjnej kulturze. Epigraficzny gatunek carmina - klasyczny w swoich ekspresyjnych formach, strukturach metrycznych i formach graficznych - stał się oficjalną formą publicznej ekspozycji Kościoła Rzymskiego: wielkie inskrypcje zdobiące kościoły (św. Piotra, św. Pawła, S. Maria Maggiore, S. Sabina) są wierszowane, a począwszy od papieża Liberiusza inskrypcje nagrobne papieży zaczęły być układane wierszem. Nic z tego, co można zaobserwować na monumentalnych cmentarzach i w kościołach pod względem ilości i jakości produkcji epigraficznej, nie znajduje odzwierciedlenia w anonimowych kieszeniach niektórych katakumb czynnych od połowy IV do pierwszych dekad V w., gdzie na próżno szukamy osób należących do elit społeczeństwa, pozornych pochówków, a tym bardziej inskrypcji wierszowanych. Użytkownicy tych cmentarzy wydają się należeć do kulturowo i ekonomicznie upośledzonych klas społecznych: już sporadyczna, a w niektórych przypadkach nawet wyjątkowa praktyka pisemnego upamiętnienia pogrzebowego wykazuje dowody nieodwracalnego upadku. Dane wskazujące w tym kierunku wydają się niepodważalne: na poziomie I cmentarza Panfilo, oddanego do użytku między 348 a 361 rokiem , z 325 pochówków w niszach (loculi) tylko 3% nosi tekst pisany; w kompleksie S. Agnese przy Via Nomentana odsetek grobów z napisem wynosi 14% (z łącznej liczby 5753 grobów), w katakumbach Commodilli przy Via Ostiense nie przekracza 13%, a w katakumbach Marcellino e Pietro przy Via Labicana tylko 10% (2200) z 22 500 pochówków jest opatrzonych inskrypcją. W istocie "pisemna śmierć" nie była już, jak w III w., zrównoważonym odzwierciedleniem faktycznego rozwarstwienia społecznego społeczności, ale miała tendencję do koncentrowania się coraz bardziej w hierarchii kościelnej, arystokracji oraz biurokracji publicznej i papieskiej, kontekstach, w których ze względu na tradycję i przygodną konieczność (duszpasterską i zawodową) produkcja i obieg kultury pisanej nadal miały żywotne znaczenie. Oświecająca w tym sensie jest sytuacja obserwowana w bazylice Apostolorum przy Via Appia, gdzie od 340 do pierwszych dekad V w. (okres największej aktywności) odbyło się około 1000 pochówków. Tutaj, w porównaniu do współczesnych cmentarzy podziemnych, największą różnicą, oprócz oczywistych różnic morfologicznych i strukturalnych, jest częstotliwość pisemnego upamiętnienia, które w wysokim procencie (60%) koncentrują się w pochówkach należących do hierarchii społecznych: viri clarissimi i clarissimae feminae . W tym, jak i w innych kompleksach podmiejskich (św. Piotra, św. Pawła, św. Wawrzyńca) namacalnie manifestowały się symptomy tego procesu selekcji, który w wiekach wczesnego średniowiecza miał prowadzić rzymską produkcję epigraficzną w jednym kierunku: "wpisywania wielkich" . W innych regionach Orbis christianus antiquus, od połowy IV w., zauważamy nadzwyczajne rozpowszechnienie produkcji epigraficznej, w dużej mierze pogrzebowej, zamawianej przez chrześcijan. Teksty, w ciągu ok. 50 lat, zaczęły dostosowywać się do pojedynczej struktury, wskazująco-lokalizacyjnej ("tu leży/spoczywa ten a ten"), która ostatecznie zastępuje formę dedykacyjną ("ten a ten temu a temu") skonsolidowanej tradycji pogańskiej i chrześcijańskiej. Była to głęboka zmiana, objawiająca się początkowymi formułami nekrologowymi hic iacet, hic positus est, locus cuisdam, a zwłaszcza hic quiescit, hic requiescit. Innym aspektem, który charakteryzuje epigraficzny formularz w okresie od późnej starożytności do wczesnego średniowiecza, jest pojawianie się w epigraficznych formularzach zaskakująco wyrazistych formuł, o oczywistym pochodzeniu kościelnym, które oprócz grzywny pieniężnej, którą należało zapłacić władzom cywilnym lub kościołowi, grożą niewypowiedzianymi nieszczęściami dla gwałcicieli grobu, w tym sądem boskim, który objawił się w niektórych wydarzeniach historii świętej (trąd Naamana i sługi Elizeusza Gehaziego, śmierć Ananiasza i Safiry, upadek zdrajcy Judasza) lub w anatemie, którą 318 ojców Nicei rzuciło na Ariusza. Formy te były bardzo popularne we Włoszech , z wyjątkiem Rzymu, gdzie znajdujemy bardzo niewiele przykładów, a szczególnie w Azji Mniejszej, a szczególnie we Frygii, gdzie jedną ze stałych lokalnych inskrypcji była tzw. formuła Eumenii: potencjalnemu gwałcicielowi grobu przypomina się, że "będzie musiał mieć do czynienia z Bogiem" . W różnych obszarach - choć w ramach jednorodnej struktury tekstowej, obecnie nawet skodyfikowanej - można zauważyć pewne osobliwości formy: tak więc rzucającą się w oczy produkcję w Trewirze charakteryzuje początkowa formuła hic pausat i obecność na końcu inskrypcji symbolicznego modułu dwóch gołębi zwróconych w stronę drzewa; w Afryce, oprócz określenia pochówku terminem mensa, obserwujemy dość powszechną praktykę oznaczania zmarłego terminem fidelis i wprowadzającą formułą memoria (Duval 1988). We Włoszech, w szczególności na obszarach lokalnych, można zaobserwować specyficzne cechy formuł, takie jak inskrypcje z Bolseny z typową frazą pax tibi cum sanctis (ICI I passim) lub te z Tropei, w których poświęcenie grobu wyrażone jest formułą cui bene fecit

V. Napisy dewocyjne. Od czasów przedkonstantyniańskich praktyka napisów dewocyjnych skierowanych do "bohaterów" kościoła rzymskiego, tj. męczenników wiary, rozwijała się szybko w społeczności. Były to improwizowane poświadczenia, zazwyczaj autografy, kreślone jako graffiti na ścianach świętych miejsc na przedmieściach miasta. Najważniejszym kompleksem tego typu pisemnej produkcji, unikalnym w swoim gatunku, jest z pewnością ten zwany "Triclia" pod bazyliką Apostolorum przy Via Appia: dziedziniec, otoczony portykami z trzech stron i wyposażony w ławki, na którego ścianach kreślono 332 graffiti (22% z nich w języku greckim) między połową III a początkiem IV w., poświadczające pamięć około 600 osób. W tym miejscu, gdzie według tradycji poświadczonej już przez depositio martyrum i epigramat papieża Damazego ("Ty, który idziesz szukać imion Piotra i Pawła, musisz wiedzieć, że święci kiedyś tu mieszkali"), Piotr i Paweł zostali tymczasowo pochowani, przez okres około 50 lat rozwinęło się centrum kultu pogrzebowego dla upamiętnienia dwóch apostołów, na cześć których odwiedzający spożywali rytualny posiłek (refrigerium) i czasami pozostawiali pisemne ślady swojej obecności. To nie jest miejsce na podejmowanie staroświeckich (i być może bezczynnych, w ich okresowym powtarzaniu) pytań o obecność Piotra i Pawła w katakumbach, czy to martwych (według tłumaczenia), czy żywych (tradycja zamieszkiwania tam). Pewne wydaje się to, że społeczność chrześcijańska Rzymu uważała to miejsce za obszar uświęcony obecnością, prawdziwej lub domniemanej, pamięci pogrzebowej dwóch apostołów. W tym sensie przesłania przekazywane przez graffiti namalowane na ścianach dziedzińca z portykiem (triclia) nie wydają się budzić wątpliwości. Liczni goście tam, jak się wydaje, byli w większości mało biegli w pisaniu i używali niezwykłych dużych, szorstkich wielkich liter, czasami przeplatanych małymi literami (zwłaszcza literą b), kreślonych "z trudem" narzędziami, które nie zawsze nadawały się do tego celu, jak się wydaje, musimy wnioskować z nadmiernego, poszarpanego charakteru liter, które były nierówne i często niezbyt wyraźne. Większość tych inskrypcji zawiera modlitwy skierowane do dwóch apostołów, zwykle wyrażone w zdaniach "pamiętaj o tym i tym" (in mente habete, eivj mnei,an e;cete), "chroń tego i tego" (sunthrh,sate(thrh,sate), "módl się za tego i tego" (petite, orate, rogate pro), "pomóż temu i temu" (subvenite, adiuvate). Czasami goście wyraźnie wskazywali konkretny motyw, który skłonił ich do poproszenia Piotra i Pawła o interwencję: dobra podróż morska [Petre et Paule in mente | ha]bete Restitu[tum] | nabiga felix in deo] (ICUR V 12973 i podobne 12959), lub zwycięstwo ulubionego konia w wyścigach cyrkowych, o czym świadczą niektóre wizerunki bogato ubranych koni z głowami wiankami . Pewnym faktem wynikającym z tekstów tych graffiti, a także z morfologii i typologii funkcjonalnej otoczenia, jest to, że niemało odwiedzających wyrażało swoje oddanie również poprzez posiłek spożywany na cześć dwóch męczenników. Zwyczaj ten znajduje przekonujący wyraz w terminach refrigerium, refrigerare, zaczerpniętych z języka potocznego i już używanych wśród pogan do oznaczania posiłków spożywanych przy grobach krewnych: Petro et Paulo | Tomius Coelius | refriger[i]um feci ; Dalmatius | botum is promisit | refrigerium (V 12932); XIIIIII kal(endas) apriles | refrigeravi | Parteniusz in deo et nos in deo omnes). Inny kompleks napisów graffiti, wszystkie w języku łacińskim, datowany jest na okres od końca III do pierwszych dwóch dekad IV w.: bardzo znany - być może bardziej ze względu na debaty, jakie wywołał, niż ze względu na swoją wartość wewnętrzną - obszar tzw. muru G pod konfesją św. Piotra w Watykanie. Tutaj, w odróżnieniu od tego, co zaobserwowano w przypadku graffiti triclia, widać "frenetyczne nakładanie się różnych pism na tej samej bardzo małej przestrzeni, bez szacunku dla poprzednich wiadomości, bez porządku graficznego i bez troski o czytelność" . Ważnym faktem, który wyłania się z tych napisów, jest przedwczesne występowanie monogramu chrystologicznego w formie decussate, używanego głównie jako skrót (compendium scripturae) w kontekstach aklamacyjnych, takich jak [- - - et] Simplici vivite in Chr(isto); Nikasi vibas in Chr(isto); Victor | Gaudentia | vivatis in Chr(isto); Marcu | bive in Chr(isto). Równie ważny i w pewnym sensie zaskakujący jest brak jakiejkolwiek wzmianki o imieniu Apostoła; ani też, w tym celu, nie wydają się przekonujące pewne wysiłki, aby dostrzec jego obecność w niektórych skróconych formach monogramatycznych (litery PE), skutecznie "rekonstrukcji laboratoryjnej", tj. poprzez domniemany mechanizm transfiguracji, nałożeń i stycznych między elementami alfabetycznymi należącymi do różnych inskrypcji i rąk. Od IV w. monogram PE jest jednak w rzeczywistości szeroko udokumentowany w inskrypcjach pogrzebowych, jak również w innych typach inskrypcji (np. contorniates), jako dosłowne "kompendium" gratulacyjnego aklamacji p(alma) e(t) l(aurus): typowa formuła późnoantyczna, którą w pewien sposób można uznać za specyficzną dla chrześcijan. W IV i V w., oprócz sanktuariów rzymskich (w szczególności w Kallisto, Marcellino e Pietro, Priscilli), praktyka dewocyjnych inskrypcji wydrapywanych na miejscu pochówku rozprzestrzeniła się na wielkie wiejskie sanktuarium, sanktuarium S. Felice w Noli, gdzie na małym panelu gipsowym zachowały się teksty - pod każdym względem podobne do tych w Rzymie - które rejestrują imiona odwiedzających, a czasami świętego w kontekście formuł inwokacyjnych. Zwyczaj improwizowanych pism dewocyjnych był powszechny w Rzymie przez całe wczesne średniowiecze i w rzeczywistości to właśnie w VI-VIII w. znajdujemy jego największe rozpowszechnienie jako zjawiska związanego z pielgrzymkami ad limina. Ośrodkami kultu, wszystkie podmiejskie, które przechowują dowody tej praktyki dewocyjnej, są sanktuaria męczenników, zwłaszcza te: S. Calepodio na Via Aurelia, Ponziano na Via Portuense, Commodilla na Via Ostiense, S. Callisto i Pretestato na Via Appia, anonimowa bazylika Via Ardeatina, S. Ippolito na Via Tiburtina, S. Ermete i S. Panfilo na Via Salaria, S. Valentino na Via Flaminia. Z początkiem VIII w. rozpoczął się nieubłaganie koniec tej praktyki pisania, która w Rzymie, od pierwszej epoki cesarskiej, a następnie nieprzerwanie przez siedem stuleci, na różne sposoby, w różnych miejscach i okolicznościach, była przedstawiana jako jeden z symptomatycznych "znaków" rozległej i pośredniej dyfuzji improwizowanego i okazjonalnego pisma epigraficznego. Jednak między końcem VIII a początkiem IX wieku materialne konteksty tej praktyki zostały utracone - podmiejskie sanktuaria, które zostały opróżnione z ich cennej zawartości, ciał męczenników. Ostatnią pieczęcią tego okresu może być napis umieszczony przez Paschalisa I (817-824) w kościele S. Prassede na pamiątkę przeniesienia 2300 ciał męczenników (lub domniemanych) z sanktuariów katakumb do kościoła miejskiego na Eskwilinie.

ELEUTERUS (Eleuterus, Eleutherius), papież (175-189) : Zastąpił Sotera prawdopodobnie w 175 roku i był papieżem aż do śmierci w 189 roku (data, od której zaczyna się bardziej pewna chronologia dla biskupów Rzymu). Na liście Ireneusza Eleutherus znajduje się na ostatnim miejscu, dwunasty następca apostoła Piotra . Grek z Nikopolis (Epir), diakon Aniceta , syna Abbondiusa lub Abbondantiusa , żył pod cesarzem Kommodusem, w okresie względnego rozejmu w rzymskich prześladowaniach. Pokój Kościoła został zakłócony w innym sensie przez rozprzestrzenianie się na Zachodzie herezji montanizmu. W kontekście tej kontrowersji, w 177 roku Eleutherus otrzymał za pośrednictwem Ireneusza, wówczas prostego prezbitera, list na temat teorii montanistycznych . Dokument został skierowany przez chrześcijan z Lyonu, wówczas więźniów i wyznawców wiary, "do braci z Azji i Frygii oraz do Eleuterosa, biskupa Rzymu". Zamiast potępiać montanizm, chrześcijanie z Lyonu objaśniali jego heterodoksyjne treści, informując o nich Eleuterosa i zapraszając go do umiarkowanego i pokojowego podejścia, którego faktycznie przestrzegał w kolejnych latach, odmawiając zakłócania wewnętrznego pokoju Kościoła potępieniami, które były zbyt szerokie i surowe. Ta ostrożność wydaje się być potwierdzona przez Tertuliana Adversus Praxean, gdzie w prawdopodobnej aluzji do Eleuterosa gani biskupa Rzymu za uznanie ortodoksji Montanusa i innych herezjarchów (PL 2, 178-179). Prawdą jest również, że w ostatnich latach życia Eleuteros przyjął mniej pojednawczą postawę wobec montanistów. LP wspomina o wysłaniu misjonarzy przez Eleuterosa do Brytanii, na prośbę króla Lucjusza. Okoliczności śmierci Eleuterosa są nieznane, chociaż wspomina się go jako męczennika Kościoła Rzymu (26 maja).

ELEUTHERUS (Eleuterus, Eleutherius) z Tournai (zm. 531) : Urodzony ok. 456 r. z rodziców chrześcijańskich i członek galijsko-rzymskiej arystokracji, Eleutherus spędził większość młodości na dworze królewskim w Tournai. Vita Medardi a podrzędnie Vita Eleutherii , stwierdzają, że po zostaniu hrabią, między 497 a 500 r. został konsekrowany na biskupa Tournai i podejmował znaczne wysiłki w walce z poganami i heretykami, w szczególności arianami. Udał się także do Rzymu, najpierw do papieża Symmachusa, a następnie do papieża Hormisdasa i zwołał synod w 527 r. Zmarł 30 sierpnia 531 r. Wygłosił sześć kazań (Sermo, seu Confesio de SS. Trinitate; Transitus S. Eleutherii episcopi; Sermo de Trinitate; Sermo de incarnatione Domini; Sermo de natale Domini; Sermo in annuntiationis fest um) i modlitwa (Oratio Beati Eleutherii) zostały błędnie przypisane Eleutherowi.

ELIAS z Jerozolimy (430-518) : Patriarcha Jerozolimy (494-516). Święty: święto 4 lipca. Pochodzący z Arabii, anchoreta w Egipcie i Palestynie, konsekrowany na kapłana przez Anastazjusza z Jerozolimy, został patriarchą w szczytowym okresie schizmy akackiej, za panowania monofizyckiego cesarza Anastazjusza. Chociaż był ortodoksyjny i antymonofizycki, Eliasz, chcąc zachować umiarkowane i pojednawcze podejście, przyjął Henotikon i uniknął otwartej obrony Soboru Chalcedońskiego; nie uniknął jednak ataków monofizytów. W 512 roku udało mu się uniknąć, dzięki wstawiennictwu św. Sabasa u Anastazjusza, depozycji zarządzonej przez Sobór w Sydonie, chociaż jego przyjaciel Flawian II z Antiochii został zdetronizowany. Eliasz odmówił wówczaskomunii z następcą Flawiana w Antiochii, monofizyckim Sewerem. Został zesłany do Aili (Ejlat) nad Morzem Czerwonym, gdzie zmarł.

ELIGIUSZ z Noyon-Tournai (ok. 590-660). Urodzony ok. 590 w Chaptelat, niedaleko Limoges, w starej galijsko-rzymskiej rodzinie, był uczniem złotnika w mennicy w Limoges, zanim przeszedł na służbę królów Chlotara II i Dagoberta, gdzie wywarł ogromny wpływ na monetyzację VII wieku, tworząc również arcydzieła sztuki religijnej. Nadal będąc świeckim, założył klasztory w Solignac, Paryżu i Noyon, pomagając biednym i więźniom. Po śmierci Dagoberta, Eligiusz został wyświęcony na biskupa Noyon 13 maja 641. Ewangelizował północną część swojej rozległej diecezji, która popadła z powrotem w pogaństwo z powodu inwazji barbarzyńców, ale z umiarkowanym powodzeniem; brał udział w synodach w Orleanie (639/641) - fakt znany jedynie z jego Życia - i Chalon-sur-Saône (24 października 647/653). Homilie przekazywane pod jego nazwiskiem nie są autentyczne (PL 87, 593-662), z wyjątkiem homilii De supremo iudicio , w której stale odwołuje się do homilii Cezarego z Arles. Mamy również jego list napisany do Dezyderiusza z Cahors (CPL 1303) i Charta cessionis Solemniacensis (CPL 2095). Zmarł 1 grudnia 660 i został pochowany w Noyon.

ELJASZ, prorok I. Egzegeza - II. Ikonografia.

I. Egzegeza. Istnieje starotestamentowy apokryf zatytułowany Apokalipsa Eliasza. E. Schürer uważa je za dzieło chrześcijańskie III w. W. Bousset uważa je za dzieło żydowskie zmienione przez III w. n.e. Chrześcijanin. Niedawno, bez przekonujących dowodów, J.M. Rosenstiehl próbował pod wpływem okoliczności datować ją na I w. n.e. PRZED CHRYSTUSEM. Praca ta miała niewielki wpływ na chrześcijańskie przyjęcie proroka Eliasza. Klemens Rzymski (Kor. 17, 1) przedstawia Eliasza jako prawdziwy model. Justin Męczennik wspomina o nim głównie w perspektywie eschatologicznej. Ireneusz wspomina o nim tylko dwa razy i zawsze w perspektywie typologicznej Orygenes przywołuje go na dwóch poziomach: historii proroka; a zwłaszcza w swoich komentarzach i homiliach do Nowego Testamentu , znaczenia wydarzeń, w których prorok brał udział. Z orygenesowskiej interpretacji Eliasza pochodzą nauki o praktycznym życiu chrześcijańskim, zwłaszcza poprzez jego homilie ze Starego Testamentu . Metodiusz z Olimpu wyjaśnia w anty-orygenistycznym sensie ucieczkę Eliasza od Jezabel i jego objawienie się na górze Tabor . Odniesienia do Eliasza w patrystykach greckich z IV-V w. są rzadkie. Euzebiusz z Cezarei wymienia go w O męczennikach Palestyny 11, 9. Wiele odniesień pojawia się u Atanazego, najciekawsze jest w Vita Antonii 7, gdzie Eliasz jest przedstawiony jako wzór dla mnichów. Euzebiusz z Emesy w swojej Oratio II de Filio używa Eliasza, aby podkreślić wyższość Syna nad wszystkimi postaciami ST. Cyryl Jerozolimski przedstawia Eliasza katechumenom jako nosiciela darów Ducha Świętego . Ledwie wspomniany przez Bazylego (Wielkie Reguły 23) i tylko konwencjonalnie przez Grzegorza z Nazjanzu, u Grzegorza z Nyssy Eliasz staje się pospolity, gdy święty odwołuje się do Pisma Świętego. Jan Chryzostom poświęca całą homilię Eliaszowi: O Eliaszu, wdowie i jałmużnie. Teodoret z Cyrus, Cyryl z Aleksandrii, Nil, Izydor z Peluzjum, Diadoch z Fotyki i Maksym Wyznawca prawie o nim nie wspominają. W syryjskiej tradycji Eliasz pojawia się jako gigant biblijnego proroctwa, człowiek czynu i modlitwy, "prorok i ojciec proroków", zwłaszcza u Afraatesa i Efrema. Wśród Latynów, według Cypriana Eliasz jest wzorem męczenników; prorokiem ostatnich dni dla Hilarego , Augustyna i Grzegorza Wielkiego; asceta pustyni, dziewica i ubogi, dla Ambrożego, który poświęca mu cały traktat De Helia et ieiunio; model życia monastycznego dla Hieronima i Jana Kasjana Kryzys pelagiański podkreślałby jego potrzebę łaski, a Izydor z Sewilli widział we wniebowzięciu Eliasza odległą zapowiedź wniebowstąpienia Chrystusa.

II. Ikonografia. Wiele dzieł łacińskich i greckich Ojców zawiera mniej lub bardziej obszerne odniesienia do Eliasza. Jego wstąpienie do nieba w ognistym rydwanie jest nie do wiary tylko przez Orygenesa, który zaprzecza, żejego ciało mogło być martwe. Według Augustyna, Eliasz i Enoch umrą razem na końcu świata, walcząc z Antychrystem . Te same dwie postacie są utożsamiane z postaciami dwóch świadków Obj. 11 przez różnych autorów, w tym Jerome′a , który uważa Eliasza za drugiego prekursora Chrystusa, tak jak św. Jan Chrzciciel był pierwszym. Podobne porównanie pojawia się u Grzegorza z Nyssy i u św. Augustyna . Ze względu na jego liczne cnoty (ubóstwo, wstrzemięźliwość, wierność w modlitwie, pokuta) jest on wskazywany jako przykład życia monastycznego przez św. Atanazego i Jana Kasjana . Ambroży przyznaje mu pierwsze miejsce wśród proroków, a Hieronim również celebruje sposób jego życia i jego pracę wywyższania chwały Bożej . Sceną Eliasza najbardziej rozpowszechnioną we wczesnym chrześcijańskim repertuarze figuralnym jest jego wejście na ognistym rydwanie, które formalnie czerpie inspirację ze scen apoteozy i triumfu w sztuce klasycznej i nawiązuje do chrztu ogniem. Najstarsze znane przedstawienia to prawdopodobnie te na rzymskich sarkofagach, gdzie Eliasz pojawia się jeszcze przed czasami Konstantyna . W malarstwie Eliasz jest rozpoznawalny na uszkodzonej lunecie w katakumbach Domitylli (IV w.) : prorok, bez brody, w tunice i paliuszu, znajduje się na poruszającej się kwadrydze, podczas gdy Elizeusz na niego wskazuje. Luneta arcosolium w katakumbach Via D. Compagni pochodzi z drugiej połowy IV w. W mozaikach Eliasz pojawia się w Mediolanie (apsyda S. Aquilino) i Rawennie (S. Apollinare in Classe), ze zwykłymi schematami kompozycyjnymi. W rzeźbie scena pojawia się na niewielu sarkofagach oprócz tych wymienionych powyżej: sarkofagu Borghese w Luwrze , sarkofagu św. Ambrożego w Mediolanie (Ws 189, 2). W projekcie sarkofagu Bazyliki św. Piotra w Watykanie pojedyncza scena obejmuje całe wydarzenie, podczas gdy we fragmencie w Muzeum w Arles składa się ona z dwóch części: powyżej Eliasz w rydwanie wręcza paliusz; poniżej Elizeusz, łysy i brodaty, otrzymuje go; inna postać obok Elizeusza jest interpretowana jako Jordan. Fragment chrzcielnicy z kościoła Vitalisa w Sbeitli, obecnie w Muzeum Bardo w Tunisie, pochodzi z IV w. Eliasz pojawia się prawdopodobnie również po lewej stronie relikwiarza z Brescii (350-370), na fragmentarycznej tabliczce glinianej w Muzeum Bardo (V w.) i na drewnianych drzwiach kościoła S. Sabina w Rzymie (ok. 430).

ELISAEUS, doktor (Ełišē Vardapet) (VI w.?): Ormiański autor Historii Vardana i wojny ormiańskiej, która opowiada o powstaniu ormiańskim z lat 449-451. Tradycyjnie uważany za naocznego świadka wydarzeń, które opowiada, Elisaeus jest obecnie powszechnie datowany na VI w.; Akinian umieszcza kompozycję Historii w VII w., postrzegając obecny tekst jako IX-wieczną rewizję, która przekształciła pierwotnego bohatera, Vardana II, w Vardana I. W rękopisach Elisaeus pojawia się jako autor homilii oraz traktatów ascetycznych i egzegetycznych, które wydają się korzystać z tłumaczeń z okresu hellenofilskiego (VI w.), ale jednocześnie wykazują niewielkie zainteresowanie sporami antychalcedońskimi.

ELKESAITES: Początki Elkesaitów sięgają żydowskich mieszkańców regionu granicznego podczas wojny rzymsko-partyjskiej pod koniec panowania Trajana (ok. 116). W tym czasie napisano księgę wśród tych Żydów, która zawierała objawienia i domagała się nawrócenia w obliczu zbliżającego się sądu. Według księgi, objawienia zostały dokonane przez dwóch ważnych aniołów. Chociaż człowiek o imieniu Elxai jest powszechnie wspominany w związku z księgą, zwykle uważa się, że w tym słowie możemy dostrzec hebrajskie słowa ksh ?yl (Księga) "Ukrytej mocy". Objawienia nie zostały spełnione, ale księga cieszyła się tak ogromnym uznaniem, że jej treść nie tylko została zinterpretowana, ale nawet dostosowana do nowych okoliczności. Wiemy, że pewien Alkibiades z Apamei przybył do Rzymu w czasach biskupa Kallistusa, głosząc drugi chrzest, odnosząc się do elkesaickiej księgi objawień). Orygenes napisał, że Elkesaici pojawili się w Cezarei, ogłaszając, że przebaczenie jest możliwe nawet dla tych, którzy zaparli się wiary . Epifaniusz opisuje sektę zwaną Sampseni, która według niego wywodzi się od Osseni, na których wpływ miał Elxai (Pan., rozdz. 19 i 53). Fihrist, dzieło napisane po arabsku pod koniec X w., ujawnia, że sekta Mughtasilah, założona przez Elxai, zaliczała brata Maniego do swoich członków, a sam Mani był "ich głową". Potwierdza to manichejski dokument o młodości Maniego, powszechnie nazywany Kodeksem Maniego z Kolonii. Problem związany z badaniem Elkesaitów polega na określeniu, z jednej strony, w jakim stopniu ich oryginalne idee wpłynęły na już istniejące grupy religijne, a z drugiej strony, w jakim stopniu idee Elkesaitów były pod wpływem tych grup. Wiemy od Hipolita, że Alkibiades propagował koncepcję życia żydowskiego i akceptował chrystologię, w której Chrystus pojawiał się we wszystkich epokach; w tym względzie Hipolit mówi również o praktykach egzorcyzmów i astrologii. Element chrześcijaństwa żydowskiego jest znacznie mniej ważny w opisach Epifaniusza 1:797. Podkreśla on domniemany wpływ Elkesaitów na Ebionitów, ale prawdopodobne jest, że wpływ ten poszedł w drugą stronę. Na koniec zauważamy, że w opisie Fihrystów i Kodeksu Mani z Kolonii nic nie powiedziano o ideach chrześcijaństwa żydowskiego. W przypadku Elkesaitów wydaje się więc, że nie mamy do czynienia z konkretną grupą, ale z wpływem tajemniczej księgi objawień, która miała wpływ na szeregistniejących wcześniej idei religijnych, prawdopodobnie zaczynając od niektórych żydowskich grup chrześcijańskich na wschód od Jordanu.

ELPIDIUSZ (IV w.): Świecki Elpidius jest wspomniany przez Jerome′a (Ep. 133, 4; CSEL 56, 248). Sulpicjusz Sewer nazywa go retorem i przedstawia go, wraz z kobietą o imieniu Agape, jako nauczyciela Pryscyliana. Również według Sulpicjusza Elpidius został potępiony na Soborze w Saragossie w 380 r.

ELPIDIUS RUSTICUS (V-VI w.): Łaciński poeta chrześcijański (koniec V-pierwsza poł. VI w.), różnie utożsamiany z diakonem Elpidiusem, nauczycielem Teodoryka, odbiorcą listów od Kasjodora, Ennodiusza i Awitusa, wspomnianych w Prokopiuszu i Vita Caesarii (Fabricius); z Flaviusem Elpidiusem Rusticiusem Domnulusem Teodoryk "comes consssorialis", subskrybent niektórych tekstów klasycznych (Brandes); z galijskim poetą Domnulusem, o którym wspomina Sidoniusz Apollinaris, którego niektórzy uczeni uważają za tę samą osobę, co subskrybent Rawenny (Jahn, Cavallin). Rozwiązanie tego problemu, którego jeszcze nie osiągnięto, wiąże się z rozwiązaniem źródłowym dwóch dzieł Elpidiana: Carmen de Christi Iesu beneficiis (149 heksametrów) i serii epigramatów zatytułowanej Historiarum Testamenti veteris et novi Tristicha XXIV, opublikowanych po raz pierwszy przez G. Fabricius w Bazylei w 1564 r. na podstawie kodeksu, który obecnie zaginął. Tristicha, prawdopodobnie podpisy do figuratywnych cyklów epizodów z obu Testamentów, przypominające Dittochaeon Prudencjusza, nie mają techniki Carmen, dyktowanej przez intensywną religijność i dość często wznoszącej się do autentycznej wibracje poetyckie, z różnymi zapożyczeniami seduliańskimi. Utworzony między rokiem 525 (śmierć Boecjusza, o której mowa ) a końcem królestwa Ostrogotów (555; mówi się o nim, że nadal istnieje), można uznać go za skuteczny i pobożny streszczenie, poprzez jego istotne momenty, zbawczego działania Chrystusa w historii ludzkości, z ostateczną wizją niebiańskiej szczęśliwości, skontrastowanej ze złem (głodem, wojną, chorobą, okrucieństwem tyranów) dominującym w czasach poety. Godne uwagi w Carmen, oprócz obecność niektórych neologizmów, jest proklamowaną różnicą i wyższością poezji "vates" Chrystusa nad sztuczną poezją pogańskich pisarzy, "ekspertów w błędach" (ww. 39-40). Na koniec są cztery epigramaty (Versus Rustici defensori Augustin: CPL 1508), które podsumowują doktrynitarną naukę Augustyna.

ELVIRA, Sobór : Znamy dwa miasta o łacińskiej nazwie Eliberris (Iliberris): jedno w Galii Narbońskiej, drugie w prowincji Baetica. Nie ma wątpliwości, że sobór odbył się w tym ostatnim: wystarczająco dowodzą tego biskupstwa uczestników. Dane archeologiczne ustalają jego miejsce w odległej dzielnicy (Abaicín) współczesnej Granady, wykluczając inne homonimiczne miejscowości w pobliżu. Najbardziej problematyczny jest rok jego obchodów, ponieważ akty podają tylko jego dzień i miesiąc: 15 maja. Wszyscy zgadzają się tylko co do jednego faktu: odbył się po 295 (prawdopodobny początek biskupstwa Osjusza z Kordoby) i przed 314 (rok Soboru w Arles). Nic nie może pomóc nam ustalić dokładnego roku, poza danymi pochodzącymi z badania jego 81 kanonów: kan. 25 odnosi się do tych, którym nadano tytuł confessores; kan. 60 nie uznaje za męczenników tych, którzy zostali skazani na śmierć tylko za niszczenie bożków; kan. 73 wspomina o donosicielach na chrześcijan. Wszystko to wydaje się wskazywać na następstwa prześladowań; w tym przypadku byłyby to prześladowania Dioklecjana i moglibyśmy je datować między 306 a 314 rokiem. Ale inne wskazówki zmuszają nas do cofnięcia się do okresu sprzed prześladowań: brak problemu lapsi (obecnego na Soborze w Arles) i współistnienie chrześcijan i pogan, sytuacja charakterystyczna dla czasu trwałego pokoju, a nie prześladowań. Tak więc rok obchodów możemy umieścić między 300 a 303 rokiem. Akty są podpisane przez 19 biskupów i 24 prezbiterów, delegatów 37 wspólnot chrześcijańskich (sześć z nich wysłało prezbitera, a także biskupa). Możemy zatem mówić o soborze narodowym, również dlatego, że obecni byli przedstawiciele pięciu prowincji rzymskich: Baetica, 19 (i prawdopodobnie 3 więcej); Carthage, 8; Lusitania, 3; Tarraconensis, 1 (i prawdopodobnie jedna więcej); i Gallaecia, 1. We wszystkich rejestrach Feliks z Acci (Guadix) podpisał się jako pierwszy, przywilej prawdopodobnie przyznany mu ze względu na jego osobiste starszeństwo wśród biskupów, a nie starożytność jego stolicy. Znaczenie tego soboru jest znaczne dla naszej wiedzy o kościele w Hiszpanii w tamtym czasie. Pierwszą rzeczą, o której nam mówi, jest szerokie rozpowszechnienie chrześcijaństwa na półwyspie, szczególnie w Baetica, jak i w jego różnych warstwach społecznych: flamines ; duumvirs ; bogate matrony ; właściciele ziemscy ; lichwiarze ; woźnice i aktorzy ; wyzwoleńcy . Drugim jest to, jak nieskuteczna była ta chrystianizacja, skoro bałwochwalstwo nadal istniało wśród chrześcijan , którzy brali udział w pogańskich nabożeństwach i mieli bożkiw swoich domach ; chrześcijanie poślubiali pogan lub Żydów ; nawet biskupi wierzyli w czary i byli szczególnie pobłażliwi w sprawach życia małżeńskiego i w sprawach seksualnych. Powinniśmy również zauważyć pewną sztywność w nakładanych karach, aż do całkowitego wykluczenia z kościoła odstępczych użytkowników, tych, którzy trzymali bożki w swoich domach , tych, których plony zostały pobłogosławione przez Żydów oraz woźniców i aktorów, którzy nie dotrzymali obietnicy wyrzeczenia się tego rodzaju pracy . Sobór chciał zintensyfikować życie chrześcijańskie, uwalniając je od wszelkich pogańskich powiązań i pozostałości oraz od wszelkich kontaktów z Żydami, i usilnie pragnął uczynić życie duchowieństwa wzorowym - słynny z tego powodu jest kan. 33, różnie interpretowany, który nakazuje biskupom, prezbiterom i diakonom wstrzemięźliwość seksualną podczas wykonywania ich posługi. Wszystko to zależy od autentyczności kanonów, jednych z najwcześniejszych zachowanych kanonów jakiegokolwiek soboru. Ich późne pojawienie się (w Hispana; 2. połowa VI w.), inne czynniki wewnętrzne, takie jak używane słownictwo, niezwykła liczba kanonów (81), które są pomieszane, a niektóre na pierwszy rzut oka sprzeczne, oraz obecność niektórych tematów omawianych na późniejszych soborach, doprowadziły niektórych do zaprzeczenia ich autentyczności i uznania ich za późniejszą kompilację; w tym przypadku tylko pierwsze 21 (22) kanony należałyby do aktów soboru w Elwirze. Jeden z autorów podtrzymuje tezę, że 81 kanonów to akty pięciu hiszpańskich soborów z III i IV wieku, jednakże przedstawione dowody nie dają wystarczającej odpowiedzi na pytania podniesione w ostatnich propozycjach.

EMERENTIANA (zm. 303?): Jedna z grupy męczenników pochowanych w coemeterium majus przy Via Nomentana, znana z inskrypcji (ICUR 21590) i włączona do Mart. hier. 16 września. W Galii jest ona wybitnie przedstawiana przez historyczne martyrologie i późne rękopisy Mart. hier., na podstawie rozdziału dodanego do Passio św. Agnieszki w którym Emerentiana jest uważana za jej przybraną siostrę; została ukamienowana, gdy była jeszcze katechumenką, podczas pogrzebu siostry w katakumbach . Wydarzenia te doprowadziły do ustanowienia święta na jej cześć 23 stycznia. O jej kulcie świadczą również itineraria rzymskie z VII w. (CCL 175, 306. 319. 326). Ciało Emerentiany zostało przeniesione przez papieża Paschalisa I do bazyliki S. Prassede . Emerentianę uwzględniono również w procesji męczenników w mozaikach S. Apollinare Nuovo w Rawennie.

EMERITUS (zm. po 418): Donatystyczny biskup Kartaginy i przywódca sprawy donatystów na konferencji w Kartaginie w 411. Najwyraźniej z wykształcenia prawnik. Po raz pierwszy pojawił się na scenie w 394, kiedy sporządził dekret większości prymianistycznej na Soborze w Bagai, który ekskomunikował zwolenników Maksymiana. Jego język był zarówno ozdobny, jak i jadowity . Na konferencji w Kartaginie w 411 r. był jednym z sześciu biskupów, którzy przemawiali w imieniu donatystów i wraz z Petylianem z Konstantyna popierał sprawę donatystów od początku do końca. Przy tej okazji pokazał się jako mistrz taktyki proceduralnej i skuteczny mówca, przemawiając 64 razy, często długo, w ciągu pierwszych trzech dni debaty. Pozbawiony, podobnie jak inni biskupi donatystów, swojej stolicy na mocy rozkazu rządu cesarskiego , mimo to pozostał aktywny w okolicach Cezarei (Cherchel). We wrześniu 418 r. Augustyn, odwiedzając to miasto, spotkał go przypadkiem na forum i próbował przekonać do przyjęcia unii z katolikami. W napiętej scenie w katedrze w Cezarei Emeritus odmówił i pomimo napomnień Augustyna pozostał do końca mocno przywiązany do zasad donatystów .

EMESA

I. Miasto - II. Archeologia.

I. Miasto. Emesa (współczesne Homs, Hims), po prawej stronie rzeki Orontes na żyznej równinie, była skrzyżowaniem dróg na przejściu z morza do wnętrza i Palmyry, a także strategicznym punktem między Damaszkiem, Aleppo i Palmyrą. Była częścią rzymskiej prowincji Syrii, która w czasach Pompejusza znalazła się pod pośrednią kontrolą rzymską i była rządzona przez króla wasalnego. Została nazwana Emesą za Domicjana (81-96), kiedy znalazła się pod bezpośrednią kontrolą rzymską. Stała się również kolonią rzymską o typowych strukturach miasta. Za Teodozjusza została przyłączona do prowincji Fenicji Libańskiej, której była stolicą. Było to miejsce urodzenia Julii Domny, żony cesarza Septymiusza Sewera, Julii Mammai i cesarzy Heliogabala (218-222) i Aleksandra Sewera (222-235), za których panowania miasto przeżyło znaczny rozwój w pierwszej połowie III w. Bóg Baal (Helios-Baal), którego kapłanem był cesarz Heliogabal, był tam czczony pod postacią czarnej skały; kult rozprzestrzenił się dzięki łasce rodziny cesarskiej, świątynia została zbudowana na Palatynie w Rzymie. Nie wiemy nic o chrześcijańskich początkach Emesy, chociaż Liber Pontificalis (s. 134) mówi, że papież Anicetus (154-166) urodził się tam. Wiemy o nauczycielu Julianie, który żył w czasach cesarza Numeriana (283-284); podczas prześladowań Dioklecjana było kilku męczenników, w tym Sylwan, którego Euzebiusz z Cezarei opisuje jako biskupa "kościołów wokół Emesy" , a którego biskupstwo trwało 40 lat . Biskup Anatoliusz był obecny na soborach Nicejskim (325) i Antiocheńskim (341). Podczas sporu ariańskiego biskupem był Euzebiusz (zmarły przed 359), pisarz chwalony przez Jerome′a za styl. Biskup Marek, za cesarza Juliana (zm. 363), zniszczył pogańską świątynię i został uwięziony i torturowany, ponieważ nie chciał jej odbudować; kościół został zamieniony w świątynię Bachusa . Miasto było chwalone przez Juliana za pogaństwo . Pod koniec IV w. biskupem był Nemesius, ważny teolog. Urodził się tam również bizantyjski hymnograf Romanus Melodus (zm. po 555), który następnie przeniósł się do Konstantynopola. Symeon Święty Głupiec urodził się i mieszkał w Emesie w VI w.; Leontius z Neapolu spisał jego żywot. Stolica biskupia zależała od metropolity Damaszku. Kiedy głowa Jana Chrzciciela została znaleziona w pobliskiej jaskini (452) i wniesiona do miasta, Emesa stała się autokefaliczną metropolią kościelną. Po Soborze Chalcedońskim (451) w Emesie istniały dwie wspólnoty chrześcijańskie: jedna melchicka i druga monofizycka. Anonimowy Piacenty pisze: "Dotarliśmy do Emesy, gdzie w szklanym pojemniku znajduje się głowa św. Jana Chrzciciela" (46,7). W 969 r. głowa została zabrana do Konstantynopola. Emesa została podbita przez Arabów w 637 r., którzy przekształcili kościół św. Jana Chrzciciela w meczet, którym jest do dziś. W 1099 r. zajęli go krzyżowcy.

II. Archeologia. W Emesie znajduje się kaplica z V-VI w. z mozaikową podłogą; w Karm el-Arabis trójnawowy kościół z mozaikową podłogą w geometryczne wzory oraz nekropolia. Podczas renowacji prawosławnego kościoła św. Eliasza w absydzie znaleziono ślady mozaik ściennych. Inskrypcje wspominają o kościele św. Jerzego i wzywają św. Jana. Na krzyżach znajdują się wezwania do Matki Boskiej i archaniołów Michała i Gabriela; na jednym z nich w środku przedstawiono osobę, inne to krzyże pogrzebowe. W nekropolii pochowano diakona, a prawdopodobnie także biskupa w czerwonych szatach, jak wynika z mozaiki, która ją odtwarza, z okresu Justyniana ), obecnie w Muzeum Damaszku

ENKOLPION: Jak wskazuje etymologia, enkolpion (od greckiego evn ko,lpw|, "na piersi") był ogólną nazwą nadawaną każdemu przedmiotowi noszonemu na piersi, zawieszonemu na szyi, przez starożytnych chrześcijan głównie w celach religijnych. Enkolpia, bezpośredni potomek amuletów i bulli noszonych przez świat klasyczny w celu odpędzania zła i chorób, jest udokumentowana co najmniej od IV w., czasu jej najwcześniejszych wzmianek literackich , ale jej użycie musi prawie na pewno sięgać dalej, nawet do najwcześniejszej starożytności. Podobnie jak znaczenie terminu, forma enkolpii znacznie się różni. Zazwyczaj małe, czasami składały się z małych pojemników (pudełek, kapsli, flakonów itp.) odpowiednich do przechowywania fragmentów relikwii; czasami, bardziej po prostu, z okrągłych medalionów z haczykiem, okrągłych lub prostokątnych tabliczek, symbolicznych figur itp. Szczególnie rozpowszechniony od V w. jest enkolpion w formie krzyża (krzyża pektoralnego), często zawierający maleńką relikwię Świętego Krzyża. Materiały, z których je wykonywano, były również bardzo zróżnicowane: złoto, srebro, brąz, ołów, kamień, kość słoniowa, kryształ, drewno itp. Biorąc pod uwagę częsty charakter relikwiarzy, enkolpiony były często bogato zdobione figurami ze zwykłego chrześcijańskiego repertuaru symboli i scen biblijnych, chrystologicznych lub hagiograficznych. Częste są również inskrypcje, często zawierające formuły inwokacji. Długą listę wielu zachowanych enkolpionów podano w Wessel.

ENKRATYZM: (od evgkra,teia = wstrzemięźliwość) oznaczał formę skrajnego ascetyzmu, który szybko wydał się podejrzane wczesnemu kościołowi, ponieważ oznaczał odrzucenie dóbr stworzonych przez Boga do użytku i służby ludzkości . Ta tendencja ascetyczna, która odrzucała małżeństwo i spożywanie mięsa, była szeroko rozpowszechniona jeszcze przed chrześcijaństwem w Palestynie (Esseńczycy), w Egipcie (Therapeuti) i w świecie pogańskim (formy ascetyczne przejęte z cynizmu i wątków późnego platonizmu). Takie tendencje interesowały chrześcijaństwo od samego początku, dzieląc jego szacunek dla eschatologicznego dziewictwa i czystości (1 Kor 7), ale różniąc się od niego radykalizmem swoich założeń koncepcyjnych i tym, że stały się typowe dla różnych heterodoksyjnych nurtów (Satornilus, Marcion, itd.). Wątpliwe jest, czy faktycznie istniała sekta enkratytów (VEgkratei/j, VEgkrathtai, VEgkrati,tai, według różnych herezjologów), przynajmniej na początku; istniał raczej podobny zestaw zachowań i idei, obecny wśród różnych nurtów mniej lub bardziej heretyckich lub marginalnych dla Wielkiego Kościoła, który odrzucał małżeństwo, prokreację, mięso i wino. Według Ireneusza , te różne tendencje połączyły się w doktrynie Tacjana, "patriarchy enkratytów", który nadał enkratyzmowi bardziej rygorystyczną formułę doktrynalną opartą na doktrynie upadku i potępienia Adama, obejmującą całą rasę ludzką i przekazywaną poprzez prokreację, z cechami dodanymi z walentynianskiej gnozy. Idee enkratyczne lub pokrewne pojawiają się w chrześcijaństwie syryjskim (takie jak udzielanie chrztu tylko tym, którzy wyznali całkowitą czystość), podobnie jak istnieją potępienia i obalenia tych idei przez różnych Ojców Kościoła. Dokładne ślady idei enkratyckich można nadal odnaleźć we fragmentach zachowanych w formie cytatów oraz w różnych fragmentach apokryficznych Dziejów Apostolskich (zwłaszcza Dziejach Tomasza, Dziejach Pawła, Dziejach Jana itd.), jak w Ewangelii Tomasza odkrytej w Nag Hammadî. Pod koniec II w. przykładem umiarkowanego ortodoksyjnego enkratyzmu są tzw. Zdania Sekstusa, kompilacja ascetycznych powiedzeń pogańskiego pochodzenia, które zostały schrystianizowane. Prądy enkratyczne, kwitnące w II w., trwały w kolejnych wiekach. Według Euzebiusza (HE IV, 29, 4-5), przywódcą pewnych enkratytów z III w. był pewien Sewer, o tendencjach gnostycznych, którego uczniowie przyjęli ST, ale odrzucili św. Pawła. Według Epifaniusza (Panar. 47) w IV w. we Frygii i Pizydii było wielu enkratytów. Opublikowano pewną liczbę epigrafów, uważanych za należące do tych grup, chociaż nie jest pewne, czy enkratyzm, do którego się odniesiono, był rzeczywiście heretycki. W IV w. w rzeczywistości widzimy w kręgach monastycznych i ascetycznych coraz wyraźniejsze odzyskiwanie evgkra,teia, które staje się niemal zasadniczym znaczeniem życia monastycznego, chociaż tu i ówdzie nadal budziło podejrzenia z powodu radykalnych form, jakie czasami mogło przyjmować. Różne motywy ascetyczne, które przynajmniej formalnie ściśle przypominają enkratyzm z II w. zostały uznane szczególnie w mesalianizmie, ale nawet one zostały, przynajmniej częściowo, odzyskane przez Wielki Kościół.

ENCYKLOPEDIA: Terminem encyklopedia (gr. evgku,klioj paidei,a) starożytni określali, od czasów hellenistycznych, grupę dyscyplin, które stanowiły niezbędną podstawę edukacji kulturalnego człowieka, a na wyższym poziomie przyjęły bardziej szczegółową funkcję propedeutyki do studiowania filozofii. Grupa ta, oprócz okazjonalnych dodatków lub odejmowań, obejmowała z reguły to, co z czasem miało stać się znanymi kanonicznymi dyscyplinami trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka) i quadrivium (arytmetyka, muzyka, geometria, astronomia). Postawa Ojców wobec kultury encyklopedycznej była w różnych okresach przychylna lub niezwykle ostrożna, w zależności od ich odmiennego podejścia do kultury klasycznej w ogóle. Grecka patrologia pokazuje znaczące przypadki uznania i przywiązania, takie jak Orygenes, który w liście do Grzegorza Cudotwórcy namawiał swego przyjaciela, by oddał grecką filozofię i evgku,klia maqh,mata na służbę wiary chrześcijańskiej; lub Anatoliusza, biskupa Laodycei, który według Euzebiusza studiował wszystkie lub prawie wszystkie dyscypliny liberalne. Przede wszystkim w łacińskiej patrologii spotykamy autentyczną próbę reorganizacji w chrześcijańskim sensie systemu dyscyplin (lub sztuk wyzwolonych, pod inną nazwą), które po raz pierwszy zostały kompleksowo omówione w dziewięciu Disciplinarum libri Warrona. Jeśli Laktancjusz chwalił funkcję disciplinae jako przygotowania do filozofii, to Augustyn przedstawił konkretny plan adaptacji encyklopedii Warrona. Z tego projektu, którego szkic można w pewnym sensie prześledzić w wykładzie na temat dyscyplin zawartym w księdze II De ordine, Augustynowi udało się jedynie ukończyć Liber de grammatica (zaginiony, przynajmniej w wersji oryginalnej) i sześć ksiąg De musica, które, choć ograniczone do aspektu rytmiczno-metrycznego, są najbardziej prestiżowym traktatem (w formie dialogu) na temat estetyki muzycznej w całej literaturze patrystycznej. Z tradycją encyklopedyczną związane są również traktaty tzw. quadrivium Boecjusza (pozostało tylko De arithmetica i De musica, oparte wyłącznie na źródłach greckich i bez wyraźnego związku z Augustynem i tradycją patrystyczną) oraz w szczególności księga II Institutiones Cassiodora, rodzaj podręcznika do użytku mnichów z Vivarium, który dołącza streszczenie podstawowych zasad każdej dyscypliny do listy książek dostępnych w ich własnej bibliotece. Encyklopedycznym kompendium o wielkim prestiżu w całym średniowieczu - rozszerzonym z quadrivium na inne nauki - było to zawarte w Etymologiae Izydora z Sewilli, które jednak wraz z ambitnym planem syntezy kulturowej ujawnia wyraźne luki z powodu ogólnej dekadencji okresu. Nie możemy właściwie mówić o kulturze encyklopedycznej dla kultury wyspiarskiej VII i VIII w., pomimo zainteresowania Czcigodnego Bedy takimi dyscyplinami jak arytmologia, nauka o przyrodzie, a może nawet muzyka; musimy czekać na IX w. i renesans karoliński, aby wielkie syntezy Augustyna, Boecjusza, Kasjodora czy Izydora zostały całkowicie i definitywnie włączone do rozwoju kulturalnego średniowiecznej literatury chrześcijańskiej.

ENDELECHIUSZ (IV-V w.): Severus Sanctus Endelechius, którego można utożsamić z przyjacielem Paulinusa z Noli o tym samym imieniu , był galijsko-rzymskim retorem działającym w Rzymie w 395 r. Pod jego nazwiskiem XI-wieczny rękopis (obecnie zaginiony) przekazuje poemat ameby składający się ze 132 wersetów w 33 (liczba nawiązuje do lat życia Chrystusa) strofach Asklepiadesa pod tytułem De mortibus boum, później zmienionym na De virtute signi crucis Domini. Jest to dialog trzech pasterzy: Egona i Bukolusa lamentują, że straszna plaga bydła (prawdopodobnie ta z 386 r.), po spustoszeniu Pannonii, Illyricum i regionu Belgae, spustoszyła ich region (prawdopodobnie Galię) i zniszczyła stado Bukolusa; żałośnie opisuje wpływ choroby na jego nieszczęśliwe zwierzęta. Bukolusa pyta następnie Tityrusa, który przybył z cudownie nietkniętym stadem, aby powiedział, jaki bóg je chronił. Na to pytanie Tityrus odpowiada, że jego jedynym lekarstwem na zarazę był znak krzyża Chrystusa, boga "magnis qui colitur solus in urbibus" (w. 106), odciśnięty na czołach zwierząt. Znak krzyża i modlitwa są skuteczne, jeśli czyni się je z wiarą. Ołtarze nie są potrzebne, tylko czyste serce. Dwaj pasterze nawracają się na Chrystusa na miejscu i są gotowi udać się z Tityrusem do pobliskiego miasta, aby oddać cześć bogu, którego "signum quo vis morbida vincitur" (w. 132) jest również proklamowane jako zbawienne dla istot ludzkich. Bukoliczny poemat, który stanowi ważny fragment cudownego Fortleben Wergiliusza, charakteryzuje się krzyżowaniem gatunków; przypomina on w istocie zarówno pierwszą Eklogę, jak i trzecią księgę Georgik (przychodzi na myśl słynny opis zarazy, która dotknęła bydło w górzystej prowincji Noricum), a także Horacego, choć metrum zostało zmienione.

ENHYPOSTAZA : Słowo evnupo,stasij oznacza zarówno "rzeczywiste istnienie", jak i "niezależne istnienie" (ei=nai kaqV e`auto,n) (Lampe 485-486). Podczas gdy w pierwszym znaczeniu spotykamy je jako termin teologiczny z IV w. on , w drugim występuje u autorów bizantyjskich badających chalcedońskie rozróżnienie między fu,sij i u`po,stasij. Leontius z Bizancjum, a jeszcze dokładniej Leontius z Jerozolimy po nim, rozwijają koncepcję, aby wykazać przeciwko Nestorianom i monofizytom, że każda konkretna natura, będąc zawsze w hipostazie, niekoniecznie istnieje we własnej hipostazie (ivdioupo,statoj) . Stąd w Chrystusie hipostaza Logosu jest zarówno podmiotem właściwości jego natury ludzkiej, jak i zasadą trwania tej natury, jednocząc w ten sposób właściwości ludzkie z właściwościami boskimi i odróżniając tego człowieka od wszystkich innych.

ENNODIUSZ (474-521) : Łaciński pisarz chrześcijański, urodzony w Arles w 474 r. w rodzinie szlacheckiej. Osierocony, ukończył studia w północnej Italii, mieszkając z ciotką w Pawii. Rozpoczynając karierę kościelną, współpracował z biskupem Epifaniuszem z Pawii i w 502 r. przebywał w Rzymie z biskupem Lawrence′em z Mediolanu na "synodzie palmowym"; w 515 i 517 r., będąc już biskupem Pawii, został wysłany przez papieża Hormisdasa do cesarza Anastazjusza w Konstantynopolu, aby spróbować zakończyć schizmę akacką. Zmarł w 521 r. Jako postać przejściowa musiał zmierzyć się z problemem, jaki stwarzało grecko-rzymskie dziedzictwo kulturowe: zaprzeczyć mu czy włączyć je do nowej wizji chrześcijańskiej. Językowe afekty i pogańsko-chrześcijańskie contaminatio są obecne w jego 28 Dictiones, scholastycznych ćwiczeniach na tematy święte i świeckie oraz dwóch księgach Carmina. Mamy swego rodzaju moralny portret autora w jego 297 Listach, zarówno ze względu na znaczenie odbiorców, jak i dlatego, że mimo częstej pustki formy i treści, czasami przenika je żywe poczucie duchowości. Jeszcze bardziej intymne jest autobiograficzne Eucharisticum de vita sua, które skromnie nawiązuje do Confessiones Augustyna, obiecując również konwersję ze studiów świeckich na studia sakralne. Potrzeba kultury chrześcijańskiej, która przeciwstawi się studiowaniu klasyków, jest potwierdzona w Paraenesis didascalica, swego rodzaju ratio studiorum w prozie zmieszanej z wierszem. Historycznie ważne jest Panegyricus dictus clementissimo regi Theoderico, które wykracza poza zainteresowania biograficzne lub epizodyczne, stając się symptomem i oświadczeniem stanowiska ideologicznego. Problem wpływu dwóch kultur, pogańskiej i chrześcijańskiej, rozwiązany przez częściowe wchłonięcie pierwszej przez drugą, został teraz zastąpiony problemem zachowania nowej syntezy kulturowej i dodania do niej świeżej energii barbarzyńców. Ennodiusz intuicyjnie wyczuł znaczenie wejścia ludów germańskich do historii Zachodu, jak widać z Panegyricus, który, choć jest cennym źródłem historycznym, jest również wyrazem iluzji Ennodiusza: wierzył, że możliwy jest synkretyzm romańsko-gotycki i widział w Teodoryku obrońcę cywilizacji, człowieka Opatrzności. Udział Ennodiusza w sprawach kościelnych jest znany z jego Libellus adversus eos qui contra Synodum praesumpserunt, napisanego w celu odparcia oskarżeń, zawartych w brutalnej anonimowej broszurze, przeciwko Symmachusowi i pracy "synodu palmy". Łączy w nim żarliwość mówcy z subtelnością teologa i umiejętnością retora. Dzięki Vita Epiphani i Vita beati Antoni Ennodius dokonuje godnego wejścia do wczesnośredniowiecznej hagiografii, w istocie wnosi do niej nową nutę zaangażowania kulturowego i zmysłu krytycznego, który, niemal całkowicie wykluczając to, co cudowne (szerzące się w ówczesnej literaturze dewocyjnej), przybliża to, co święte, do bardziej dostępnych i możliwych do naśladowania wymiarów ludzkich. Troska Ennodiusza o jedność Kościoła jest jasna z jego antymonofyzjowskiego Dictio VI, podczas gdy jego stanowisko w sprawie semipelagianizmu, do którego nawiązuje w liście do Konstancjusza i niektórych fragmentach Eucharisticum, jest kwestionowane.

EGIPT

I. Początki chrześcijaństwa - II. Liturgia - III. Archeologia.

Starożytny Egipt, w północno-wschodniej Afryce, rozciągał się wzdłuż doliny Nilu aż do pierwszej katarakty (Philae/Asuan), włączając w to część pustyni libijskiej i arabskiej. Faraonowie średniego królestwa, Ptolemeusze i cesarze rzymscy przesunęli jego południowe granice poza drugą kataraktę. Założenie kolonii Naukratis w 700 r. p.n.e. na kanopskiej odnodze Nilu przez Milezyjczyków rozpoczyna historię greckiego Egiptu, który po podboju przez Aleksandra Wielkiego stał się stabilnym królestwem pod rządami dynastii Ptolemeuszów aż do podboju rzymskiego w 30 r. p.n.e. Egipt jest "darem Nilu" (Hekatajos z Miletu 550-490 p.n.e.). Istnienie wielkiej rzeki pozostawiło głębokie ślady w topografii, historii gospodarczej i politycznej, a nawet życiu religijnym ludu egipskiego. W tym szczególnym kontekście możemy dostrzec rozwój tzw. linii sił, które podsycały oryginalność społeczno-kulturową grecko-rzymskiego Egiptu nawet w jego zetknięciu z chrześcijaństwem.

I. Początki chrześcijaństwa. Na temat pochodzenia chrześcijaństwa w Egipcie posiadamy jedynie skąpe i niepewne dowody. Dzieje Apostolskie (18:24-25) mówią o przybyciu do Efezu pewnego Apollosa, aleksandryjskiego Żyda "pouczonego o drodze Pańskiej", który "nauczał z dokładnością rzeczy o Jezusie", ale który "znał tylko chrzest Janowy". Niemniej jednak w tekście, który pojawia się we wszystkich rękopisach z wyjątkiem jednego (słynnego Kodeksu Bezy), nie ma nic, co upoważniałoby nas do stwierdzenia, że ten Apollos poznał chrześcijaństwo w swoim rodzinnym mieście, a nie w jakimś innym mieście we wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego. Starożytna tradycja, którą Kościół Koptyjski nadal uznaje za ważną, przypisywała początki głoszenia Dobrej Nowiny w Egipcie i założenie wspólnoty chrześcijańskiej w Aleksandrii ewangelistowi Markowi. Potwierdza to Euzebiusz w swojej Historii kościelnej (II, 16, 1), ale wprowadza on informacje dotyczące Marka słowami "mówią", jasno dając do zrozumienia, że nie był do końca pewien, czy to prawda. W łacińskiej rewizji Kroniki Euzebiusza Jerome′a w roku 43 pojawia się następująca informacja: "Marek ewangelista, tłumacz Piotra (interpres), ogłosił Chrystusa Egiptowi i Aleksandrii". Inny fragment Historii kościelnej (II, 24) mówi, że Annianus zastąpił Marka na stanowisku przywódcy kościoła aleksandryjskiego; a w łacińskiej wersji Kroniki w roku 62 czytamy: "Najpierw po Marku ewangeliście Annianus został wyświęcony na biskupa kościoła aleksandryjskiego; przewodził mu przez 22 lata". Ani Euzebiusz, ani Hieronim nie mówią, że Marek umarł jako męczennik; jest to prawdopodobnie legenda, która pojawiła się później. Współcześni uczeni podzielają zdanie na temat wartości tradycji, która czyni Marka założycielem aleksandryjskiej wspólnoty chrześcijańskiej. Wielu zauważyło, że nie ma żadnej wzmianki o tym w licznych dziełach zachowanych przez dwóch ważnych pisarzy aleksandryjskich, Klemensa i Orygenesa, którzy z pewnością wspomnieliby o tym w kilku miejscach, gdyby o tym wiedzieli. Nie ma też żadnej wzmianki u innych autorów chrześcijańskich z II i III w., gdzie moglibyśmy się tego spodziewać, np. u Ireneusza z Lyonu (ok. 140-202). W 1973 r. Morton Smith opublikował jednak tekst, który przedstawia się jako fragment "listów najświętszego Klemensa, autora Stromateis", w którym powiedziano między innymi, że Marek, po napisaniu swojej ewangelii w Rzymie, udał się do Aleksandrii po śmierci Piotra i tam napisał "bardziej duchową Ewangelię . . . [dla] tych, którzy są inicjowani w wielkie tajemnice". Według redaktora jest to autentyczny, wcześniej nieznany list Klemensa Aleksandryjskiego. To, co mówi o Marku, koreluje z tradycją znaną od jakiegoś czasu, zgodnie z którą "tajemnicza" ewangelia, napisana przez Marka, znajdowała się w posiadaniu karpokratów, gnostyckiej sekty. Publikacja tekstu przez Smitha doprowadziła do ożywionej debaty na temat przypisywania jej Klemensowi. Oden (2007) przedstawia dowody literackie, archeologiczne i poszlakowe na temat życia i śmierci Marka w Aleksandrii. Nie ma jednak wątpliwości, że wspólnota chrześcijańska powstała w Aleksandrii już w czasach apostolskich. Żydowski komponent miasta - naturalne środowisko rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa w pierwszych pokoleniach - był bardzo liczny, a ferment religijny, zrodzony z kryzysu tradycyjnej formy religii żydowskiej i przejawiający się w żydowskiej twórczości literackiej i filozoficznej w Aleksandrii, sprzyjał rozprzestrzenianiu się nowej wiary. Relacje między diasporą aleksandryjską a Palestyną były ciągłe i intensywne. W przypadku II w. głównymi dowodami, którymi dysponujemy, są lista biskupów Aleksandrii przekazana przez Euzebiusza w jego Historii kościelnej (prawdopodobnie oparta na liście sporządzonej przez chronografa Sekstusa Juliusza Afrykańskiego i w większości wiarygodna), papirusy biblijne (znalezione poza Aleksandrią) i informacje dostarczone przez Klemensa Aleksandryjskiego (ok. 150-215). Niedobór dowodów na istnienie chrześcijaństwa w Aleksandrii i Egipcie w ciągu stu lat między początkiem jego rozprzestrzeniania się a czasem, w którym pisał Klemens, zaprzątał uwagę wielu uczonych, co doprowadziło ich do przypuszczenia, że rozwój kościoła egipskiego został przerwany w pewnym momencie i ponownie założony w połowie lub pod koniec II w. Te hipotetyczne wydarzenia są wyjaśniane na dwa sposoby: albo żydowski charakter chrześcijańskich społeczności Egiptu naraził je na represje w trakcie i po powstaniu egipskich Żydów (115-117), albo z powodu silnych wpływów gnostycznych wśród chrześcijan pierwszych pokoleń, egipski kościół drugiej połowy II w. nie zachował należycie swoich zapisów. Te dwa wyjaśnienia niekoniecznie wykluczają się wzajemnie - w rzeczywistości w egipskim kościele mogły współistnieć różne opcje religijne. Są to jednak hipotezy. Możliwe, że względny brak dowodów jest jedynie przypadkiem lub wynika z wieków prześladowań, wojen lub celowego niszczenia. Począwszy od ostatnich dekad II w. za Klemensa Aleksandryjskiego, chrystianizacja poczyniła szybkie postępy w Egipcie, i nie tylko w Aleksandrii. Istnieją pewne wskazówki na to; np. odkrycie papirusów zawierających teksty biblijne lub dokumenty potwierdzające obecność chrześcijan w różnych miejscach w Egipcie, w tym nawet w Górnym Egipcie. Prześladowania zarządzone przez Decjusza, Waleriana i Dioklecjana nie spowolniły tempa rozwoju wspólnot chrześcijańskich. Pomimo wzrostu liczby wspólnot chrześcijańskich, proces formowania sieci biskupstw miał miejsce w Egipcie później niż gdzie indziej. Praca napisana przez prawosławnego patriarchę Aleksandrii, Eutychiusza (X w.), informuje nas, że pierwszym, który wyświęcił biskupów dla Egiptu, był Demetriusz (biskup Aleksandrii, 189-231), który wyświęcił trzech. Jego następca Heraklas (231-247) kontynuował tę pracę, wyświęcając dwudziestu biskupów. Eutychiusz nie mówi nic konkretnego o polu działalności tych biskupów i nie wymienia żadnego miasta. W czasach Dionizjusza (biskupa Aleksandrii, 28-264/265) Egipt miał potężnego biskupa. Potwierdzają to dwa listy Dionizego, do których tekstowo odwołuje się Euzebiusz : jedyni egipscy biskupi wymienieni tutaj, Nepos i Hierax, noszą dziwny tytuł evpi,skopoj tw/n katV Ai;gupton, "biskup ziem (lub: rzeczy?) Egiptu". Aleksander, biskup Aleksandrii w latach 312-328, napisał w liście, że zwołany przez niego synod, który potępił Ariusza, zgromadził "prawie 100" biskupów; liczba ta pojawia się również w listach Atanazego. Lista imion biskupów, która jest wynikiem szczegółowych badań Annika Martina, podaje jednak skromniejszą liczbę dla pierwszej ćwierci IV w.: 57 biskupstw w Egipcie, 16 w Libii i Pentapolis. W kolejnych dekadach IV w. liczba biskupstw stale rosła. Pod koniec stulecia w Egipcie było 75 biskupstw, 23 w Libii i Pentapolis. W tym czasie każde egipskie miasto o statusie miasta miało biskupa. Nawet niektóre większe miasta, których status administracyjny był jednak wsią, miały, z różnych powodów, własnego biskupa. W Aleksandrii i w Górnym Egipcie prezbiterzy mieli wyższą pozycję niż w kościołach innych krajów. Istnieje dobrze potwierdzona tradycja, że do czasów Demetriusza i Heraklasa biskupi w Aleksandrii byli wybierani przez prezbiterów aleksandryjskich z ich własnej grupy (praktyka ta mogła trwać nawet dłużej, aż do czasów Dionizego). W IV w., gdy liczba chrześcijan w Egipcie gwałtownie wzrosła, szczególnie (i jest to osobliwa cecha egipskiego chrześcijaństwa tamtych czasów) we wsiach, utworzono sieć autonomicznych kościołów, kierowanych przez prezbiterów - kościołów, które w pewien sposób można porównać do parafii. Cechą charakterystyczną kościoła egipskiego była dominująca rola biskupa Aleksandrii. Episkopat aleksandryjski miał pod sobą biskupstwa Libii (nie wiemy, kiedy ustanowiono tę zależność; w kanonie 6 Soboru Nicejskiego, a zatem w tekście z 325 r., powiedziano, że ta relacja jest zgodna ze "starożytną praktyką") i wszystkie biskupstwa egipskie. Episkopat aleksandryjski zapobiegł tworzeniu metropolii kościelnych w Egipcie i nałożył na wszystkie biskupstwa egipskie obowiązek wysyłania swoich kandydatów do Aleksandrii w celu otrzymania święceń biskupich. Począwszy od Dionizego (wspomnianego powyżej), biskup Aleksandrii wysłał list wielkanocny do wszystkich biskupów egipskich, w którym ogłosił datę następnej Wielkanocy. Wspólnoty chrześcijańskie Egiptu, co najmniej od III w. (za mało wiemy o II w.), składali się zarówno z osób mówiących po grecku, jak i po egipsku (tj. tego, co tradycyjnie nazywamy koptyjskim; pierwsze tłumaczenia tekstów biblijnych na koptyjski zostały wykonane w III w.). Nie ma powodu sądzić, że podział na chrześcijan i pogan pokrywał się z podziałem na obywateli mówiących po koptyjsku i grecku. Kryzys religijny, który leżał u podstaw szybkiego rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa, dotyczył wszystkich grup społecznych. Chrześcijaństwo nie dzieliło, a wręcz jednoczyło różne grupy społeczne. Nawet wyraźne rozróżnienie Aleksandrii i Egiptu (przypomnijmy sobie wyrażenie "Aleksandria w Egipcie") nie miało już znaczenia, gdy rozważamy chrześcijańską Aleksandrię. Biorąc pod uwagę to, co obecnie wiemy o kulturze III i IV wieku, musimy przyznać, że nie ma podstaw, aby przeciwstawiać Aleksandrię Egiptowi - jak często czynią to uczeni. W kościele aleksandryjskim było miejsce nie tylko dla elity kulturalnej (dla myślicieli takich jak Pantaenus, Klemens, Orygenes, Dionizy z Aleksandrii), ale także dla zwykłych ludzi, mówiących po grecku lub koptyjsku. I odwrotnie, społeczności chrześcijańskie Egiptu nie składały się wyłącznie z chłopów i rzemieślników, dla których teologiczne subtelności aleksandryjskich mistrzów były niedostępne i nieistotne. Wiele miast Delty i Doliny Nilu miało znaczący poziom życia kulturalnego, a wśród jego uczestników byli tacy, którzy interesowali się teologią. Uczeni nie są zgodni co do tego, kiedy chrześcijanie stali się większością populacji Egiptu: w czasach Konstantyna (R.S. Bagnall)? Pod koniec IV w. (E. Wipszycka)? Pewne jest jednak, że w V w. poganie stanowili zdecydowaną mniejszość. W niektórych miastach byli jednak na tyle silni, że mogli praktykować swój kult, który został zakazany przez władze cesarskie. Między innymi grupy mnichów czasami brały udział - gwałtownie - w walce z poganami, którzy gromadzili się wokół niektórych starożytnych sanktuariów

II. Liturgia. Zachowane dokumenty liturgiczne z Egiptu z okresu patrystycznego są rzadkie i fragmentaryczne z powodu zniszczeń literackich spowodowanych prześladowaniami rzymskimi i podbojem arabskim. Informacje, które możemy zaczerpnąć z dzieł ojców aleksandryjskich lub z hagiografii, są niewystarczające, aby odtworzyć, w jaki sposób liturgia mogła być celebrowana w tych regionach. Skrupulatne badania, których wyniki zebrał F.E. Brightman , wyraźnie to pokazują, nawet w przypadku liturgii Eucharystii, z którą jesteśmy lepiej zaznajomieni. Wydaje się, że przynajmniej po V w. liturgia ta była silnie pod wpływem zwyczajów antiocheńskich, zwłaszcza poprzez Konstytucje Apostolskie. Ten wpływ metropolii syryjskiej został wzmocniony, gdy od 451 r. Kościół Egiptu bardziej zdecydowanie potwierdził swoją autonomię od Konstantynopola, a przede wszystkim od czasów podboju arabskiego, gdy patriarcha Beniamin (626-665) zreorganizował liturgię, uogólniając używanie języka egipskiego (koptyjskiego). Dekrety reformatorskich patriarchów z XI i XIII w., wielkie kompilacje liturgiczne i kanoniczne z XIII-XIV w. i wreszcie Ordinatio patriarchy Gabriela V (1409-1427) ostatecznie utrwaliły te tradycje liturgiczne, których teksty, poza rzadkimi fragmentami, przetrwały jedynie w rękopisach z tamtej epoki. Tak więc w okresie, który nas interesuje, mamy tylko fragmenty, które uniknęły zniszczenia i których pochodzenie, a nawet znaczenie pozostają w większości niepewne. 1. Fragmenty anafor: (a) Najważniejszy jest Papirus gr. 254 Biblioteki Uniwersytetu w Strasburgu (red. M. Andrieu - P. Collomp: RSR 1928, 489-515), datowane na IV-V w. W tym tekście zachowano formułę dziękczynną (brakuje wierszy 1-2) i część modlitw wstawienniczych. (b) Fragment w bardzo złym stanie, zachowany w British Museum na pergaminie z VI-VII w., zidentyfikowany przez G. Mercatiego , zawiera bardzo podobny tekst, który może pozwolić nam uzupełnić poprzedni o kilka słów. (c) Znacznie ważniejsze jest to, że pergaminowe folio z VI w. zachowane w John Rylands Library w Manchesterze zawiera wiele fragmentów anafory św. Marka, od postsanctus do końca epiclesis. Te trzy teksty pozwalają nam odtworzyć większą część anafory św. Marka w formie dość zbliżonej do tej zachowanej w koptyjskiej wersji zwanej "św. Cyryla", podczas gdy grecki tekst dotarł do nas dopiero w sześciu późnych (XII-XVI w.) rękopisach pochodzenia melkickiego, które przekazują go w mniej lub bardziej głęboko zbizantyzowanej wersji. Inne fragmenty anafor zostały opublikowane przez Th. Lefort i E. Lanne (Le Grand Euchologe du Monast?re Blanc: PO 28, 2) w wersji sahidycko-koptyjskiej. Większość z nich wydaje się być tłumaczona z greki. Szczególną uwagę poświęcono trzem fragmentarycznym foliom z Deir-Balizeh w regionie Guizeh, zachowanym w Bodleian, Oxford , opublikowanym po raz pierwszy przez P. de Puniet , a następnie z bogatym komentarzem filologicznym i liturgicznym Dom B. Capelle J. Van Haelst zaproponował nową rekonstrukcję, modyfikując kolejność folio 2. Na koniec powinniśmy zaznaczyć, że liczne teksty o znaczeniu liturgicznym zostały przekazane na papirusach, ostrakach lub w formie inskrypcji i graffiti. Oprócz tych opublikowanych w Monumenta Liturgiae I e II, bogatą kolekcję można znaleźć w artykule Papyrus of the DACL oraz w C. Wessely, Les plus anciens monuments du christianisme écrits sur papyrus ; ale w wielu przypadkach pochodzenie i przeznaczenie pozostają niepewne. 3. Euchologion Serapiona. Wyjątkowo ważny jest zbiór 31 modlitw liturgicznych zachowanych w XI-wiecznym rękopisie na Górze Athos (Athos Lavra 149), który zawiera kilka tekstów przypisywanych biskupowi Serapionowi z Thmuis, przyjacielowi św. Atanazego, który zadedykował mu swoje cztery Listy o Duchu Świętym. Po raz pierwszy opublikowany w Kijowie w 1894 r. przez A. Dmitrievsija, przyciągnął uwagę naukowców dzięki dwóm równoczesnym wydaniom G. Wobbermina (TU, N.F. II, 3) i F.E. Brightmana (JTS październik 1899 i styczeń 1900), po których nastąpiła wkrótce rekonstrukcja F.X. Funka (Didascalia et Constitutiones apostolorum II, Paderborn 1905, 158-203). Jednorodność zbioru, broniona od początku przez Brightmana, nigdy nie była kwestionowana; podobnie podejmowano próby uzasadnienia układu poszczególnych części, na pierwszy rzut oka dość dziwnego, pomimo faktu, że Brightman - a następnie Funk - zaproponował bardziej logiczną rekonstrukcję. Autentyczność przypisania całości Serapionowi z Thmuis była również długo bezsporna, pomimo faktu, że jego imię pojawia się tylko w tytule anafory (I) i modlitwy o błogosławieństwo olejów (XV). Jednak uważne zbadanie anafory, jedynego fragmentu, który został dokładnie zbadany, doprowadziło Dom B. Botte do zakwestionowania tego przypisania. Niektóre fragmenty wydawały mu się niezgodne ze ściśle nicejską teologią Serapiona i zdradzały postawę arianizującą zarówno w doktrynie Logosu, jak i, co więcej, w doktrynie Ducha Świętego (B. Botte, L′euchologe de Sérapion est-il authentique?: OrChr 48 [1964] 50-56) - trudności, których nie wziął pod uwagę D.B. Capelle, L′anaphore de Sérapion, essai d′exég?se: Muséon 59 (1946) 425-443. Możemy uważać tę kwestię za otwartą. W każdym razie jest pewne, że jeśli aleksandryjski charakter teologii i liturgii tych modlitw jest niezaprzeczalny, to w obu tych aspektach oznaczają one osobliwości, które utrudniają rozpoznanie ich jako zwyczajowej liturgii kościoła. III. Archeologia 1. Architektura kościelna. Podczas gdy struktura domów, grobowców, łaźni, instalacji wojskowych i innych budynków publicznych nie uległa znaczącej zmianie wraz z rozwojem chrześcijaństwa, pojawiły się dwa nowe typy budynków o szczególnych cechach: kościoły i klasztory, podczas gdy budowa pogańskich sanktuariów wydaje się ustać. a. Charakterystyka ogólna. Egipska architektura kościelna, od czasu jej najstarszych znanych wyrazów, istnieje w kontekście śródziemnomorskiej tradycji architektonicznej. Struktura budynków w krajach Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, z oczekiwanymi podziałami kanonicznymi, zwłaszcza w przypadku bazyliki, była również obowiązkowa, z tymi samymi konotacjami, w Egipcie. Tam również najpowszechniejszą strukturą była trójnawowa bazylika. Sanktuarium znajdowało się na wschodzie i składało się, jak w Syrii, z centralnej absydy z dwoma dodatkowymi pomieszczeniami po bokach przeznaczonymi na poboczne funkcje liturgiczne. Naos, obszar zarezerwowany dla świeckich, zwykle miał trzy nawy, rzadko pięć. Nawy boczne, zwłaszcza w Górnym Egipcie, były często połączone dwoma innymi małymi nawami po stronie zachodniej i wschodniej, tworząc w ten sposób czworokątny obejście. Ta typowo egipska osobliwość nie występuje nigdzie indziej w bazylikach. Poza tym jedyną typowo egipską cechą jest ogólny schemat układu architektonicznego, któremu nadano sześcienną, zwartą formę przypominającą te ze starych świątyń faraońskich. Do tej zwartej struktury dodawano narteks, zwykle po stronie zachodniej. Atrium, takie jak to, które zwykle można znaleźć w kościołach europejskich, było tutaj nieznane. b. Rozwój w IV i V w. Kościoły z V w. są rzadkie. Pierwsze przykłady, takie jak kościół na południowy wschód od Kellis (oaza Dakhla) z pierwszej połowy IV w., to bazyliki z czworokątnym obejściem. Wewnątrz większych kościołów, takich jak południowy kościół Antinoplis i najstarszy kościół (ok. 336) głównego klasztoru Pachomian w Pbou, obecnie Fa′w al-Qibli , nawa główna jest trójdzielna, tworząc w ten sposób większą przestrzeń i nadając kościołowi cechę posiadania pięciu naw. Wszystkie te budynki nadal mają niewątpliwie prowincjonalny charakter. To samo dotyczyłoby większości kościołów z tego okresu, obecnie zaginionych. Przypuszczalnie tylko w stolicy, Aleksandrii, istniały budynki monumentalne w IV w.Monumentalne przykłady musiały istnieć w kościele od pierwszej połowy V w., ponieważ niektóre budynki zbudowane w połowie V w. w Hermopolis Magna, Pbou i Suhag są nie do pomyślenia bez odpowiadającego im modelu. Należą do najlepszych z tego okresu i zakładają w pełni rozwinięty program architektoniczny, który później przeszedł jedynie niewielkie modyfikacje. Godna uwagi jest złożona artykulacja naos, połączona z dwoma małymi poprzecznymi nawami i przedsionkiem po zachodniej stronie kościoła. Stąd do naos przejście jest zapewnione przez co najmniej jedne drzwi, a zwykle trzy. Ale tylko w katedrze w Hermopolis Magna znajdujemy atrium. Wszystkie budynki mają sanktuarium z więcej niż jednym pomieszczeniem, z centralną przestrzenią, zwykle apsydą. Przed nim znajduje się ołtarz, w przestrzeni, która rozciąga się do naos i jest otoczona cancelli. Tylko w kościołach klasztornych ołtarz znajduje się w centralnej przestrzeni sanktuarium. W kościele klasztoru Shenoute w pobliżu Suhag, tzw. Białym Klasztorze i w kilku innych kościołach południowych, nisza ma formę triconchy. Ponadto, niektóre kościoły - z wyjątkiem być może klasztornego kościoła w Pbou, jeszcze nie do końca zbadanego - mają emporę, do której prowadzą schody rozmieszczone w różnych punktach. Kościół w Pbou z pewnością miał pięć naw, z których zewnętrzne były pomyślane jako czworoboczne korytarze . Kościół biskupi w Hermopolis Magna miał trójdzielny transept z końcami w kształcie podkowy ; tej formy jednak nie można rozumieć jako triconchy. W ostatniej ćwierci V w. transept pojawia się ponownie w wielkiej bazylice i centrum pielgrzymkowym Abu Mina, największym znanym kościele na terytorium Egiptu, gdzie ramiona nawy poprzecznej stanowią prawdziwy koniec . Ponieważ takie budowle z V w. świadczą o programie sanktuarium stosunkowo dojrzałych i złożonych przestrzeni, co najprawdopodobniej można wywnioskować z szerokości danej przestrzeni, w przypadku mniejszych budowli z tego samego okresu następuje kanoniczny podział przestrzeni na trzy kategorie. Z reguły składa się ona z półkolistej absydy i dwóch sąsiadujących ze sobą prostokątnych pomieszczeń, z których co najmniej jedno jest bezpośrednio dostępne z nawy. Wyjątkowe przypadki, w których sąsiednie pomieszczenia są nieobecne, są dotychczas znane tylko w strefach przybrzeżnych Morza Śródziemnego. W budynkach posiadających prezbiterium w formie triconchy, boczne pomieszczenia w kształcie litery G są przymocowane do bocznych muszli. Od V w. na, zwłaszcza w obszarze tebańskim, dwie centralne kolumny wschodniego obejścia naosu wyróżniały się bardziej i były ustawione dalej od siebie, tworząc w ten sposób drugi łuk triumfalny z przodu apsydy. Ołtarz był teraz, z wyjątkiem kościołów kolonii klasztornej Kellia, prawie zawsze umieszczany przed apsydą i był otoczony, jak zwykle, przez cancelli. Ściany tych kościołów, zwłaszcza sanktuarium, ale także często obszaru zarezerwowanego dla zgromadzenia, są wyposażone w liczne nisze, regularnie rozmieszczone. Stanowią one czasami ogromną grubość ścian w większości egipskich kościołów; występują również w prostszych budynkach. Tylko w kościołach obszaru wybrzeża Morza Śródziemnego, bardziej głęboko inspirowanego, jak wiemy, architekturą cesarską, takie boczne nisze są nieobecne. c. Główne budynki VI w. W VI w. struktura bazyliki pozostaje mniej więcej niezmienna. Jednak proporcje wydają się bardziej zredukowane, a projekt bardziej jednolity. Nie zbudowano już żadnych wielkich kompleksów. W ich miejsce zbudowano - zwłaszcza w okolicach Aleksandrii - kilka budynków o planie centralnym, które można przypisać do typu czteropłatowych budynków, które powstały w Syrii i Azji Mniejszej i na które z pewnością miały one wpływ . Do tej pory znamy dwa przykłady: jeden z Abu Mina i idealnie okrągły kościół w Pelusium . Większość ma trzy nawy, tj. przestrzeń centralną i obejście oddzielone od przestrzeni centralnej kolumnami. Budynki te można słusznie zaliczyć do najbardziej znanych przykładów późnoantycznej architektury w Egipcie. Może istnieć dla nich bezpośredni model w Aleksandrii. W tym samym czasie lub nieco później niektóre budynki pojawiają się w Górnym Egipcie, podparte czterema narożnymi filarami . Jeśli chodzi o ich rozprzestrzenienie, to rozprzestrzeniły się one znacznie, zwłaszcza w architekturze Nubii, gdzie wykazują wybitny rozwój. 2. Klasztory a. Krużganki. Już we wczesnej epoce chrześcijańskiej w Egipcie rozwinęły się dwa radykalnie różne systemy życia monastycznego: anachoretów, którzy żyli w samotności na pustyni, z dala od ludzkiej cywilizacji, oraz cenobitów, którzy żyli we wspólnocie na terenach uprawnych. Ich budynki monastyczne, podobnie jak ich sposoby życia, były radykalnie różne. Egipscy anachoreci żyli jako pustelnicy lub wspólnie z niewielką liczbą uczniów. W związku z tym ich mieszkania były, aż do okresu arabskiego, zawsze odizolowanymi chatami (kelli,a), często w dużej odległości od siebie. W najwcześniejszych czasach zadowalali się jaskiniami wykopanymi w skale lub pustymi grobowcami, umeblowanymi wewnątrz w bardzo prymitywny sposób pod kątem potrzeb życiowych. W V i VI w. kellia były nadal małymi, skromnymi mieszkaniami, ale już z więcej niż jednym pomieszczeniem, odpowiadającymi jedynie najbardziej podstawowym potrzebom życia domowego. Domy kolonii klasztornej na wschód od Abu Mina (W. Müller-Wiener - P. Grossmann, Abu Mina IV, 463-468) składały się również z dużego pokoju z przodu, przeznaczonego na wizyty i pracę, oraz małego dormitorium z tyłu, używanego również do odmawiania codziennych modlitw. Kuchnia i toaleta znajdowały się na zewnątrz. Podobne, ale podziemne mieszkanie klasztorne Adaima w pobliżu Isna miało osobne oratorium (S. Sauneron, Les ermitages). Ale duże, dobrze rozwinięte mieszkania (koptyjskie manshubi) na pustyni, dziś Wadi′n-Natrun (E. White, Monasteries Natr?n III), i laury Kellia , pochodzą co najmniej z okresu poarabskiego. Kościół zawsze budowano w późniejszym czasie i umieszczano w centralnym punkcie, choć w dużej odległości od niektórych kellia; niektóre z bardziej odizolowanych kellia miały więc własne kościoły. Od V w. wiemy o budowie wieży-schronienia (arab. gausaq), zwykle w pobliżu kościoła, gdzie mnisi uciekali w razie ataku (najstarszy przykład znajduje się w kompleksie 57,4/18 w Kellia;). Była to wieża o kilku piętrach, z mocnymi murami; do jej górnego piętra można było dostać się bezpośrednio przez most zwodzony, ze względów bezpieczeństwa. Ale z wieży mogli korzystać tylko ci pustelnicy, którzy mieszkali w bezpośrednim sąsiedztwie, jeśli nie chcieli uciekać. b. Cenobia. Znacznie bardziej rozwinięte były klasztory ruchu monastycznego cenobitów zainicjowanego przez św. Pachomiusza. Zgodnie z regułą ustanowioną przez tego ojca monastycznego , mnisi mieszkali w dużych kompleksach wspólnotowych, w grupach zazwyczaj po trzech (ibid. 426) w celi. Godziny dnia były ściśle rozdzielone między pracę i modlitwę. Posiłki spożywano wspólnie w dużym refektarzu. Cenobia były otoczone murem, który ściśle oddzielał je od świata zewnętrznego. Wejścia, które z pewnością istniały, były ściśle strzeżone, a żaden mnich nie mógł ich opuszczać bez pozwolenia przełożonego. Niestety, jak dotąd nie posiadamy żadnych dowodów archeologicznych na takie struktury w żadnym klasztorze Pachomian. Istnieją jednak dwa późniejsze świadectwa. klasztor cenobicki (niepublikowany) odkryty przez Egipską Służbę Starożytności w pobliżu Antinopolis ma parterowy budynek przeznaczony dla mnichów, z szerokim korytarzem pośrodku otwierającym się na indywidualne cele dormitorium po obu stronach. Miejsca do spania były rozmieszczone wzdłuż zewnętrznej ściany, każde z małą wnęką w ścianie na osobiste rzeczy lokatora. Refektarze cenobii były przeważnie dwunawowymi pomieszczeniami. Można było usiąść plecami do ściany lub na ławach ustawionych w okrąg. Nie zawsze znajdował się stół na środku kręgu siedzeń, chociaż jest on wyraźnie wymieniony w regule Pachomiusza . W klasztorach tego typu kościół zazwyczaj dobudowywano później.3. Rzeźba.a. Obecny stan badań. Oceny tak zwanej rzeźby koptyjskiej w ramach późnoantycznej rzeźby są znacznie rozbieżne; jeśli chodzi o oceny wartościujące i daty, specjalistyczna bibliografia oferuje mylący ogólny obraz. Główną przyczyną tej sytuacji są pewne wciąż modne błędy starej historiografii oraz następujące trudności: w niemal wszystkich starych wykopaliskach, którym zawdzięczamy najbardziej znane zabytki i kompleksy (Ahnas/Heracleopolis Magna, Bawit, Sakkara, Bahnasa/Oxyrhynchus), w błędnej ocenie architektury zignorowano i zniekształcono również typy i cechy rzeźb. W szczególności nie udało nam się rozpoznać grobowego, a nawet pogańskiego charakteru niektórych kompleksów architektonicznych i zdobiących je rzeźb, dlatego kompleksy te zostały błędnie zinterpretowane jako kościoły chrześcijańskie (np. w wykopaliskach E. Naville′a w Ahnas; J.E. Quibella w Sakkarze, zwłaszcza wykopaliska nr 1823; E. Breccia w Bahnasa). Po drugie, wzięliśmy i nadal bierzemy pod uwagę egipski zwyczaj ponownego wykorzystywania starych struktur architektonicznych i elementów dekoracyjnych nie tylko w ich pierwotnym zastosowaniu, ale także w analogicznych lub nawet odmiennych funkcjach. Stąd wiele budynków z dekoracjami architektonicznymi, w tym budynki kościelne, błędnie uważano za jednorodne jednostki .Badania były więc warunkowane, przez dziesięciolecia aż do naszych czasów, domniemaniem chrześcijańskiego lub sakralno-chrześcijańskiego charakteru niektórych rzeźb i pewnymi koncepcjami błędnie uważanymi za punkty stałe. Po trzecie, ponieważ niektóre materiały późnoantycznej rzeźby egipskiej, uwikłane w handel obiektami sztuki, są zwykle dostarczane z fałszywymi poświadczeniami pochodzenia, tracimy jakąkolwiek możliwość łącząc je z ich oryginalnymi okolicznościami (topografią, typem architektonicznym, kontekstem ikonograficznym, datą), a droga do mistyfikacji jest otwarta. W szczególności dziedzina rzeźby figuralnej - która zawsze przyciągała najwięcej autorów, będąc zdecydowanie najbardziej rozpowszechnionym sektorem, ilościowo, rzeźby ornamentalnej - została poważnie zanieczyszczona przez ogromną liczbę fałszywych lub sfałszowanych obiektów, które trafiały do nieegipskich kolekcji, wprowadzanych na rynek na masową skalę przez ponad dwadzieścia lat. Spektakularne pod tym względem były serie tzw. reliefów Sheikh Ibada i ich pochodne, które wywołały falę fałszywych problemów, z powiązaną literaturą (nieliczne autentyczne przykłady tego typu reliefów nagrobnych pochodzą z Bahnasa). Najważniejsze kolekcje późnoantycznej rzeźby egipskiej znajdują się w Muzeum Koptyjskim w Kairze, Muzeum Grecko-Rzymskim w Aleksandrii oraz wczesnochrześcijańska i bizantyjska kolekcja berlińskich muzeów państwowych . Tylko w kilku przypadkach rzeźby znalezione w strefach archeologicznych i w zachowanych do dziś wczesnochrześcijańskich lub późnoantycznych budowlach Egiptu zostały odpowiednio skatalogowane i udokumentowane. b. Materiały. Materiałami późnoantycznej rzeźby w Egipcie były porfir, granit, marmur, wapień, piaskowiec, stiuk i drewno. Spośród nich szczególną rolę odgrywał porfir; wyspecjalizowane warsztaty, prawdopodobnie zlokalizowane w Aleksandrii, pracowały głównie na eksport (w tym sarkofagi i portrety cesarskie). Od V w. wydaje się, że granit był rzadko używany do elementów architektonicznych; kawałki granitu w późnoantycznych budowlach Egiptu są w większości ponownie wykorzystywane. Marmur był wysoko ceniony, ale nie występował w Egipcie i musiał być importowany drogą morską. Import gotowych dzieł z Konstantynopola wydaje się być stosunkowo rzadki; raczej surowe importowane formy były wykańczane lub dekorowane w Aleksandrii lub w jej pobliżu i wysyłane stamtąd w głąb lądu. Jednym z dowodów tej rozległej produkcji są setki cokołów, baz, trzonów kolumn i kapiteli z IV-VI w., które później były ponownie wykorzystywane w budowlach islamskich. Ogólnie rzecz biorąc, wydaje się, że największa seria wyrobów marmurowych była używana wyłącznie w strefie przybrzeżnej (np. Abu Mina) i w dużych miastach. Materiałem najczęściej używanym we wnętrzu Egiptu był wapień, czasami piaskowiec, dostępny w wielu częściach doliny Nilu; ogromna lokalna produkcja egipskiej rzeźby, zwykle nazywanej rzeźbą koptyjską, była wykonywana w tych skalistych miejscach. Tynk był stosowany częściowo do elementów przeznaczonych do konkretnych struktur (np. zworników kopuł) i do szczegółowej dekoracji schematycznie zgrubnie wykonanych bloków piaskowca (np. gzymsu transeptu bazyliki Aszmunein); wielkie stiukowe kapitele - takie jak dzieła z epoki cesarskiej w Tuna al-Gabal - wydają się być bardzo rzadkie w późnej starożytności (wyjątkowy, unikalny przykład w Wadi ′n-Natrun). Zachowanie, niezwykle obfite, drewnianych rzeźb jest spowodowane sprzyjającymi warunkami klimatycznymi Środkowego i Górnego Egiptu. c. Typologia. Prawie wszystkie zachowane rzeźby kamienne i wiele z drewnianych wykonano z myślą o wstawieniu do kompleksów architektonicznych, dlatego do rzeźb architektonicznych należy zaliczyć: kamienne - architrawy, ościeża, lunety, tympanony, dekoracje niszowe, cokoły i bazy, zdobione kolumny i filary, kapitele różnego rodzaju, gzymsy i fryzy, cancelli, okna i niemal wszystkie grupy płaskorzeźb nagrobnych; drewniane - drzwi, balustrady i kraty, kratownice i belki poprzeczne, gzymsy i fryzy, dekoracje. Do wyposażenia pomieszczeń używano między innymi stojaków na wazony z zdobionego kamienia, zdobionych mebli drewnianych, skrzyń i różnych przedmiotów drewnianych. d. Wpływy i osobliwości. Rzeźba marmurowa podlegała - w zależności od pochodzenia materiałów - stałemu wpływowi z zewnątrz. Generalnie miała charakter wschodniorzymski; formy i motywy były inspirowane wzorcami z Konstantynopola i Azji Mniejszej. W lokalnej rzeźbie wapiennej i piaskowcowej takie wpływy pozostały sporadyczne, ograniczone w czasie i przestrzeni; nawet w rzeźbie aleksandryjskiego marmuru nie czujemy obecności zewnętrznych motywów. Formy typowe dla sztuki konstantynopolitańskiej są nieobecne przez pokolenia w egipskiej twórczości, np. w drugiej połowie V w. podstawowy motyw akantu delikatnie przeplatał się z powiązanymi kombinacjami motywów i typów. Dopiero w pierwszej połowie VI w. Egipt otrzymał falę modeli konstantynopolitańskich, wynalazków warsztatów kapitelu na początku VI w. i w czasach Justyniana I, zwłaszcza kapitelu pilastra w specjalnej formie kapitelu zawiniętego. Takie wpływy są poświadczone w tym samym okresie w płaskorzeźbach figuralnych, choć tylko w ograniczonym stopniu w lokalnych produktach (Bawit, Fajum; ponownie użyte drewniane drzwi kościoła św. Barbary w starym mieście Kair). Bogaty inwentarz motywów na dziełach z wapienia i piaskowca czerpał zyski ze źródeł wschodniośródziemnomorskich z epoki cesarskiej i kontynuował lokalne tradycje przez stulecia. Produkty te mają prowincjonalny charakter późnego antyku, z dobrze zidentyfikowanymi osobliwościami, wyraźnie odróżniającymi się od produktów sąsiednich prowincji artystycznych. Do ich najbardziej charakterystycznych cech należą (1) architrawy nisz w formie połamanych naczółków, w dwóch podstawowych typach, często reprezentowane w tym samym okresie, (2) koordynacja pola bocznego z polem przednim poprzez użycie gzymsów wspornikowych i kasetonowych paneli lub przeplatanych fryzów, (3) płaskorzeźby nagrobne ze zróżnicowanymi motywami architektonicznymi, (4) dekoracje ścienne z fryzami winorośli i liści, (5) gzymsy z fryzami wspornikowymi i kasetonowymi panelami, (6) kapitele korynckie różnych kategorii zdobione drastycznie zredukowanym repertuarem motywów, zgodnie z niekanonicznymi i fantastycznymi kryteriami. Literatura naukowa zawsze podkreślała osobliwości, które można napotkać w typologii i opracowaniach lokalnej kultury egipskiej późnej starożytności, ale z nieco rozbieżnymi ocenami. Skrajne stanowiska, które mają tendencję do odnoszenia typów i stylu tej pracy bezpośrednio do dziedzictwa faraońskiego, wykluczając jakikolwiek wpływ wschodniego imperium rzymskiego z tak zarysowanego horyzontu kulturowego, są błędne w ten sam sposób, co interpretacje uznające za pierwotne źródło narodową egipską kulturę artystyczną rozwiniętą w opozycji do kultury grecko-rzymskiej superstratu i bizantyjskiej ortodoksji. Elementy dostępne od dawna pokazują, że większość najstarszych znanych nam rzeźb została stworzona na potrzeby kompleksów grobowych. Tak samo ikonografia szczytów nad niszami, cytowana więcej niż raz, z dokumentacją figuralną (np. Leda i łabędź, Afrodyta, Dafne, Dionizjusz, Faunowie i Menady, Nereidy i duszki morskie itp.), koresponduje punkt po punkcie z tematyką sztuki sepulkralnej epoki cesarskiej innych regionów, np. Rzymu . Z egzystencjalnego związku między lokalnymi warsztatami kamieniarzy i rzeźbiarzy a gatunkiem architektury funeralnej, w Egipcie szczególnie ewoluującym z czasem, moglibyśmy bez trudu wyjaśnić ubóstwo typologii w porównaniu z jednoczesnym bogactwem form, a także niezależność od obcych modeli i tradycjonalizm egipskiej rzeźby. Jest oczywiste, że lokalne warsztaty nekropolii zostały wyposażone tak, aby sprostać radykalnie nowym wymaganiom dekoracji architektonicznej budowli chrześcijańskich. Z jednej strony, z tematycznego i stylistycznego punktu widzenia, można zidentyfikować style lokalne; z drugiej strony, wydaje się coraz bardziej oczywiste, że wielkie ponadregionalne ruchy stylistyczne rozwinęły się w późniejszym okresie. Tak więc, typy i opracowania o znaczących podobieństwach są poświadczone, około pierwszej połowy V w., w dekoracjach kompleksów grobowych Bahnasa i kościoła klasztoru Shenoute (Deir el-Abyad w pobliżu Suhag), podczas gdy późny V w. i pierwsza połowa VI w. widziały podobne typy i formy w Sakkarze S i w Bawit. e. Wiarygodne daty. Dla okresu od końca tetrarchii do islamskiej inwazji na region nie ma wiarygodnych dowodów ikonograficznych. Dla niektórych grup modele wschodniorzymskie oferują elementy datowania. Jedyne stałe punkty dla rzeźby architektonicznej - po nieudanych próbach datowania kompleksów Bawit i Sakkary są dostarczane przez trzy połowy V w. zabytki: elementy pierwotnie przygotowane dla kościoła klasztoru w Shenoute (pozostałości fryzów, gzymsów i bogate zdobienia nisz w prezbiterium, baptysterium i przedsionku po stronie południowej i zachodniej; części drzwi); dobrze zachowane dekoracje kościoła Dair al-Ahmar w pobliżu Suhag (kapitały, bazy, zdobienia drzwi i nisz w prezbiterium i na wschodniej ścianie naosu); artefakty, stosunkowo nieliczne, pierwotnie przygotowane dla bazyliki transeptu w Ashm?nein (bazy pilastrów, niektóre kapitele, listwy wspornikowe, dwa fryzy nisz [?] itd.). 4. Malarstwo.a. Malarstwo architektoniczne. Od czasu pierwszych publikacji późnoantyczne, wczesnochrześcijańskie i wczesnośredniowieczne malarstwo egipskie było popularną dziedziną badań, szczególnie w sektorze kompozycji figuralnych. Mimo to nadal istnieje realny kontrast między jakością dowodów archeologicznych a entuzjazmem badań poświęconych problemom ikonograficznym. Pierwsze jest fragmentaryczne, więc ostateczna ocena krytyczna nie jest możliwa.Daty są zwykle przybliżone i nie są potwierdzone kontekstem (chronologia architektury; identyfikacja warstw i przeróbek; inskrypcje i graffiti itp.; patrz nowe wydanie koptyjskich graffiti nekropolii al-Bagawat, które sięgają VI-XI w., ze szczególnym uwzględnieniem VII-IX w. i które mogą podważyć tradycyjną datę kaplic grobowych). Ostatnie badania ujawniły arcydzieło późnoantycznego malarstwa egipskiego: oficjalne monumentalne malowidło cesarskiego kompleksu religijnego w Luksorze, które stanowi łącznik między rzymską sztuką triumfalną a dekoracją wielkich kościołów chrześcijańskich . Zachowane mozaiki są bardzo rzadkie (np. mozaika na sklepieniu w Abu Mina, VI w.) We wszystkich cywilizowanych prowincjach, a nawet w oazach, zachowały się ślady ozdobnego malarstwa architektonicznego dzielącego powierzchnie ścian na strefy i pola. Motywy figuralne znajdują się na ścianach, sklepieniach i kolumnach; złożone kompozycje figuralne były szeroko stosowane, zwłaszcza w niszach ściennych, absydach i kopułach. Podobne malowidła zachowały się na nekropoliach (np. w al-Bagawat; z aleksandryjskich fresków cmentarnych mamy tylko kopie), w kościołach i klasztorach (np.: Bawit, Sakkara, Kellia, Dair Abu Hinnis, Abu Girga, Karm al-Ahbariya) i w pustelniach (np. Isna). Znane freski niszowe, które obejmują tematy o dużej szerokości w bardzo małych przestrzeniach, powstały głównie po inwazji arabskiej (głównie w Bawit i Sakkarze). Zakres jakości artystycznej jest bardzo szeroki: dekoracje malarskie, zachowane w optymalnych warunkach, kościoła Karm al-Ahbariya mogą dać wyobrażenie o zaginionych freskach aleksandryjskich, podczas gdy malowidła niektórych nekropolii (np. al-Bagawat), klasztorów i pustelni (Isna) pozostają na poziomie rzemieślników. W niektórych przypadkach niedobór malowideł ornamentalnych został zrekompensowany przez dość częste dekoracje reliefowe niektórych elementów architektonicznych (np. malowane pilastry nisz w trikonchu Dair al-Ahmar, pilastry nisz zdobione reliefem w trikonchu Dair al-Abyad w pobliżu Suhag). Pozostałości pokryw drewnianych skrzyń zdobionych przedstawieniami figuralnymi (F.W. Deichmann, Kassettendecken, 83-107) są jedynym dowodem tego gatunku z okresu wczesnochrześcijańskiego. b. Malarstwo na ruchomych przedmiotach. Seria portretów mumii sięga czasów wczesnochrześcijańskich, ale ich stosowanie było ograniczone do wyznawców starych religii. Ze względów historycznych należy wykluczyć kontynuację gatunku po końcu IV w. ). Rzadkie wczesnochrześcijańskie ikony, takie jak portret biskupa Abrahana (Berlin) i podwójny obraz Chrystusa i opata Menasa (Paryż) można uznać za ich techniczną kontynuację. Oprócz malowanych skrzyń mamy unikalny przykład sarkofagu pawia z Qarary (Heidelberg).

EKTHESIS MAKROSTICHOS : Wczesne źródła nadają tę nazwę długiemu tekstowi doktrynalnemu, który Euzebianie dostarczyli cesarzowi Constansowi w Mediolanie w 345 r., aby złagodzić jego niekorzystne wrażenie zerwania spowodowanego przez Sobór w Serdica. Wyjaśnienie formuły antiocheńskiej z 341 r., jej podejście do Trójcy opiera się na artykulacji trzech boskich prosopa (terminu hypostasis unika się ze względu na ludzi Zachodu),wyraźnie od siebie odrębnych.

EKTHESIS HERAKLIIUSZA: Patriarcha Sergiusz z Konstantynopola (zm. 638), aby rozwiązać kwestię monoteletyzmu, stwierdził, że w Chrystusie są dwie natury, zgodnie z dyofizycką doktryną, aletylko jedna operacja (energia), jak chcieli monofizyci. Doktryna ta zaczęła być nazywana monoener gism (lub monoergizmem). Sergiusz uzyskał od cesarza Herakliusza wydanie dokumentu (Ekthesis) w 638 r., zgodnie z którym w Chrystusie istniała tylko jedna czynność i jedna wola. Papież Martin i Maximus Wyznawca sprzeciwili się tej nowej doktrynie; cesarz Konstans wydał wówczas Typos, w którym zakazał dyskusji na temat jednej lub dwóch woli w Chrystusie. Sobór Laterański w 649 r. odrzucił ten nowy dokument, a zarówno Marcin, jak i Maksymus zostali aresztowani. Marcin zmarł na Krymie w 655 r.; Maksymus został osądzony i skazany w 662 r. i wysłany do Laico (Gruzja), gdzie zmarł.

ELEUSIUSZ z Kyzikos (zm. ok. 384) : Wyświęcony na biskupa Kyzikos (Hellespont) ok. 358 przez Macedoniusza z Konstantynopola, aktywnie współpracował z Bazylim z Ancyry w działalności homoiusian w latach 358-359 i odegrał ważną rolę w Soborze Seleuckim (359). Za to został zdetronizowany na Soborze Konstantynopolitańskim w 360, który usankcjonował klęskę homoiusian. Przywrócony na swoją stolicę po śmierci Konstancjusza (362), został z niej usunięty przez Juliana, który miał na celu ukaranie kilku biskupów, którzy zaszkodzili pogańskim kultom i świątyniom. Również nękany przez Walensa, po 362 powrócił do swojej roli w sporze trynitarnym, nadal popierając homoiusian. Kiedy wybuchł spór o Ducha Świętego, został jednym z przywódców Macedończyków, tj. skrzydła homoiusian, które odmówiło uznania boskości Ducha Świętego. W ok. 376 przewodniczył soborowi macedońskiemu w Kyzicus, który zignorował nicejskie homoousion, ponownie potwierdził ważność homoiousion i zdefiniował Ducha Świętego jako stworzenie. Wysłany na sobór w Konstantynopolu w 381 roku wraz z innymi Macedończykami, odmówił podpisania nicejskiego wyznania wiary z 325 roku i w ten sposób opuścił obrady. W 383 roku, na prośbę Teodozjusza, przedstawił temu cesarzowi formułę wiary, której warunków nie znamy.

EKONOMIA: Słowo oivkonomi,a (łac. dispensatio, dispositio) znalazło szerokie zastosowanie teologiczne, bogate w treść, w pismach patrystycznych . Łatwo to wyjaśnić, biorąc pod uwagę częstotliwość występowania tego słowa u świeckich autorów (patrz Reumann) i sugestywne idee wyrażone przez ekonomię w corpus paulinum . U Apologetów i Aleksandryjczyków ekonomia odnosi się, ze stoickimi niuansami, do porządku w stworzeniu i do boskiej opatrzności. Jednocześnie ekonomia nabiera znaczenia soteriologicznego, obejmującego wszystkie boskie dekrety, ustalone w wieczności i spełnione w czasie z myślą o ludzkim zbawieniu. Rozwijając tę właściwie chrześcijańską tematykę, gnostycy rozróżniają między wewnętrzną organizacją pleroma a jej ziemską manifestacją. Ireneusz, podejmując tę ideę, nadaje jej wyraźnie historyczne znaczenie. W obliczu jedności obu Testamentów, łączy on to ze swoim słynnym pomysłem rekapitulacji. Ale Tertulian, sprzeciwiając się błędnej opinii o boskiej monarchii, podąża za gnostykami w tym sensie, że przedłuża ekonomię historyczną aż do wiecznego dispositio. Orygenes, wśród boskich ekonomii, czyni dominującą ekonomię wcielenia - znaczenie przygotowane przez Ignacego i Justina . W jego ślad ekonomia była coraz bardziej ograniczona do zbawczego działania wcielonego Słowa, jako odrębnego od jego wiecznego istnienia; tak jest u Euzebiusza , Atanazego (polemika antyariańska), a następnie w teologii greckiej . U Kapadocjan termin ekonomia ma znaczenie eklezjologiczne: dotyczy sprawowania sakramentów i tolerancyjnego stosunku do komunii kościelnej, znaczenia, które zyskało wielką popularność w teologii bizantyjskiej. Chociaż unikał terminu theologia w sensie chrześcijańskim, Augustyn, podobnie jak inni autorzy IV w., przeciwstawia res aeternae dispensatio . Rozwijając dalej idee, które były już tradycyjne, dochodzi do jasnego stwierdzenia, że ekonomia ujawnia theologia. Podobnie jak jego poprzednicy, stosuje on tę zasadę do rzeczywistego rozróżnienia i porządku osób boskich, do relacji doczesnych misji Syna i Ducha oraz wiecznych cech Ojca, który ma istnienie z siebie, a nie z kogoś innego, Syna, który narodził się z Ojca, i Ducha Świętego, który pochodzi od Ojca i Syna. W tym sensie doktryna Augustyna na temat immanentnej Trójcy jest solidnie oparta na historia, tj. na narratio rerum gestarum .

Ekstaza : Zjawiska ekstatyczne pojawiają się również w religiach niechrześcijańskich; entuzjazm zajmuje ważne miejsce nawet w filozofii greckiej. Duch Święty objawił się w pierwszych wspólnotach chrześcijańskich jako moc ekstazy, ale trudno powiedzieć, jaki charakter miała ta moc. Montanus później podkreślił bierność osoby w takich stanach. Ekstazy pierwszych mnichów często mają charakter wizji (horasis), ale nie oznaczają one zastąpienia intelektu. Później możemy wyróżnić trzy różne stanowiska u autorów duchowych: (1) Nilus definiuje modlitwę jako harpag?, "zachwyt ducha i całkowitą ekstazę poza zmysłowością". Intelekt musi zapomnieć, ale tylko o tym, co nie dotyczy Boga. Dla autorów syryjskich ekstaza wydaje się być utożsamiana z czystością moralną, co skutkuje modlitwą bez rozproszeń. (2) Ekstaza Ewagriusza jest bardziej radykalna, wymaga "nieskończonej ignorancji" wszystkich częściowych pojęć, aby intelekt mógł stać się czystym światłem ("mistycyzm światła"): nie jest jednak ekstatyczny, ale "katastyczny" - widzenie Boga jest czymś naturalnym dla intelektu. (3) "Mistycyzm ciemności" jest ekstatyczny w prawdziwym sensie: Grzegorz z Nyssy wyróżnia trzy stopnie poznania Boga: (a) w świetle, (b) w chmurze, (c) w ciemności. W trzecim stopniu intelekt rozpoznaje swoją niezdolność do widzenia Boga-Miłości, wychodzi z siebie (ek-stasis), a osoba zostaje uniesiona do Boga na "skrzydłach miłości".

EDESSA (syryjskie Urhây, arabskie ar-Ruhâ, obecnie Urfa w Turcji)

I. Historia - II. Archeologia.

I. Historia. Założona w 304 r. p.n.e. przez Seleukosa I, Edessa wchodzi do historii dopiero w 132 r. p.n.e., kiedy Seleucydzi, wycofując się na zachód przez Eufrat, pozostawili Mezopotamię Partom. Wtedy to powstało królestwo Osroene, którego stolicą była Edessa. Przedstawiciele dynastii, które następowały po sobie w tym królestwie przez około 375 lat (132 p.n.e.-244 n.e.), byli głównie Arabami Nabatejskimi lub Partami. Ludność regionu miała jednak zróżnicowane pochodzenie: z rodzimymi Aramejczykami mieszali się Arabowie Nabatejscy, Partowie, potomkowie kolonistów macedońskich, Persowie i Żydzi. Ta różnorodność etniczna zapewniała współistnienie różnych nurtów religijnych w pogaństwie Edessy: obok babilońskich bóstw, takich jak Nabu i Baal, czczeni byli bogini Atargatis i bóg Hadas z Harranu oraz wszyscy bogowie panteonu pustynnych Arabów. Kastracja na cześć Atargatis, bogini płodności, była szeroko praktykowana; astrologia chaldejska była bardzo popularna. Ponadto lecznicze źródła Edessy nadały jej prestiż ośrodka cudownych uzdrowień. Początki chrześcijaństwa. Syryjskie dzieło znane jako Doctrina Addai przypisuje ewangelizację Edessy Addaiowi (lub Addaeusowi), uczniowi wysłanemu przez samego Jezusa: Addai nawraca i chrzci króla Abgara V Uchama ("Czarnego"). Euzebiusz z Cezarei opowiada o tym epizodzie i wspomina o wymianie listów między Jezusem a Abgarem, której przypisuje wartość historyczną . Ten tekst, prawdopodobnie legendarny, sięga końca IV lub początku V w. i odzwierciedla punkt widzenia ormiańskiego chrześcijaństwa w czasach Efrema Syryjczyka (zm. 373). Kościół ormiański przejął tę legendę, aby wywieść jej pochodzenie od apostołów. Pewne jest, że Edessa, biorąc pod uwagę jej położenie na szlaku jedwabnym, została ewangelizowana bardzo wcześnie. Chrześcijaństwo syryjskie rekrutowało pierwszych wyznawców spośród społeczności żydowskich Adiabeny, licznych w tym czasie w tym królestwie, którego dynastia, od czasu nawrócenia władców na judaizm, od dawna utrzymywała bliskie stosunki z Palestyną. Wydaje się więc, że chrześcijaństwo rozpoczęło rozprzestrzenianie się do Osroene ze wschodu, a nie z Palestyny. Hipotezę tę wzmacnia fakt, że syryjska wersja ST, znana jako Peshitta (Prosta), wydaje się pochodzić od Żydów z Edessy. Pierwszym historycznym dokumentem potwierdzającym obecność chrześcijan w regionie Edessy jest epitafium Aberciusa (druga połowa II w.). Euzebiusz wspomina biskupów Osroene, którzy pod koniec II w. wysłali do innych kościołów list, w którym przedstawili swój punkt widzenia na kwestię Wielkanocy. Jednak najważniejszym dokumentem pozostaje Kronika Edessy, kompilacja z VI w. oparta na znacznie starszych dokumentach archiwalnych. Praca zaczyna się od powodzi, która nawiedziła Edessę w 201 r. n.e. i szczególnie zniszczyła kościół chrześcijański. Jedyne ważne wcześniejsze wydarzenia, wymienione po opisie tej katastrofy, to narodziny Chrystusa, odstępstwo Marcjona w 138 r. i narodziny Bardesanesa w 154 r. Odnotowano również narodziny Maniego w 240 r., ale nigdzie nie ma wzmianki o nawróceniu króla Edessy. Obecnie nawrócenie Abgara IX Wielkiego nie jest już uważane za historycznie udowodnione. Pewny jest tylko jeden fakt: na początku III w. kościół w Edessie był powiązany z biskupstwem Antiochii; to właśnie do Antiochii Palut udał się, aby otrzymać konsekrację biskupią z rąk Serapiona. Niedługo potem, w 216 r., Osroene zostało zaanektowane przez Cesarstwo Rzymskie. Pomimo powiązań Edessy z Antiochią, lokalne chrześcijaństwo nadal wykazywało wielką różnorodność form. Kulturalne i religijne środowisko Edessy było żyznym gruntem dla narodzin wielu sekt, mniej lub bardziej gnostycznych. Dzieła takie jak Ody Salomona (początek II w.), Ewangelia Tomasza (połowa II w.), Księga praw krajów Bardesanesa i Przemówienie Tacjana do Greków (druga połowa II w.) zostały napisane, choć nie wszystkie, w Edessie, gdzie cieszyły się dużą popularnością. Diatessaron Tacjana wykazuje oznaki enkratyzmu autora. Początek III w. przyniósł wzrost marcjonickich wpływów i pojawienie się Dziejów Tomasza. Oczywiste jest, że kościół w Edessie również miał swoich męczenników. Pomijając legendarną relację o męczeństwie Szarbila, Babaja i Barsamyi, mamy relację o męczeństwie Szemony, Guryi i Habiba (309-310), dokument, którego historyczna autentyczność została w pełni potwierdzona. Dzięki nim kościół w Edessie naprawdę wkracza do historii. Biskup Qôna, który rozpoczął budowę katedry w Edessie prawdopodobnie w 313 r., jest pierwszym z listy biskupiej bez znaczących luk. Jego drugi następca, Aithalla, uczestniczył w Soborze Nicejskim w 325 r. Najważniejszą postacią kościoła w Edessie w drugiej połowie IV w. był św. Efrem. Urodzony około 306 r. w Nisibis, spędził większość swojego życia w tym mieście. W 363 r. Rzymianie odstąpili Nisibis Persom i (w tym samym roku lub następnym) Efrem uciekł do Edessy, gdzie zmarł w 373 r. po nieustannej walce z wieloma heretyckimi sektami, które wówczas wciąż kwitły. Był prawdziwym założycielem Szkoły Persów, tak zwanej z powodu wielkiej liczby młodych mężczyzn, którzy opuścili Persję, aby zostać uczniami wielkiego Doktora. Po śmierci Efrema ariański cesarz Walens wygnał prawowierne duchowieństwo i lud; gdy Walens zmarł w 378 r., wygnańcy mogli powrócić do Edessy. V w. był naznaczony episkopatem Rabbuli (412-435), który ustanowił się nieprzejednanym obrońcą katolickiej ortodoksji przed nestorianizmem i sektami gnostyckimi: wyrzucił zwolenników Nestoriusza ze Szkoły Persów. Ale pod rządami jego następcy Ibasa (lub Hiby), nestorianizm poczynił takie postępy w Edessie, że w 489 r. biskup Cyrus, wraz z Filoksenem z Mabbug (zm. 522), uzyskali zamknięcie Szkoły od cesarza Zenona. Wygnani z Edessy nauczyciele i uczniowie przenieśli swoją szkołę do Nisibis, która stała się w ten sposób ośrodkiem, z którego nestorianizm rozprzestrzenił się do Persji i aż do Chin. Ostateczny podział między kościołami wschodnimi i zachodnimi syryjskimi sięga tego czasu. W VI w. triumf monofizytyzmu w Edessie: w 541 r. Jakub Baradeus, założyciel Kościoła jakobickiego, został biskupem Edessy i spędził całe życie nawracając Azję Mniejszą, Syrię i Mezopotamię na monofizytyzm. W 609 r. Chosroes II zajął Edessę, masowo deportował chrześcijan jakobickich i narzucił miastu biskupa nestoriańskiego. Między 622 a 627 r. Herakliusz zadał serię porażek Chosroesowi, który został zamordowany przez swojego syna w 628 r. Niedługo potem muzułmańscy Arabowie położyli kres rywalizacji między imperium perskim a rzymskim. 20 sierpnia 636 r. w bitwie pod Jarmukiem Syria wpadła w ich ręce; w 637 r. wkroczyli do Mezopotamii, a w 639 r. Edessa wpadła w ich ręce. Wtedy to miasto straciło całe swoje znaczenie polityczne, a na płaszczyźnie religijnej jego rola również się wyczerpała. Istnieją chrześcijańskie pozostałości archeologiczne, ale tylko kilka inskrypcji.

II. Archeologia. Według doktryny Addaja, portret Jezusa został namalowany w Edessie dla króla Abgara. Wydaje się, że jest to coś innego niż acheiropoi?tos, o którym mówił Ewagriusz (HE 4,17), darzony wielkim szacunkiem za uratowanie miasta przed oblężeniem Chosroesa (544); później został zabrany do Konstantynopola. Kronika Edessy wymienia liczne budowle chrześcijańskie, w tym kościół św. Tomasza, który odwiedziła Egeria około 380 r. Katedra została zbudowana w latach 312-323 w pobliżu źródeł u podnóża miasta; zniszczona przez powódź, została odbudowana przez cesarza Justiniana. Została opisana w hymnie liturgicznym, śpiewanym podczas jej konsekracji. Istniało również wiele kościołów chrześcijańskich różnych wyznań (nestoriańskich, monofizyckich, maronickich); nic nie pozostało z żadnego z tych budynków. Odkryto wiele mozaikowych podłóg, ale jak dotąd nie ma tam żadnych tematów chrześcijańskich. To samo dotyczy rzeźb. Tylko niektóre inskrypcje potwierdzają lokalne chrześcijaństwo (Devreesse, Patriarcat d′Antioche, 293-294).

EDYKT MEDIOLANSKI : Nazwa błędnie nadana tekstowi, cytowanemu przez Euzebiusza z Cezarei i Laktancjusza, listu napisanego do gubernatorów prowincji w 313 r. przez dwóch cesarzy Konstantyna I i Licyniusza, którzy spotkali się w Mediolanie po zwycięstwie Konstantyna nad uzurpatorem Maksencjuszem. Dokument uznawał wolność wyznania dla chrześcijan i stanowił zdecydowany krok naprzód w stosunku do edyktu Galeriusza z 311 r., który jedynie zakończył prześladowania antychrześcijańskie z powodów łaski i politycznych okazji; tekst nakazywał również zwrot dóbr wcześniej skonfiskowanych wspólnotom chrześcijańskim (corpori Christianorum), sankcjonując w ten sposób ich istnienie jako legalnych instytucji. Współczesna krytyka znacznie zmniejszyła znaczenie przypisywane przez wieki zarówno tzw. Edyktowi, jak i osobistej inicjatywie Konstantyna na rzecz chrześcijańskiego kultu

EGBERT (678-766): Urodzony w 678 r. w szlacheckiej rodzinie Northumbrii, Egbert otrzymał monastyczne wykształcenie w szkołach Irlandii. Po tym, jak był uczniem i przyjacielem Bedy, został arcybiskupem Yorku (ok. 732) i aż do swojej śmierci w 766 r. aktywnie pracował nad reorganizacją kościoła angielskiego. Otrzymał dwa listy, jeden od Bonifacego , który dziękuje mu za kilka rękopisów, a drugi od Bedy , który napomina go do osobistej świętości i do prowadzenia zakrojonego na szeroką skalę dzieła chrześcijańskiej ewangelizacji. Wydaje się, że Egbert napisał Dialogus Ecclesiasticae Institutiones, Ep. ad Uuynfridum (List do Bonifacego) i anglosaski pokutnik.

EGERIA (zm. po 385): Bogata i wykształcona szlachcianka, prawdopodobnie pochodząca z Gallaecia w Hiszpanii lub S Gaul; należała do kręgu kobiet zjednoczonych przez religijne interesy lub być może była zakonnicą o ważnej pozycji w swojej społeczności. Imię Egeria - mniej dokładnie Aetheria - jest powszechnie akceptowane dzisiaj (na podstawie listu galicyjskiego pustelnika Valeriusa), ale jej pierwsi redaktorzy, np. Gamurrini i Geyer, uważali, że należy ją utożsamiać z Sylvią, siostrą prefekta Rufina. Napisała słynne i interesujące streszczenie pielgrzymki, którą odbyła, Itinerarium lub Peregrinatio ad loca santa. W tym dzienniku, w formie listów do jej "sióstr", w pierwszej części opisuje podróż odbytą w latach 381-384 (według starannych badań Devos) z Synaju do Jerozolimy, następnie na Górę Nebo w Idumei, krainę Hioba, a na końcu do Mezopotamii, z Antiochii do Edessy i Harranu, a następnie powrót do Konstantynopola przez sanktuaria Tekli w Seleucji w Izaurii i Eufemii, odbywając podróż około 5000 km pieszo lub powozem; w drugiej części opisuje liturgię Jerozolimy. Jedyny rękopis, pierwotnie pochodzący z Monte Cassino i zachowany w Arezzo, został odkryty przez Gamurriniego w 1884 r. i opublikowany w 1887 r.; dzieło było okaleczone na początku i na końcu i miało dwie luki. Egeria była bardziej zafascynowana religijnym aspektem tego, co widziała, niż cudami natury lub osobliwościami historycznymi: zatrzymywała się nad biblijnymi miejscami naznaczonymi obecnością Boga, relacjonowała legendy i wspomnienia związane z wielkimi postaciami z historii Izraela lub wczesnego chrześcijaństwa, opowiadała nam o celebracjach liturgicznych i świętach religijnych oraz o katechezie przed i po chrzcie; informowała nas o organizacji kościelnej i życiu monastycznym. Praca jest źródłem nieocenionej wartości we wszystkich tych punktach. Itinerarium opisuje kościoły Jerozolimy i jej okolic (Grób Pański, Syjon, Góra Oliwna, Betlejem, Betania) i dostarcza informacji o roku liturgicznym i jego świętach (Objawienie Pańskie, Wielki Post, a zwłaszcza Wielki Tydzień i Wielkanoc w Jerozolimie). Egeria spotkała różnych mnichów na Synaju, Egipcie, Syrii i Mezopotamii; niektórzy jej towarzyszyli, a ona opowiada o swoich szczegółowych przesłuchaniach; wspomina o kilku dziewicach mieszkających w Jerozolimie. Klasztory wydają się być pustelniami zgrupowanymi wokół kościoła, w którym odprawiał kapłan; Egeria z przyjemnością podkreśla swój udział w Eucharystii, kiedy tylko ma okazję; dobrze przekazuje wzrost zbiorowych emocji podczas celebracji Wielkiego Tygodnia w miejscach, które były niemymi świadkami męki Chrystusa. W Jerozolimie, ponieważ ludzie przybywali z różnych regionów i mówili różnymi językami (greckim, syryjskim, łacińskim), zawsze był ktoś, kto tłumaczył z jednego języka na drugi, aby wszyscy mogli zrozumieć. Prostymi, ale skutecznymi słowami Egeria zarysowuje dla nas niemal "model" chrześcijańskiej pielgrzymki: "To był nasz zwyczaj: za każdym razem, gdy udało nam się dotrzeć do upragnionego miejsca, najpierw odmawialiśmy modlitwę, potem czytaliśmy odpowiedni fragment zaczerpnięty z Biblii, potem recytowaliśmy odpowiedni psalm i na koniec kończyliśmy modlitwą" (Pielgrzymka 10,7). Tak więc starożytna pielgrzymka wyrażała się przede wszystkim jako trasa wiary i czci, gdzie modlitwa i Eucharystia odgrywały zasadniczą rolę. Styl jest żywy i osobisty, narracyjny i szczegółowy, pełen entuzjazmu. Językiem Egerii jest łacina mówiona, ale zawiera refleksje kultury klasycznej i liczne grecyzmy (terminy greckie transliterowane na łacinę): zasadniczo język zależny od autorów chrześcijańskich.

EADBURGA : Angielska zakonnica, znana jako korespondentka Bonifacego, której nie należy mylić z Eadburgą, córką Centwina, króla Wesseksu (676-685). W latach 719-722 wysłała dwa listy do Bonifacego: jeden, aby powiedzieć mu, że nie udało jej się jeszcze znaleźć kopii tekstu, który próbowała mu wysłać, i poprosić go o kilka fragmentów z Pisma Świętego i o kilka Mszy do odprawienia za zmarłego krewnego; drugi, napisany z przeoryszą Eangyth, aby powiedzieć mu, że chce odbyć pielgrzymkę do Rzymu, aby otrzymać rozgrzeszenie.

EBIONICI : Pod nazwą Ebionitów w starożytnej literaturze chrześcijańskiej grupuje się nieokreśloną liczbę żydowskich sekt chrześcijańskich o pewnych wspólnych cechach, z których najważniejsze to to, że przyjęli Jezusa jako "zwykłego człowieka" (nudus homo), żyli według prawa żydowskiego i odrzucili św. Pawła. Ireneusz jako pierwszy wspomina o nich jako o grupie heretyckiej ; według niego posługiwali się ewangelią Mateusza. Orygenes zna żydowskich chrześcijan w Egipcie, których nazywa Ebionitami, którzy podkreślali wyjątkową pozycję Izraela i celebrowali Eucharystię z przaśnym chlebem . Wie, że słowo Ebionite pochodzi od hebrajskiego słowa oznaczającego "biedny", ale wyjaśnia to jako dowód ich "nędzy zrozumienia". Właściwa nazwa Ebion, domniemanego założyciela sekty, jest fałszywa. Orygenes zna również żydowską ewangelię chrześcijańską według Ebionitów, którą cytuje kilkakrotnie . Euzebiusz, który niewiele wie o grupach chrześcijańskich Żydów, ale jako pierwszy łączy ich z chrześcijanami, którzy opuścili Jerozolimę i uciekli do Pelli przed 70 r. n.e. (Onomasticon). Epifaniusz znał szereg pism chrześcijańskich Żydów, których treści wykorzystuje do opisu Ebionitów. Cytuje ewangelię według Ebionitów, z której podaje kilka cytatów , księgę zwaną Periodoi Piotra i Anabathmoi Jakuba, wszystkie anonimowe dzieła . Te dwa ostatnie zostały wykorzystane przez autora ps.-Clementine Homiliae i Recognitiones. Z tych źródeł Epifaniusz wywnioskował, że Chrystus pojawiał się na ziemi okresowo na przestrzeni wieków, że unikano kontaktu z Gentiles, akceptowano rytualne oczyszczenia, a odrzucano proroków. Ponieważ spotkał niektóre z tych idei w źródłach dotyczących Elkesaitów i zauważył, że nie były one obecne w starych tradycjach dotyczących Ebionitów, np. u Ireneusza, uznał, że Ebionitowie wykazywali oznaki rozwoju pod wpływem doktryn Elkesaitów. To przypuszczenie należy odrzucić. Oczywiste jest, że ruch elkesaitów, pochodzący z regionu Partii, był pod wpływem idei judeochrześcijańskich obecnych np. w pismach znanych Epifaniuszowi. Pisma te wyraźnie pokazują odłam chrześcijaństwa żydowskiego inny niż ten znany Ireneuszowi lub Orygenesowi

EKLEZJOLOGIA : Według 1 Klemensa, kościoły Rzymu i Koryntu przebywają w obcej krainie, mając pełne obywatelstwo tylko w niebie. Kościół jest utożsamiany z tymi, "którzy zostali powołani (wybrani), uświęceni wolą Boga przez naszego Pana Jezusa Chrystusa" (przedmowa). Wszyscy, którzy są częścią kościoła, muszą i mogą stać w obecności Boga , ale nie wszyscy są na tym samym poziomie. Sam Bóg zamierzył hierarchię: "Niektóre liturgie są przypisane arcykapłanowi; czołowe miejsce należy do kapłanów, lewici mają swoje własne nabożeństwa, podczas gdy świecki jest związany przepisami dla świeckich" . Bóg posłał Chrystusa, który powierzył dobrą nowinę apostołom (42, 1); oni z kolei wyznaczyli swoich pierwszych prozelitów na biskupów i diakonów (Diakonię) dla tych, którzy przybyli, aby przyjąć wiarę . Tak więc ich urząd poprzedzał wspólnotę (ekklēsia), podczas gdy późniejsze pokolenia urzędników były powoływane za zgodą całej wspólnoty. Wykonywanie funkcji tych "presbyteroi" składa się z "leiturgia" i "episcop?", tj. "składają ofiary". Chociaż Klemens mówi o biskupach, diakonach i prezbiterach (z pewnością w znaczeniu konkretnych urzędów ), nie wyjaśnia, czy są to trzy stopnie hierarchii; wydaje się raczej, że "ustanowieni prezbiterowie" zajmowali urząd biskupa kolegialnie; ale w sposobie, w jaki Klemens podkreśla rolę arcykapłana , możemy ewentualnie dostrzec odniesienie do pojedynczego biskupa. Męczennik-biskup Ignacy z Antiochii wyraźnie cytuje potrójne rozróżnienie urzędu diakonów, prezbiterów (wspólnie tworzących prezbiterat) i jedynego biskupa . Dla niego, jak i dla Klemensa , Ojciec Jezusa Chrystusa jest biskupem wszystkich ; biskup jest wikariuszem Boga , obrazem (typos) Ojca . Prezbiterzy zajmują miejsce rady apostołów zjednoczonych przed Bogiem . Diakoni muszą być szanowani jak sam Chrystus lub jak przykazanie Boże ; im powierzona jest służba Chrystusa Jezusa ). Powtarzające się naleganie na podporządkowanie biskupowi i prezbiterium nie wydaje się być celem samym w sobie - jak u Klemensa, dla którego stopień nadaje piękno światu i kościołowi - ale służyć celowi jedności. Jedność kościoła musi odpowiadać jedności Boga; ktokolwiek ją opuścił i zwrócił się gdzie indziej, musi powrócić do jedności Boga. Modlitwy Kościoła zostaną wysłuchane tylko wtedy, gdy zapanuje jedność . Wspólnota nie powinna krytykować swojego biskupa, aby go uciszyć, "gdyż tego, którego Pan domu pośle jako swego zarządcę, należy przyjąć jako samego posyłającego" . Tak więc wspólnota nie uczestniczy w mianowaniu biskupa, ale nie jest jasne, kto nadaje urząd. Ten, kto wierzy w wcielenie, mękę i zmartwychwstanie , jest jak gałąź krzyża i wydaje owoce nieśmiertelności. Chrystus wzywa swoje członki do siebie i do swojego życia, ponieważ głowa nie może się narodzić bez członków . W ten sposób męka należy do istoty Kościoła, która następuje po proroctwach, prawie Mojżesza i ewangelii głoszonej do tej pory; cierpienia każdego z nas świadczą o wierze . Dla Rzymianina Hermasa (ok. 150) kościół jawi się jako stara kobieta wspaniale ubrana, ponieważ "jest pierwsza wśród wszystkich i świat został stworzony dla niej" . Ponadto kościół jest utożsamiany ze swoimi członkami; na początku wydaje się stary, ponieważ duch chrześcijan jest stary i wyczerpany, i nie ma już siły z powodu ich słabości i niepewności . W trzeciej wizji kościół jest młody, piękny i radosny, ponieważ "przyjęliście odnowienie waszego ducha" . Ale kościół jest także matką "przewodniczących wspólnoty". Skupienie widzącego na Kościele powszechnym ukazane jest przez budowę wieży, "która zdaje się wznosić jak gdyby z jednego kamienia" . Teofil z Antiochii (ok. 185) podkreślił skuteczność misyjną wielu wspólnot rozpatrywanych indywidualnie: "jak na morzu są wyspy... przystanie dla podróżników w czasie burzy... w tej postaci Bóg dał światu, wstrząśniętemu i chłostanemu przez fale grzechu, zgromadzenia (synag?gai) zwane świętymi kościołami, gdzie znajdują się doktryny prawdy, gdzie ci, którzy chcą być zbawieni, szukają schronienia, ponieważ są miłośnikami prawdy i chcą uciec przed gniewem i sądem Bożym" Z pewnością, ktokolwiek bierze pod uwagę rzeczywiste wspólnoty, nie może być nieświadomy, że "jak są skaliste wyspy... gdzie żeglarze są rozbijani na kawałki, tak są doktryny błędów, herezje, które prowadzą tych, którzy się do nich zwracają, do zatracenia; nie są one prowadzone przez Logos prawdy" (tamże). W sporze z heretykami, zwłaszcza z gnostycyzmem, opieka i przekazywanie prawdy stały się odznaką i tytułem godności kościoła. Dla Ireneusza kościół jest jedynym "godnym naczyniem", w którym Duch Święty złożył wiarę jako "cenne dobro", wiarę, która pozostaje na zawsze młoda i utrzymuje swoje naczynie młode i zdrowe. Efektem Ducha, który gwarantuje posiadanie prawdy przez kościół, są posiadacze posługi , w pierwszej kolejności biskupi mianowani przez apostołów i ich następców aż do dnia dzisiejszego . Kto odrzuca biskupów, odrzuca kościół, a wraz z nim Ducha Bożego; .a Duch jest prawdą , zawsze i wszędzie ten sam ( Kościół posiada prawdę, tę samą prawdę, którą głosili prorocy, wypełnił Chrystus, przekazał apostołowie: przyjąwszy ją, wiernie ją zachowuje, przekazuje swoim dzieciom i działa jako łącznik między apostołami a późniejszymi pokoleniami. Dla Ireneusza, podobnie jak dla Hermasa, wierzący są kościołem . Jego różni członkowie są ściśle ze sobą zjednoczeni, ponieważ "wszyscy uznają jednego Boga i Ojca, wierzą w tę samą ekonomię wcielenia Syna Bożego, znają to samo wylanie Ducha, przestrzegają tych samych przykazań i tego samego systemu rządów kościelnych, oczekują tego samego przyjścia Pana i mają nadzieję na to samo zbawienie całej osoby, duszy i ciała" . Jako treść prawdziwej wiedzy kościoła Ireneusz wymienia "(1) naukę apostołów; (2) starożytna organizacja kościoła na całym świecie; (3) znamię ciała Chrystusa według sukcesji biskupów, którym (apostołowie) powierzyli każdy lokalny kościół; (4) wierne zachowanie Pism, które do nas dotarły; (5) ich kompletny zbiór bez dodawania lub odejmowania; (6) ich odczytanie bez oszustwa; (7) ich poprawna, harmonijna ekspozycja, wolna od niebezpieczeństwa i bluźnierstwa; (8) wreszcie najwyższy dar miłości. . . " . Dla Ireneusza kościół jako instytucja jest argumentem za wiarą; charakter ciała Chrystusa jest na nim wyciśnięty poprzez sukcesję biskupów, czego prawie żaden inny Ojciec kościoła nie ukazuje bardziej przekonująco lub przenikliwie. Chociaż kościół jest jeden na całym świecie, lokalne wspólnoty są również kościołami. Te założone przez apostołów służą jako kanon w sporach o mniejszym znaczeniu ), ale ze względu na doskonalsze pochodzenie kościoła Rzymu - założonego przez apostołów Piotra i Pawła - rozumie się, że każdy kościół musi się z nim zgadzać, ponieważ w nim tradycja pochodząca od apostołów zawsze była zachowana . Dla Klemensa Aleksandryjskiego (zm. po 200 r.) kościół jest dowodem na to, że moc Boga zawsze działa. "Jak jego wola jest dziełem i nazywa się światem, tak jego intencją jest zbawienie ludzkości, a to nazywa się kościołem" . W kościelnych porządkach biskupów, prezbiterów i diakonów Klemens widzi "obrazy świata anielskiego i przyszłego stanu, który według Pism Świętych czeka tych, którzy kroczyli drogą apostołów, w doskonałej sprawiedliwości". Sprawiedliwi będą zasiadać, nawet jeśli nie będą mieli prezydencji tutaj na ziemi (chociaż powinni ją sprawować, a wyświęceni powinni być doskonali), na 24 tronach, aby sądzić ludzi, jak to ujmuje Obj. 4:4 . Klemens prawdopodobnie rozumiał 24 trony jako trybunał dla nowego podwójnego ludu, złożonego z Żydów i pogan. "Łaska została zduplikowana", ale nawet jeśli istnieje pewne uzasadnienie w mówieniu o więcej niż jednym Testamencie, musimy mówić o "jednym Przymierzu (diath?k?), które działa jako zbawienie", które "zstąpiło do nas od założenia świata i (tylko błędnie) było uważane za dane na różne sposoby zgodnie z kolejnymi pokoleniami i czasami". Jeden Testament można porównać do jednego Boga: "O niewysłowiona tajemnico; powszechny Ojciec jest jeden, a powszechne Słowo jedno; i Duch Święty jest jeden i ten sam wszędzie; i jedna dziewica staje się matką, którą lubię nazywać kościołem" . Tertulian (zm. po 200) idzie dalej niż Klemens: "Powód, dla którego kościół jest wymieniony (w wyznaniu wiary chrzcielnej), jest jasny; jest tak, ponieważ tam, gdzie obecne są trzy osoby boskie, Ojciec, Syn i Duch Święty, jest również kościół, ciało trzech osób" (Bapt. 6). Po Tertulianie żaden Ojciec kościoła nie wyraża się w ten sposób: nawet Augustyn, wielki teolog kościoła, ogranicza się do stwierdzenia: "Po Trójcy musimy dodać kościół, jak po mieszkańcu jego dom, po Bogu jego świątynię, po założycielu jego miasto" . W swoim wykładzie Modlitwy Pańskiej Tertulian stwierdza: "W imieniu Ojca wzywany jest również Syn, nie pomija się też Kościoła Matki, ponieważ w ojcu i synu rozpoznajemy matkę, w której samo imię ojca i syna znajduje swoją podstawę". On również jako pierwszy wskazuje na paralelę między Adamem i Ewą z jednej strony a Chrystusem i Kościołem z drugiej: "ponieważ Adam był figurą Chrystusa, sen Adama przedstawia śmierć Chrystusa, który musiał zasnąć w śmierci, aby z jego zranionego boku mógł powstać Kościół, prawdziwa matka żyjących" . Kościół żyje w każdym ze swoich członków, czuje i cierpi z każdym, ponieważ jest samym Chrystusem . "Jesteśmy jednym ciałem dzięki świadomości religii, jedności dyscypliny i przymierzu nadziei" . Chrześcijanie wiedzą, że Bóg ich bada; tak, że "na naszych spotkaniach odbywa się sąd w imieniu Boga; a jeśli ktoś zgrzeszył ciężko, jest wykluczony (ekskomunikowany) ze wspólnoty modlitwy, ze spotkania i z każdego stowarzyszenia religijnego" . Podobnie jak u Ireneusza, wspólnoty pochodzenia apostolskiego mają szczególny autorytet (Praescr. 35, 2-5); ale ponieważ wszystkie są ze sobą powiązane poprzez "wspólnotę pokoju, imię braterstwa i znak gościnności", wszystkie kościoły są "pierwsze i wszystkie są apostolskie" . Orygenes, pragnąc zrozumieć wewnętrzną rzeczywistość, której symbolem są wszystkie stopnie posługi kościelnej , nie pozostawia wątpliwości, że "forma kościołów powierzona jest kapłanom" , dlatego osąd wiary i moralności należy do tych, którzy sprawują posługi. Nie ma wewnętrznej hierarchii doskonałych, która mogłaby sprawować pełnię władzy i zastępować duchowieństwo. Niemniej jednak grzesznik musi szukać rady u osoby doskonałej, tak bardzo, jak to możliwe, aby poznać swój własny stan i środki zbawienia. Biskup, który jest osobiście w stanie grzechu, będzie wiązał i rozwiązywał na próżno, ponieważ,nie posiadając jasnego kryterium cnoty, nie może być pewien, że jego osąd odpowiada osądowi nieba . To nie jest Donatyzm ante litteram, ale przekonanie, że rozeznanie jest dane tylko jako owoc cnotliwego życia. Kościół jest wspólnotą tych, którzy pracują na rzecz głębszego zrozumienia objawienia, wzajemnego uczestnictwa w nim i wspólnej jego realizacji. Wierzący, nawet jeśli nie osiągają najwyższej doskonałości, posiadają nadzieję zbawienia, chociaż wydaje się ona wysoce stopniowana, mogąca obejmować nawet odrobinę hańby , jeśli ktoś miałby daleko odpaść od swojego zadania. Ale dla niewierzących lub heretyków nawet surowe życie wydaje się prowadzić do zatracenia . Izrael jest pierwszym i ostatnim odbiorcą wszystkich łask Bożych; wszystkie inne narody mogą być do nich dopuszczone tylko na jego miejscu . Tymczasowe przeznaczenie synagogi nie może wpłynąć na kościół jako całość; Jezus płacze tylko nad poszczególnymi duszami, tak jak płakał nad Jerozolimą . Kościół nie jest grzeszny; raczej, ktokolwiek popada w grzech, przestaje należeć do kościoła, nie tylko gdy jest ekskomunikowany, ale nawet gdy jego grzech pozostaje ukryty. Jeśli jego grzech zostanie odkryty, musi zostać ekskomunikowany; przypowieść o pszenicy i kąkolu jest ważna tylko dla tych, których wykluczenie nie jest możliwe; ale ich obecność w kościele jest wyraźnie nieuzasadniona, podobnie jak trwanie Jebusytów w Jerozolimie. Wierzący muszą unikać, o ile to możliwe, jakiegokolwiek kontaktu z nimi . Rzeczywiście, od urodzenia nikt nie jest wolny od winy, ale możliwe jest uwolnienie się od grzechu. Nawet duchowny (ekklesiastikos) został splugawiony, ale teraz nie ma już "żadnej skazy" . Święty Kościół, dla Orygenesa, nie jest czymś niebiańskim lub pozaziemskim: żyje nie tylko w obiektywnej świętości doktryny i sakramentów, ale w świętych rzeczywistych wspólnot, tj. w świętości chrześcijan. Wielu chrześcijan żyje tak czysto, że można ich uważać za doskonałych kapłanów. Ani komunia wszystkich chrześcijan, ani całość wszystkich (lokalnych) wspólnot nie są utożsamiane po prostu z Kościołem, świętym ciałem Chrystusa; podążając drogą pokuty i uświęcenia, uczynioną możliwą dzięki łasce , jesteśmy coraz bardziej utożsamiani z ciałem Chrystusa. Dlatego ta rzeczywistość Kościoła w procesie realizacji musi być coraz bardziej znana, co następuje, np. poprzez poszukiwanie duchowego znaczenia Pisma Świętego, które odnosi się do samego Kościoła. W rzeczywistości Orygenes jest w tym raczej powściągliwy; różne fragmenty, w których późniejsza egzegeza widziałaby kościół, interpretuje on jako odnoszące się do indywidualnej duszy. Kościół nie może być w pełni zrealizowany na ziemi, ponieważ grzesznicy są w nim znalezieni, a grzech w jego członkach; musi on we wszystkim podążać za swoim Zbawicielem, który został ukrzyżowany, pochowany i zmartwychwstał trzeciego dnia . Ciało kościoła zmartwychwstanie w przyszłym świecie, przechodząc przez sąd Boży, który oddzieli szlachetne od nieszlachetnych części ; każdemu zostanie przydzielone właściwe miejsce według zasług nabytych na ziemi , z wyłączeniem tych, którzy nie są w harmonii z innymi członkami . Idee eklezjologiczne Cypriana zrodziły się z prześladowań, buntu niektórych duchownych, rozpadu wspólnot i sporu o chrzest. Podobnie jak Ignacy, postrzega on posługę biskupa jako gwarancję jedności: "Bóg jest jeden, Chrystus jest jeden, Kościół jest jeden i katedra jest jedna, ta założona przez samego Piotra" . Dla niego stolica Piotra nie jest tylko stolicą Rzymu; każdy biskup ma własną katedrę, jak to ujął biskup afrykański z III w., któremu sprzeciwiał się Tertulian: każdy kościół jest związany z Piotrem (Petri propinquam), posiadając tę samą moc kluczy . Ponieważ Chrystus pragnie jedności, nadał prymat Piotrowi, ale "inni apostołowie byli tym, czym był Piotr" . Kilka lat później Cyprian oświadczył, wbrew papieżowi Szczepanowi, że Piotr nigdy nie twierdził, że posiada prymat, który wymagałby posłuszeństwa . Być może wtedy skorygował swoją pracę na temat jedności na to, co teraz czytamy: "Pochodzenie (kościoła) pochodzi z jedności"; to, co w pierwszym wydaniu nazywał odstępstwem od tronu Piotra, na którym opiera się kościół , teraz nazywał "sprzeciwem wobec kościoła". Jedną z nowości u Cypriana jest jego świadomość odpowiedzialności indywidualnego biskupa za cały kościół . "Dlatego istnieje wielkie kolegium (corpus) biskupów (sacerdotes)... i jeśli ktoś tworzy frakcje lub rozbija trzodę Chrystusa, niech inni zajmą się gromadzeniem owiec z powrotem do owczarni". W ten sposób Cyprian prosi papieża Stefana o wysłanie listu odwołującego nowacjańskiego biskupa Arles i mianującego tam innego biskupa ; w ten sposób wydaje się przedstawiać dobre dowody na poparcie autorytetu papieża. Cyprian zapożycza od Tertuliana jego mowę o pax ecclesiae; "pokój z kościołem i w kościele", tj. pojednanie dla grzeszników, może być przyznany odstępcom od prześladowań Decjusza tylko wtedy, gdy nadejdzie "pokój dla kościoła", tj. koniec prześladowań . W rzeczywistości dla tych, którzy popadli w apostazję (lapsi) wymagany był okres większej pokuty; miał się on zakończyć, a pax miał być im dany w momencie, gdy pokój kościoła zostałby ponownie zagrożony przez nowe prześladowania. Poprzez pojednanie bracia w wierze są "uzbrojeni, umocnieni i wyszkoleni do walki" (tamże). Pełne połączenie z kościołem udziela łaski; pojednanie jest równoważne sakramentowi pokuty. Cyprian często nazywa kościół Matką. Doprowadza idee Tertuliana do ich maksymalnego wyrazu: "Kto nie ma kościoła za matkę, nie może mieć Boga za ojca" (Jednostka 6). Wynika z tego, że wszystkie sakramenty udzielane poza kościołem są nieważne. Chrzest może być udzielany tylko w catholica; to, co jest udzielane na zewnątrz, to "zanieczyszczenie wodą nieczystą" , ponieważ Duch Święty działa tylko w kościele . Metodiusz (koniec III w.) uaktualnia paralelę Tertuliana między Adamem a Chrystusem: "Dla dobra Kościoła Słowo opuściło Ojca, który jest w niebie, i zstąpiło, aby połączyć się z kobietą, i zasnęło w ekstazie swojej męki, umierając za nią z własnej, spontanicznej woli. . . . Kościół rośnie z dnia na dzień. . . przez objęcie i komunię Słowa, które nawet teraz zstępuje pośród nas i nawet teraz jest porwane z siebie, gdy wspominamy jego mękę. W żaden inny sposób Kościół nie mógłby począć i odrodzić wiernych przez obmycie odrodzenia, jeśli nie sam Chrystus, dla tych wierzących w Kościół. . . nie powrócił, by umrzeć, zstępując z niebios i przylgnąwszy do swojej pani Kościoła, nie ofiarował siebie, aby coś z jego mocy mogło zostać zabrane z jego żebra, przez co wszyscy ci, którzy są zbudowani i odrodzeni w nim przez obmycie, mogliby wzrastać, biorąc z jego kości i z jego ciała, tj. z jego świętości i z jego chwały" . Tutaj Metody nie mówi o posiłku eucharystycznym, ale rozumie żebro nowego Adama jako siedmiorakiego Ducha, przez którego Bóg doskonali oblubienicę Chrystusa, "to jest dusze zjednoczone z nim węzłem małżeństwa". Hilary z Poitiers uważa kościół za namiot Boga , tj. "pożądany dom; jest to radosna nowina: żywe kamienie są umieszczone na fundamencie dwunastu drogocennych kamieni; zostały one kwadratowe do budowania, najpierw przez Mojżesza w prawie, potem przez proroków w ich cierpieniu, przez Pana w jego ciele, przez apostołów w męczeństwie i przez Ducha Świętego w cudownych czynach" . Kościół jest porównywany do Trójcy, niemal przyjęty do niej: "Tak więc właściwe jest ludowi Bożemu być braćmi pod jednym ojcem, być jednym pod jednym Duchem, postępować harmonijnie w jednej rodzinie, być członkami jednego ciała pod jedną głową" . Chrystus "odnowił nas do nowego życia, przemieniając nas w nowych ludzi, przyjmując nas do ciała swojego ciała. On jest kościołem, ponieważ przez sakrament swojego ciała obejmuje wszystko w sobie" . Kościół jest podobny do Chrystusa także w tym: "zwycięża, gdy jest uderzany, jest uznawany, gdy jest atakowany, zwycięża, gdy jest porzucany. Z pewnością byłoby jego życzeniem, aby wszyscy ludzie żyli u jego boku i na jego łonie... ale... jeśli czasami cierpi krzywdę, ponieważ nie może zbawić wszystkich (np. heretyków), rekompensuje to pewność, że tylko on może dać błogosławieństwo" (Trin. 7, 4). Dla Ambrożego, jak i dla Hilarego, kościół rośnie, gdy jest umniejszany, zwycięża, gdy jest prześladowany i napełnia ziemię światłem swojej wiary i pobożności . Jest jak matka życia, zapowiedziana przez Ewę , jak bezpłodna-płodna kobieta zapowiedziana przez Sarę i Rebekę , ponieważ pozwala, aby błogosławieństwo Boże przeszło od ludu żydowskiego do nowego ludu. Niektóre postacie, które pojawiają się w ewangelii, np. Samarytanka (J 4, 7nn.), wdowa z Nain , grzesznik w domu Szymona trędowatego, są nie tylko obrazami Kościoła, ale także postaciami alegorycznymi: przez swoje duchowe nauczanie kobieta z Łk 13, 21 uświęca trzy części osoby ludzkiej: ciało, duszę i ducha . Dwie kobiety mielące w tym samym młynie oznaczają, że "kościół jest wybrany (przez Boga), synagoga opuszczona; lub że zdrowy rozsądek jest wzięty, a nieczysty pozostawiony" . Tutaj Ambroży idzie dalej niż Orygenes, który w tym fragmencie znalazł tylko duszę, a nie kościół. Z pewnością istniały podobne interpretacje duszy i kościoła u Orygenesa, ale dla Ambrożego jest to przewodnia zasada jego egzegezy: "ecclesia vel anima" . W ten sposób czerpie z tekstów bogatsze znaczenie duchowe, coś, co być może najbardziej podkreślał Maksym z Turynu. Dla niego nie tylko "synagoga mielą na próżno, ponieważ nie dodają do mieszanki nauki Chrystusa, ale także jest wiecznie skazana na obracanie młyna własnej niedowiarstwa". W swojej nadmiernej gorliwości do interpretacji alegorycznej Maksym zapomniał o fragmencie Pawła: cały Izrael będzie zbawiony. Ambroży utożsamia się z historią zbawienia: "To, co jest teraz celebrowane w kościele, było tylko cieniem w przemówieniach proroków; . . . teraz widzimy przez obraz; wtedy, gdy obraz zniknie, a prawda nadejdzie, zobaczymy prawdziwie" . Rzeczywiście, Kościół, w porównaniu z obrazem reprezentowanym przez lud Starego Przymierza, może być już uważany za prawdę , jednakże nieustannie nosi w sobie i zarysowuje "obraz niebiańskiej rzeczywistości" (Interpell. 2, 9). Podczas gdy dla Ambrożego prerogatywa Kościoła rzymskiego ostatecznie polega jedynie na fakcie zachowania wiary Piotra i wszystkich apostołów , Hieronim jest jaśniejszy niż jakikolwiek inny Ojciec w kwestii prymatu stolicy rzymskiej. Uspokaja papieża Damazego, którego widzi jako "następcę rybaka": "Czuję się związany z Waszą Świątobliwością, tj. z katedrą Petri, we wspólnocie wiary. Wiem, że Kościół Chrystusa został założony na tej skale" . Jest przygotowany, na polecenie papieża, do sformułowania nowego wyznania wiary . Z praktyki liturgicznej, w której Kościół śpiewał psalmy jako swoją właściwą modlitwę i jako hymn pochwalny, Augustyn rozwija, zwłaszcza na podstawie listu do Efezjan obraz kościoła jako "całego Chrystusa, głowy i ciała. Głową jest sam nasz Zbawiciel..., Jego ciałem jest kościół... rozprzestrzeniony po całym świecie". Chrystus głowa "nie chciał mówić oddzielnie od ciała, ponieważ nie chciał być od nas oddzielony... Jeśli jest z nami, mówi w nas, mówi o nas, mówi przez nas, tak jak i my mówimy w nim" . Ponieważ zawiera w sobie kościół jako swoje ciało, Chrystus jest "doskonałym człowiekiem" według Ef 4:13 . Kościół jest także oblubienicą Chrystusa, zgodnie z wyrażeniem z Ef 5:21-32. Ta wielka tajemnica ma swój początek w łonie dziewicy: tam słowo Boże jest oblubieńcem, ciało oblubienicą; w nim jest przedstawiony cały kościół. Tak więc jeden Chrystus, doskonały sam w sobie, jest jednym ze swoim kościołem, tak jak cały Chrystus mówi w psalmach. Czasami napotykamy w nich wyrażenia, które wydają się nieodpowiednie dla Chrystusa, naszej głowy, Słowa, które na początku było Bogiem i było z Bogiem: a niektóre z tych słów wydają się nieodpowiednie dla Niego nawet w Jego formie sługi. A jednak to Chrystus mówi, ponieważ Chrystus jest w swoich członkach. Tak więc jest to jedna osoba, która jest utworzona z dwóch terminów: głowy i ciała, oblubieńca i oblubienicy. Prorok Izajasz również celebruje jedność tej osoby jako cudowną i wzniosłą, albo raczej, nie raz Chrystus mówi w nim proroczo: "jak oblubieńca przystroił mnie wieńcem i jak oblubienicę przyozdobił mnie klejnotami" . Nazywa siebie "oblubieńcem i oblubienicą" Procedura celebracji eucharystycznej prowadzi Augustyna do utożsamienia kościelnego ciała Chrystusa z ciałem eucharystycznym: "Jeśli jesteście ciałem i członkami Chrystusa, wasza tajemnica jest umieszczona na ołtarzu Pana.Przyjmijcie to, czym jesteście (twoją tajemnicę). Powiedzcie Amen temu, czym jesteście" (Serm. 273). Przeciwstawiając się separatyzmowi donatystów, Augustyn podkreśla powszechność Kościoła ; przeciwko ich fałszywym roszczeniom do świętości, odwołuje się do przypowieści o pszenicy i kąkolu i o sieci . Kościół w historii jest jak klepisko pełne ziarna i plew. Ktokolwiek patrzy na klepisko z daleka, myśli, że nie ma tam nic oprócz słomy: kłosy są prawie oddzielone od siebie, tak że każdy myśli, że posuwa się sam . Kulawa noga Jakuba oznacza złych chrześcijan; a jednak został on błogosławiony, co odnosi się do dobrych (Serm. 5, 8). Kościół jest arką, która zawiera czyste i nieczyste razem . Zapytany, czy Kościół jest kompozycją dobra i zła, Augustyn stanowczo odpowiada: "Do Kościoła - tj. do ciała Chrystusa, do łaski i do wspólnoty świętych - ci, którzy są niedbałymi słuchaczami lub angażują się w złe zachowanie, nie należą" . Arka zawiera czyste i nieczyste, ale jest zbudowana z niezniszczalnych belek, tj. dusz świętych i sprawiedliwych . Tylko w świętych istnieje "komunia świętych, Kościół, prawdziwa matka wierzących" (tamże). Źli chrześcijanie posiadają "communio sacramentorum", udział w sakramentach , ale nie są częścią wspólnoty (societas lub congregatio) świętych. "Wielu wydaje się wykluczonych, którzy są faktycznie włączeni; inni, którzy wydają się do niego należeć, są wykluczeni"). To wyrażenie jest jednak ważne "w tej niewypowiedzianej boskiej przewidywalności" (tamże), tj. w perspektywie jej przyszłego wypełnienia. "Pełne zgromadzenie świętych będzie po zmartwychwstaniu" . Ostatnie słowo Augustyna na ten temat brzmi, że "Kościół, bez skazy lub zmarszczki, nie powinien być rozumiany tak, jakby rzeczywiście taki był, ale jako przeznaczony do stania się takim, gdy będzie w chwale" . Przeciwko Pelagiuszowi Augustyn podkreśla boskie przeznaczenie: "podobnie jak On, który jest przeznaczony, aby być naszą głową, wielu z nas jest w Nim przeznaczonych, aby być Jego członkami" . "Kto jest przeznaczony do życia wiecznego, nie zakończy swojego obecnego życia bez sakramentu pośrednika" , a także zostanie doprowadzony do communio sacramentorum. Nie gwarantuje to przynależności do ostatecznej wspólnoty zbawczej, ale jest jej przesłanką. W ten sposób późne myśli Augustyna na temat przeznaczenia stają się decydujące dla idei Kościoła. Z dwóch Miast (civitates) jedno jest "przeznaczone, aby wiecznie panować z Bogiem, drugie, aby cierpieć wieczną karę z diabłem" . Z pewnością nie było wolą Boga, aby istniały dwa Miasta, ale zgromadzenie potępionych powstało w wolnym odwróceniu się od Boga . I tak jak Bóg jest stwórcą dobrych natur, jest także sprawiedliwym zarządcą złych woli, tak że gdy złe wole źle wykorzystują dobre natury, On dobrze wykorzystuje nawet złe woli . Bóg dopuszcza nawet ludzkie grzechy, ponieważ wie, jak wyciągnąć z nich dobro. "Dzięki swojej łasce zbiera spośród pokoleń ludzkości, zasłużenie i sprawiedliwie potępionych, lud wystarczająco liczny, aby zastąpić upadłych aniołów, tak aby ukochane i niebiańskie miasto nie tylko nie zostało pozbawione liczby swoich obywateli, ale radowało się liczbą, być może nawet większą". Augustyn wyraża te idee w swoim podręczniku o wierze, nadziei i miłości , gdzie utrzymuje, w przeciwieństwie do Jana Chryzostoma ), że to nie niebo zostało stworzone dla kościoła, ale kościół dla nieba. Bazyli Wielki uważa kościół za córkę Boga i królową siedzącą po jego prawicy . Ale "źli są zmieszani ze zdrowym ciałem kościoła" . Ponadto nie wszyscy są równi w kościele, ale w tym "wielkim domu nie ma po prostu wszelkiego rodzaju naczyń - złota, srebra, drewna i gliny - ale wielka różnorodność sztuk" ; w ten sposób nikt nie jest wykluczony z jego korzyści . Idea braterstwa Kościoła, którą Bazyli wysuwa przede wszystkim w swoich pracach moralnych i ascetycznych, padła na żyzną glebę. Jego rozróżnienie między kerygmatem, tym, co jest głoszone otwarcie, a dogmatem, tym, co jest znane nielicznym , nie przyjęło się, chociaż przytoczył przykład orientacji podczas modlitwy, w której pojawia się żywe pragnienie raju (znajdującego się na Wschodzie), czegoś znanego nielicznym. Dla Grzegorza z Nyssy eklezjologia może opierać się na Pawłowym zdaniu "jeśli pierwsze owoce są święte, to i całe ciasto" . Głową ciała kościelnego nie jest sam wieczny Bóg-Logos, ale człowiek noszący Boga, owoc Dziewicy, w którym pełnia boskości zamieszkała cieleśnie , pierwsze owoce całego ciasta, przez które Słowo przyswoiło naszą naturę i oczyściło ją. . W ten sposób wyraża się dynamika stawania się kościołem, podobnie jak obowiązek naśladowania. Cyryl Aleksandryjski wywodzi jedność ciała kościelnego z jedności boskiej istoty; jedność członków Chrystusa dokonuje się przez fakt, że otrzymują ten sam chleb eucharystyczny i stają się jednym ciałem z Chrystusem i ze sobą nawzajem . Równie skuteczny jest fakt, że ten sam Duch Święty mieszka w poszczególnych wierzących . Tak więc ci, którzy należą do kościoła, są odbiorcami sakramentów i stają się na nowo tym, czym człowiek był pierwotnie: ukształtowani na obraz (tj. w Synu) i podobieństwo Boga (tj. według Ducha Świętego). Dla papieża Leona Wielkiego kościołem jest Kościół Rzymskokatolicki. Ten jeden kościół został przygotowany przez jedno Imperium Rzymskie, które zjednoczyło wiele narodów i umożliwiło im dostęp do ewangelii . Teraz Rzym nabrał nowego znaczenia za sprawą Piotra: "Z całego świata tylko Piotr został wybrany, dany jako głowa powołanym ze wszystkich narodów, apostołom i wszystkim ojcom kościołów. Piotr rządzi wszystkimi kościołami i biskupami, ponieważ Chrystus, który naprawdę nimi kieruje, udziela im wszelkiej władzy tylko przez Piotra" (Ep. 4, 2). Piotr nieustannie chroni swoją katedrę i jest stale obecny, w taki sposób, że jego "nieustanna komunia z wiecznym kapłanem" jest komunią samego papieża. Leon nie nazywa siebie po prostu następcą Piotra. Niewątpliwie mówi o swoich następcach (tamże), ale dla niego papież jest w ścisłym sensie uosobieniem lub widzialnym przedstawieniem Piotra i w tym sensie może być nazywany Piotrem . Dla Grzegorza Wielkiego wspólnoty, widziane z zewnątrz, razem tworzą na świecie "jeden Kościół katolicki" wśród wszystkich narodów ; ale wewnętrznie liczba wybranych jest ustalona . Wielu, którzy są częścią "świętego Kościoła wybranych" , żyło przed Chrystusem i zostało zbawionych przez wiarę w przyszłą mękę, która została wycierpiana również za nich, tak jak my jesteśmy zbawieni przez tę samą mękę, teraz przeszłą . Grzegorz widzi "Kościół jako rzeczywistość wzniesioną przeciwko chwale tego świata" . Wspaniałość kościoła objawia się nie tylko cudami przy grobach świętych, ale także wielkim szacunkiem, jakim cieszą się "kaznodzieje" , którzy kierują całym światem, cieszą się dobrobytem i "śpiewają chwałę wszechmogącego Boga wspaniałością swego życia" .

ENEASZ z Gazy (zm. po 518) : Urodził się w Gazie w dość wysoko postawionej rodzinie . Nie można ustalić dokładnej daty jego urodzenia, która jest prawdopodobnie ok. 450, ponieważ skomponował swoje główne dzieło, Teofrast, krótko po 484, kiedy musiał już osiągnąć pełną dojrzałość (prześladowanie prawowiernych przez króla Wandalów Hunerica w 484 jest przedstawione jako wydarzenie bardzo niedawne); a w swoim Życiu Sewera, Zachariasz Scholastyk mówi, że w latach 488-491 przyniósł list do Zenodora od Eneasza, "wielkiego i uczonego sofisty" . Eneasz studiował w Aleksandrii, poświęcając się szczególnie studiowaniu i praktykowaniu retoryki. Prowadził również szeroko zakrojone studia filozoficzne w szkole neoplatonika Hieroklesa .Eneasz nawiązał przyjaźń z Sopaterem - słynnym retorem, którego szkołę uczęszczali Sewer z Antiochii i Zachariasz Scholastyk - oraz z Serapionem, diakonem uwikłanym w zamieszki religijne, które wybuchły po opublikowaniu Henoticonu cesarza Zenona. Po powrocie do Gazy poświęcił się nauczaniu ; kontynuował wygłaszanie wykładów w teatrze publicznym, zgodnie ze zwyczajem gazańskich sofistów (. Był także ekspertem w prawie. Prokopiusz w Ep. 82 opisuje go jako prawego prawnika, który mianowanysuperintendentem sądów i superprefektem przez niektóre miasta, stał się przedmiotem pogardy gubernatorów, ponieważ nie miał w zwyczaju obdarowywać ich podarunkami; tracił wówczas swoją pozycję. To, że Eneasz był w rzeczywistości wysokim urzędnikiem i superprefektem, wydaje się oczywiste z dwóch listów, Ep. 3, w którym nakazuje kapłanowi Alphiusowi, aby nie zgłaszał roszczeń do kawałka ziemi, oraz Ep. 24, w którym nakazuje urzędnikowi Marcjanowi rozprawienie się z bandytyzmem, który opanował okolice miasta. Zachariasz Scholastyk mówi o Eneaszu z wielkim szacunkiem i w Żywocie Izajasza mówi, że Eneasz, "sofista miasta Gazy, bardzo chrześcijański człowiek, niezwykle dobrze wykształcony i wybitny w każdej dziedzinie mądrości", konsultował się z Izajaszem w sprawie pewnych wątpliwych fraz u Platona, Arystotelesa i Plotyna; Izajasz wyjaśniał mu ich myśl, wskazując na ich błędy i potwierdzając prawdę chrześcijańskiej nauki. Był w kontakcie z innymi sławnymi sofistami, np. Dionizjuszem z Antiochii i Zonajosem. Ale jego najważniejszymi przyjaciółmi byli Prokopiusz z Gazy i jego brat Zachariasz, lepiej znany jako Zachariasz Scholastyk lub Zachariasz z Mityleny. Zmarł krótko po 518 roku, w którym powstał Żywot Sewera: w tym dziele Zachariasz Scholastyk nie mówi o Eneaszu w zwyczajowy sposób mówienia o osobach już zmarłych . Zbiór 25 listów do studentów i znajomych oraz dialog Teofrast to jego jedyne zachowane dzieła. Listy są nie tylko źródłem cennych informacji o osobie i działalności Eneasza, ale także ważnym świadectwem dotyczącym późnoantycznej i bizantyjskiej retoryki. Bogato przeplatane wspomnieniami wcześniejszych autorów jest jego główne dzieło, Theophrastus, dialog, który według Eneasza miał miejsce w Aleksandrii wkrótce po prześladowaniu (484) prawowiernych chrześcijan zarządzonym przez wandalskiego króla Huneryka . Stronami dialogu są Ajgiptus, Teofrast i Euxitheos. Podczas gdy Ajgiptus jest nudną i drugoplanową postacią, która mówi tylko na początku, a następnie znika niemal całkowicie, Euxitheos jest prawdziwym protagonistą dialogu, wiernym rzecznikiem Eneasza: jemu zarezerwowane jest obalanie doktryn filozoficznych niezgodnych z prawdą wiary chrześcijańskiej oraz eksponowanie i obrona doktryn uważanych za doskonale "prawowierne". Teofrastowi jednak, przedstawionemu na początku jako nauczycielowi, do którego Euxitheos zwrócił się pod postacią ucznia pragnącego się uczyć, powierzono wypowiedzenie pewnych doktryn filozoficznych i sformułowanie zastrzeżeń dotyczących treści wiary chrześcijańskiej. Procedura, którą stosuje Teofrast, ściśle podąża za procedurą opisaną w De anima et worriesione Grzegorza z Nyssy. Główne tematy to (1) obalenie dwóch platońskich doktryn o preegzystencji duszy i metempsychozie; (2) pozorne zło i prawdziwe szczęście, opatrzność i powody cierpienia; (3) powody przydatności różnych etapów śmierci istot ludzkich; (4) nieśmiertelność dusz ludzkich; (5) ograniczona, nieskończona liczba tych ostatnich; (6) creatio ex nihilo, ściśle związane ze stworzeniem materii; (7) początek świata w czasie, jego spełnienie i odrodzenie w stanie doskonałym; (8) podróż duszy w jednym tylko ciele ludzkim, jedynym przeznaczonym do zmartwychwstania i cieszenia się nieśmiertelnością; (9) zaprzeczenie zmartwychwstania zwierząt; (10) istnienie niektórych przypadków zmartwychwstania już w tym życiu, dowód przyszłego zmartwychwstania . Do S. Sikorskiego należy zasługa wykazania, w starannym badaniu z wykorzystaniem precyzyjnych porównań tekstowych (prawie zawsze synoptycznych), obfitego wykorzystania w Teofrastach autorów filozoficznych i patrystycznych, w szczególności Platona, Plotyna i Grzegorza z Nyssy. Najgłębsze i najbardziej wyczerpujące badania nad ścisłym związkiem Eneasza z tradycją platońską w kwestiach podstawowych, takich jak idea Boga, Trójcy, stworzenie świata ex nihilo, zależne od wolnej woli Boga i zachodzące w określonym momencie, oraz przyszłe zachowanie świata, są jednak badaniami M. Wachta, który bada również zarówno stanowisko Eneasza w ramach tradycji patrystycznej w odniesieniu do krytyki neoplatońskiej teorii creatio ab aeterno, jak i jego poglądy na odrodzenie świata - samo w sobie zepsutego - po jego rozpadzie. Wacht podkreśla nie tylko zgodności, ale także rozbieżności między neoplatońską teologią i kosmologią z jednej strony a teoriami Eneasza z drugiej; Wacht wydobywa również najbardziej specyficznie chrześcijańskie cechy koncepcji Boga Eneasza (48-50, 55-62), określając zakres ortodoksji Eneasza. Jeśli chodzi o tę ostatnią kwestię, nie do przyjęcia wydaje się teza Wachta, że Eneasz nie zrozumiał wyraźnego nicejskiego rozróżnienia między genn?ma i poi?ma, skoro porównuje on pochodzenie Syna i Ducha Świętego do stworzenia bytów rozumnych i późniejszego stworzenia świata postrzegalnego zmysłowo, choć potwierdza pełną współistotność drugiej i trzeciej osoby : w Teofrasta 44,10 Colonna Eneasz używa właśnie terminu gennēma.

EMA: Wykładnicza średnia krocząca. Wskaźnik, który wykorzystuje różne okresy do wykreślania wartości w danym okresie. Zapomnij o matematyce.

EWANGELIA ZBAWICIELA: Ten tytuł jest używany w odniesieniu do dwóch różnych fragmentarycznych tekstów niekanonicznych ewangelii, które odnoszą się do Jezusa z tytułem "Zbawiciel". (a) Pierwszym jest MS P.Oxy 840, który jest pełen luk i został odkryty w Oxyrhynchos w 1905 r., fragment w języku greckim, który przedstawia debatę z Arcykapłanem Levim na temat czystości rytualnej w odniesieniu do świątyni, Arcykapłan obmył się w skażonej wodzie, chociaż chrzest, który jest odrodzeniem, jest dokonywany "w wodach życia wiecznego". Dokument ten wyłonił się z żydowsko-chrześcijańskiego kontekstu. Anonimowy autor, według Krugera, znał kanoniczne ewangelie (b) Drugim jest P. Berol. 22220, fragmenty papirusów z licznymi lukami, w sahidyjsko-koptyjskim, którego editio princeps opublikowali w 1991 r. Hedrick i Mirecki, a które mają być uzupełnione fragmentami ze Strasburga. Papirus pochodzi z IV-VII w. Obaj redaktorzy uważają, że grecki oryginał pochodzi z końca II w. Fragment dotyczy ostatnich godzin Zbawiciela: bohater rozmawia ze swoimi uczniami po Ostatniej Wieczerzy, modli się do Ojca, aby odebrano mu kielich, a następnie zwraca się bezpośrednio do krzyża i mówi: "O krzyżu, nie lękaj się! Jestem bogaty". Anonimowy autor opierał się na ewangeliach Mateusza, Jana i Księdze Objawienia.

EWANGELIE (apokryficzne)

I. Teksty dotyczące życia Jezusa, Maryi, Józefa i Jana Chrzciciela - II. Teksty zachowane we fragmentach. Fraza ta była używana jako norma wskazująca na pozakanoniczne relacje odnoszące się zwykle do pewnych okresów lub wydarzeń z życia Jezusa, ale także Marii, Józefa i Jana Chrzciciela; tylko rzadkie i dość późne ewangelie apokryficzne opowiadają o całym życiu Jezusa. Istnieje ponadto grupa fragmentów tekstów z pierwszych wieków, które często nazywają siebie lub są nazywane przez autorów, którzy je cytują, "ewangeliami". Te dwie grupy są zwykle traktowane jako "ewangelie apokryficzne". Byłoby jednak błędem uważać te teksty za alternatywne relacje ewangeliczne. Autorzy starają się raczej uzupełniać relacje ewangeliczne, wyjaśniać je, wyrażać własne opinie teologiczne i przedstawiać egzegezę tekstów biblijnych za pomocą obrazów, mając na celu zainteresowanie czytelników. Teksty te rzadko oferują nowe tradycje dotyczące Jezusa i Maryi, ale ukazują bardzo interesujący obraz pobożności chrześcijan w epoce, w której zostały napisane.

I. Teksty dotyczące życia Jezusa, Maryi, Józefa i Jana Chrzciciela. (a) Pierwszą grupę tworzą teksty o dzieciństwie Maryi i Jezusa. Podstawowym tekstem, na którym opierają się wszystkie inne dzieła, jest Narodziny Maryi (od XVI w. nazywane Protoewangelią Jakuba), grecki tekst apokryficzny z 2. połowy II w. Tekst opowiada o narodzinach Maryi, jej dzieciństwie, małżeństwie z Józefem, Zwiastowaniu i narodzinach Jezusa. Tekst ten występuje w licznych tradycjach i niezależnych parafrazach (np. Narodziny Maryi, łaciński tekst z IX w.) lub jest wstawiany do innych tekstów (Ewangelia według św. Mateusza, łaciński tekst apokryficzny; Ormiańska Ewangelia dzieciństwa i inne). Drugim podstawowym tekstem tej grupy jest Paidika Kyriou (popularnie nazywana Ewangelią dzieciństwa Tomasza), apokryficzny grecki tekst z II w.: zawiera on szereg opowieści o Dzieciątku Jezus i jego cudownych czynach; liczba tych opowieści i epizodów jest różna w różnych zbiorach . Nawet ten tekst, który jest często tłumaczony i parafrazowany, istnieje w niezależnej formie lub raczej wstawiony do różnych tekstów (np. w Ewangelii dzieciństwa ormiańskiego). Obok tego tekstu znajduje się apokryficzny tekst etiopski, Cuda Jezusa. Ewangelia Ps.-Mateusza zawiera opowieść o podróży świętej rodziny do Egiptu, która została zauważalnie rozwinięta w Ewangelii arabskiej i w Ewangelii dzieciństwa ormiańskiego. W różnych tekstach (zwłaszcza wschodnich) rozwijana jest historia trzech Mędrców, jak w syryjskiej legendzie, gruzińskiej Ewangelii lub w korespondencji między Longinusem i Augustem. Jako dodatek do tej grupy uczeni dołączyli prace dotyczące św. Józefa i św. Jana Chrzciciela. Jeśli chodzi o św. Józefa, mamy ważny tekst: Historię Józefa Cieśli, napisaną po grecku, ale zachowaną w koptyjskim (sahidyckim i bohairyckim) i arabskim: Jezus opowiada o śmierci swojego domniemanego ojca; wstawiono tam fragmenty dotyczące życia Jezusa. Istnieją ponadto dwa greckie i syryjskie żywoty św. Jana Chrzciciela. (b) Inna grupa apokryficznych ewangelii lub tekstów dotyczy męki i zmartwychwstania Chrystusa. Najstarszym tekstem jest Ewangelia Piotra, grecki tekst apokryficzny z II w., zachowany we fragmentach i papirusie Achmina: opowiada o sądzie Poncjusza Piłata, męce i zmartwychwstaniu. Najpopularniejszym tekstem były Dzieje Piłata, zwane także Ewangelią Nikodema (V w., ale istnienie tekstu apokryficznego pod tą nazwą było znane już w II w.). Tekst ten przedstawia opis sądu Bożego nad Piłatem, jego potępienia, śmierci i zstąpienia do piekła (ta ostatnia część była szczególnie popularna). To dzieło istnieje również w wersjach w różnych językach. Mamy ponadto grupę około dziesięciu dzieł, zwykle późniejszych, głównie w języku łacińskim, ale także w językach greckich i wschodnich, i dość krótkich, zwanych Cyklem Piłata (najważniejsze to Epistula Pilati ad Claudium, Anaphora i Paradosis Pilati [przekłady z arabskiego, ormiańskiego, syryjskiego i słowiańskiego], Epistulae Pilati et Herodi, Epistula Pilati ad Tiberium, Cura sanitatis Tiberii, Vindicta Salvatoris, Mors , Narratio Iosephi de Arimathaea [po łacinie i gruzińsku], Martyrium Pilati po syryjsku i Evangelium Gamalielis po etiopsku). Teksty te dotyczą różnych osób, które były w jakiś sposób powiązane ze śmiercią Jezusa, tj. Piłata i jego żony zwanej Proklą (Procula) (którzy w etiopskich apokryfach zostali świętymi), Heroda, Józefa z Arymatei i innych. Istnieją postacie biblijne (Herod, Piłat), historyczne (Tytus, Tyberiusz i Wespazjan) lub nawet fikcyjne (Natan, kobieta z upływe krwi, która z czasem otrzymała imię Weronika). Kilka relacji wspomina o wydarzeniach po śmierci Jezusa (śmierć Piłata i Heroda, zniszczenie Jerozolimy, odkrycie szat Jezusa). Teksty te mają formę relacji, listu lub raportu. Te apokryficzne teksty, które są pozbawione wiarygodnej wartości historycznej lub artystycznej, odegrały jednak znaczącą rolę w kulturze średniowiecznej. (c) Ponadto istnieje grupa ewangelii apokryficznych, zazwyczaj późniejszej produkcji, które mniej więcej opisują całe życie Jezusa, takie jak Ewangelia gruzińska (której zachowały się obszerne fragmenty); Ewangelia arabska (kiedyś nazywana Ewangelią dzieciństwa; aż do odkrycia niektórych fragmentów dotyczących całego życia); Ewangelia arabska Jana i Ewangelia Barnaby, późny tekst wyprodukowany przez propagandę islamską, który został zachowany w języku ojczystym. (d) Inna grupa ewangelii apokryficznych jest zwykle kojarzona z Transitus i chociaż zazwyczaj zaliczane są do ewangelii, są również powiązane z literaturą dotyczącą apostołów, w której odgrywają ważną rolę. Różne Transitus mówią o zaśnięciu (śmierci) i wniebowzięciu Maryi; stanowią one rozległą grupę tekstów przekazywanych w różnych językach. Transitus, przypisywane św. Janowi Ewangeliście, Józefowi z Arymatei, Melitonowi z Sardes i innym, są raczej późnymi tekstami (VI w.), ale prawdopodobnie zachowują znacznie starsze fragmenty.

II. Teksty zachowane we fragmentach. (a) Fragmenty starożytnych ewangelii stanowią grupę o zupełnie szczególnym charakterze; niektóre z nich pochodzą z I-II w. Były to teksty najczęściej używane przez żydowskich chrześcijan, gnostyków, heretyków i przez mniej lub bardziej ortodoksyjnych autorów, zwykle zachowane w języku greckim i łacińskim, które były wspominane lub cytowane przez pisarzy epoki patrystycznej. Najważniejsze są Ewangelia Hebrajczyków (prawie 60 fragmentów, również średniowiecznych), Ewangelia Ebionitów (8 fragmentów) i Nazarejczyków (Nasorejczyków) (zwykle powiązana z Ewangelią Hebrajczyków lub raczej utożsamiana z nią). Są to najczęściej badane teksty i są bardzo ważne dla badań nad chrześcijaństwem I-II w. Mamy ponadto inną grupę ponad 20 tekstów, których tytuły znamy (często nieprecyzyjne) lub których niezrozumiałe fragmenty pozostały. Są to ewangelie Andrzeja, Bazylidesa, Bardesanesa, Ceryntusa, Ewy, Filipa, Judasza Iskarioty, Maniego, Marcjona, Marii Agdaleny, Mateusza, Doskonałości, Dwunastu, co najmniej cztery ewangelie Egipcjan, Siedemdziesięciu, Czterech Punktów Kardynalnych, Żywa Ewangelia (lub Ewangelia Żyjących), Genna Marias, Pytania Marii Magdaleny (być może identyczne z Ewangelią Marii Magdaleny), Tradycje Macieja (być może identyczne z Ewangelią Macieja), Wspomnienia Apostołów. Na koniec w Liście do Teodora, przypisywanym Klemensowi Aleksandryjskiemu, odkryto pewne fragmenty ewangelii św. Marka; kwestia jej autentyczności pozostaje nierozwiązana. (b) Obok nich znajdują się fragmenty anonimowych ewangelii w papirusach: P. Oxy 840 i 1224, P. Egerton 2, P. Berol. 11,710, P. Fayum, P. Cair. 10.7359 i P. Merton 51. Trzy fragmenty w papirusach Oxyrhynchusa (1, 655, 656) zidentyfikowano jako grecką wersję Ewangelii Tomasza z Nag Hammadi (kodeks II), zbioru 114 logii Jezusa; blisko tego dzieła znajduje się Ewangelia Filipa, również z Nag Hammadi (kodeks II). (c) Inna grupa tekstów o Jezusie, zachowana we fragmentach, znajduje się w tekstach poza ewangeliami: w Epistula Apostolorum, Wniebowstąpieniu Izajasza, Odach Salomona i Wyroczniach Sybillińskich; i w tekstach gnostycznych Baruch i Pistis Sophia Justyna gnostyka. Teksty te, podobnie jak te z papirusów, są szczególnie interesujące dla biblistów. Inna grupa tekstów o Jezusie znajduje się w pismach Żydów - dość późnych i wyraźnie antychrześcijańskich tradycjach - takich jak Toledoth Ješu (w tym punkcie patrz Agobard z Lyonu, PL 104, 87-88). Na koniec, fragmenty o Jezusie, zwykle zaczerpnięte z apokryfów, znajdują się w dziełach muzułmańskich autorów (Koran, długi fragment o Jezusie w Kronice Tabari z IX/X w., muzułmańskiego pisarza agrapha. (d) Do tej grupy fragmentarycznych ewangelii należą agrapha, tj. wypowiedzi przypisywane Jezusowi, które znajdują się poza kanonicznymi ewangeliami, zwykle w języku greckim lub łacińskim; istnieje ponadto seria muzułmańskich agrapha znalezionych w pismach arabskich autorów. Wszystkie te teksty, chociaż niekompletne, słabo zachowane i często niedokładne, mają ogromne znaczenie dla zrozumienia historii starożytnego chrześcijaństwa.

Esbat: Rytuał wiccański, zwykle odbywający się podczas pełni księżyca.

emerytura : emerytura wypłacana osobie, która jest zbyt stara lub chora, aby dalej pracować

ekonomia podaży : teoria ekonomiczna, zgodnie z którą rządy powinny zachęcać producentów i dostawców towarów poprzez obniżanie podatków, a nie stymulować popyt poprzez udostępnianie większej ilości pieniędzy w gospodarce

Elektroniczny System Obrotu Giełdowego : System elektronicznego obrotu akcjami Giełdy Papierów Wartościowych w Londynie w odniesieniu do głównych akcji.

etap : okres, jeden z kilku punktów w procesie rozwoju różne etapy procesu

emisja akcji : akt sprzedaży nowych akcji w spółce publicznie

ekran : 1. szklana powierzchnia, na której można wyświetlać informacje komputerowe lub obrazy telewizyjne. 2. płaski panel, który działa jako forma ochrony ;czasownik 1. dokładnie coś zbadać, dokładnie to ocenić 2. rozważyć szereg elementów lub osób i wybrać tylko niektóre do odsiania rozważyć rzeczy i usunąć niektóre

emisja skryptów : to samo co emisja bonusowa

emisja praw : umowa dająca akcjonariuszom prawo do zakupu większej liczby akcji po niższej cenie (UWAGA: amerykański termin to oferta praw).

emerytura: 1. czynność przechodzenia na emeryturę. 2. okres, w którym dana osoba jest na emeryturze.

emerytura : emerytura państwowa wypłacana mężczyźnie, który ukończył 65 lat, lub kobiecie, która ukończyła 60 lat.

emeryt :osoba otrzymująca emeryturę

emerytura: pieniądze regularnie wypłacane komuś, kto już nie pracuje ; wypłacać komuś emeryturę prosić kogoś o przejście na emeryturę i pobranie emerytury

emerytalny : zdolny do otrzymania emerytury

etykieta cenowa : etykieta z ceną

emerytura przenośna , przenośny plan emerytalny : uprawnienie emerytalne, które można przenieść z jednej firmy do drugiej bez strat w przypadku zmiany pracy przez pracownika

eksploracja danych: użycie zaawansowanego oprogramowania do przeszukiwania baz danych online i identyfikowania statystycznych wzorców lub zależności w danych, które mogą być przydatne komercyjnie

emisja praw poboru z dużym dyskontem : emisja praw poboru, w której nowe akcje są wyceniane po bardzo niskiej cenie w porównaniu z ich obecną wartością rynkową

elastyczność : możliwość łatwej zmiany

elastyczny : możliwy do zmiany lub modyfikacji

elastyczny kredyt hipoteczny : kredyt hipoteczny, który daje kredytobiorcy swobodę zmiany kwoty i częstotliwości spłat kredytu hipotecznego

elastyczne godziny pracy , elastyczna praca : rzeczownik system, w którym pracownicy mogą rozpoczynać lub kończyć pracę o różnych godzinach rano lub wieczorem, pod warunkiem, że pracują określoną liczbę godzin dziennie lub tygodniowo

elektroniczny przelew środków : system wykorzystywany przez organizacje bankowe do przepływu środków między rachunkami i świadczenia usług klientowi. Skrót EFT

elektroniczny przelew środków w punkcie sprzedaży : płatność za towary lub usługi przez bank klienta za pomocą karty przeciągniętej przez czytnik elektroniczny na kasie, w wyniku czego gotówka z konta klienta zostaje przelana na konto sprzedawcy lub usługodawcy. Skrót EFTPOS

elektroniczny gotówka : to samo co gotówka cyfrowa

elektroniczny : odnoszący się do komputerów i elektroniki

-elect : przyrostek odnoszący się do osoby, która została wybrana, ale nie jeszcze rozpoczęła kadencji

election : akt wyboru kogoś

EIRIS : skrót Ethical Investment Research Service

EIS : skrót Enterprise Investment Scheme

elastyczny : zdolny do łatwego rozszerzania się lub kurczenia z powodu niewielkich zmian ceny

elastyczność : zdolność do łatwej zmiany w odpowiedzi na zmianę okoliczności ;elastyczność podaży i popytu ;zmiany podaży i popytu na towar w zależności od jego ceny rynkowej

EBI : skrót Europejski Bank Inwestycyjny

EFT : skrót elektroniczny transfer środków

EFTA : skrót Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu

EFTPOS : skrót elektroniczny transfer środków w punkcie sprzedaży

efektywny : który daje poprawny wynik

efektywność : zdolność do dobrej pracy lub do szybkiego wytwarzania właściwego wyniku lub właściwej pracy pokaz wydajności biznesowej

efektywny : zdolny do dobrej pracy lub do szybkiego wytwarzania właściwego wyniku wydajne działanie systemu .

efektywna stawka podatkowa : średnia stawka podatkowa mająca zastosowanie do danej transakcji, niezależnie od tego, czy jest to dochód z pracy, podjętej pracy, sprzedaż składnika aktywów, czy darowizna, z uwzględnieniem ulg i stawek podatkowych. Jest to kwota pieniędzy wygenerowana przez transakcję podzielona przez dodatkowy podatek należny z jej tytułu.

efektywny popyt : popyt na produkt wytwarzany przez osoby i instytucje dysponujące wystarczającym majątkiem, aby za niego zapłacić

efektywny kurs walutowy : kurs wymiany waluty obliczony w stosunku do koszyka walut

efektywność : jakość udanej pracy lub osiągania wyników.

efektywna roczna stawka : średnia stopa procentowa płacona od depozytu przez okres roku. Jest to łączna kwota odsetek otrzymanych w ciągu 12 miesięcy, wyrażona jako procent kapitału na początek okresu.

ekonomiczny rozmiar : duży rozmiar lub duży pakiet, który jest tańszy niż zwykle

ECP : skrót - europapier komercyjny

ecu , ECU : skrót - europejska jednostka walutowa

KOMENTARZ: ECU jest używane do wewnętrznych celów księgowych w UE oraz do rozliczeń między bankami. Wartość ECU jest obliczana jako suma różnych walut europejskich. Wartości te pozostają bez zmian, ale rzeczywista wartość każdej waluty może nieznacznie wahać się w granicach ustalonych w Mechanizmie Kursowym.

EDI : skrót elektroniczna wymiana danych

ekonomia skali : korzyści kosztowe firmy produkującej produkt w większych ilościach, tak aby wytworzenie każdej jednostki kosztowało mniej. Porównaj: nieekonomia skali

ekonomista : osoba specjalizująca się w badaniu ekonomii.

ekonomia : badanie produkcji, dystrybucji, sprzedaży i wykorzystania towarów i usług ; badanie struktur finansowych pokazujących, jak wyceniany jest produkt lub usługa i jakie zyski generuje

EBA : skrót od Euro Banking Association

EBIT : skrót od zysku przed odsetkami i opodatkowaniem

EBITDA : skrót od zysku przed odsetkami, opodatkowaniem, amortyzacją i umorzeniem

EBOR : skrót od Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju

e-biznes : ogólny termin odnoszący się do wszelkiego rodzaju działalności biznesowej w Internecie, w tym marketingu, budowania marki i badań.

EC : skrót od Wspólnoty Europejskiej (UWAGA: obecnie nazywana Unią Europejską)

e-gotówka : to samo co gotówka cyfrowa

EBC : skrót od Europejskiego Banku Centralnego

ECGD : skrót od Departamentu Gwarancji Kredytów Eksportowych

e-czek , echeque : to samo co czek elektroniczny

e-commerce : ogólny termin, który jest zwykle używany w odniesieniu do procesu kupowania i sprzedawania towarów przez Internet

ekonometria : k badanie statystyk ekonomicznych, wykorzystanie komputerów do analizy tych statystyk i tworzenia prognoz za pomocą modeli matematycznych

ekonomiczny : 1. zapewnianie wystarczającej ilości pieniędzy, aby osiągnąć zysk 2. odniesienie do stanu finansowego kraju planowanie ekonomiczne trendy ekonomiczne

ekonomiczny : oszczędzanie pieniędzy lub materiałów lub bycie tańszym

easy 1. nietrudny 2. odnoszący się do rynku, na którym niewielu kupuje, więc ceny są niższe niż wcześniej

EASDAQ : niezależna europejska giełda papierów wartościowych z siedzibą w Brukseli i Londynie, na której handlują spółki z interesami w całej Europie

easy : spaść trochę , niewielki spadek cen

e. & o.e. : skrót błędy i pominięcia zastrzeżone

earmark : 1. zarezerwować na specjalny cel

earnest : pieniądze zapłacone jako początkowa płatność przez kupującego sprzedającemu, aby pokazać zaangażowanie w umowę sprzedaży

emerytura związana z zarobkami : emerytura która jest powiązana z wysokością wynagrodzenia danej osoby

EOG : skrót Europejski Obszar Gospodarczy

EWG : skrót Europejska Wspólnota Gospodarcza (UWAGA: obecnie nazywana Unią Europejską (UE))

efekt : 1. rezultat . 2. warunki umowy, które wchodzą w życie 3. oznaczające klauzulę

Eurex: europejski rynek instrumentów pochodnych utworzony przez połączenie niemieckiego Terminbanku i szwajcarskiego Soffex

EU RIBOR : skrót europejski kurs wymiany międzybankowej

euro : jednostka walutowa przyjęta przez kilka krajów europejskich do płatności elektronicznych w 1999 r., a następnie jako prawny środek płatniczy od 1 stycznia 2002 r. Wiele artykułów jest wycenianych w euro.

KOMENTARZ: Kraje, które dołączyły do Europejskiej Unii Walutowej i przyjęły euro jako wspólną walutę w 1999 r., to: Austria, Belgia, Finlandia, Francja, Niemcy, Irlandia, Włochy, Luksemburg, Holandia, Portugalia i Hiszpania. Przeliczenie tych walut na euro zostało ustalone 1 stycznia 1999 r. według następujących kursów: szyling austriacki: 13,7603; frank belgijski i luksemburski: 40,3399; marka fińska: 5,94573; frank francuski: 6,55957; marka niemiecka: 1,95583; Irlandzki punt: 0,787564; włoski lir: 1936,27; holenderski gulden: 2,20371; portugalski escudo: 200,482; hiszpańska peseta: 166,386. Frank CFA i frank CFP zostały powiązane z euro w tym samym czasie.

Euro- : prefiks odnoszący się do Europy lub Unii Europejskiej

euro account: konto bankowe w euro

Eurobond : długoterminowa obligacja na okaziciela emitowana przez korporację międzynarodową lub rząd poza krajem pochodzenia i sprzedawana nabywcom płacącym w eurowalucie, sprzedawana na rynku euroobligacji

Eurocard : karta czekowa używana przy wystawianiu euroczeków

Eurocheque : czek, który można zrealizować w dowolnym banku europejskim. System Eurocheque ma siedzibę w Brukseli.

Europapier komercyjny : forma krótkoterminowego zaciągania pożyczek w eurowalutach. Skrót ECP

eurocredit: duża pożyczka bankowa w eurowalucie, zwykle udzielana przez grupę banków dużemu przedsiębiorstwu komercyjnemu

Eurocurrency : każda waluta używana w handlu w Europie, ale poza krajem pochodzenia, przy czym eurodolar jest najważniejszy pożyczka w eurowalucie rynek eurowalutowy

eurodeposit : depozyt eurodolarów w banku poza Stanami Zjednoczonymi

Eurodolar : dolar amerykański zdeponowany w banku poza Stanami Zjednoczonymi, używany głównie w handlu w Europie pożyczka w eurodolarze

euroequity : akcja w spółce międzynarodowej notowana na europejskich giełdach poza krajem pochodzenia

Euroland : to samo co strefa euro

Euromarket : 1. Unia Europejska postrzegana jako potencjalny rynek sprzedaży 2. rynek eurowalut, międzynarodowy rynek udzielania pożyczek lub zaciągania kredytów w eurowalutach

euronote : krótkoterminowy banknot na okaziciela eurowaluty

euro-opcja :opcja zakupu obligacji europejskich w późniejszym terminie

Europa : 1. Kontynent europejski, część świata na zachód od Azji, od Rosji po Irlandię. Większość krajów Europy Zachodniej jest członkami UE. Polska leży w Europie Wschodniej, a Grecja, Hiszpania i Portugalia w Europie Południowej. 2. Unia Europejska, w tym Wielka Brytania.

Europejski : odnoszący się do Europy.

. Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju : . Bank z siedzibą w Londynie, który przekazuje pomoc z UE do krajów Europy Wschodniej i Azji Środkowej. Skrót EBOR

Europejski Bank Centralny : bank centralny większości krajów Unii Europejskiej, tych, które przyjęły Europejską Unię Walutową i mają euro jako wspólną walutę. Skrót EBC

Europejski Papier Handlowy : papier handlowy emitowany w eurowalucie. Skrót ECP

estymator : osoba, której zadaniem jest obliczanie szacunków do wykonywania pracy

estoppel : reguła dowodowa, zgodnie z którą ktoś jest zabroniony od zaprzeczenia lub stwierdzenia faktu w postępowaniu sądowym

etyczny : moralnie słuszny

escudo : jednostka walutowa w Portugalii przed wprowadzeniem euro

ESOP : skrót od programu akcjonariatu pracowniczego

ESCB :skrót Europejski System Banków Centralnych

eskalować : zwiększać stale

eskalacja : stały wzrost

ekwiwalencja: warunek posiadania tej samej wartości lub bycia takim samym

ekwiwalentem : być równoważnym mieć tę samą wartość co lub być takim samym jak .

EFRR : skrót Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

ERM : skrót mechanizm kursowy
v erozować : stopniowo zużywać się erodować płace różnice stopniowo zmniejszać różnice w wynagrodzeniach między różnymi stopniami

equity kicker : w USA zachęta udzielana osobom do pożyczania firmie pieniędzy w formie warrantu uprawniającego do udziału w przyszłych zyskach (UWAGA: w Wielkiej Brytanii termin to equity sweetener).
equity of remption : prawo kredytobiorcy hipotecznego do wykupu majątku spłacając kapitał i odsetki

equate : sprowadzać do wartości standardowej

epos , EPOS, : skrót EPoS elektroniczny punkt sprzedaży

EPS : Skrót zysk na akcję

e-portfel : to samo co portfel cyfrowy

entitle :oznaczający nadanie komuś prawa do czegoś

Enron : amerykańska firma zajmująca się handlem energią i usługami komunalnymi, która była świadkiem jednego z największych oszustw księgowych w historii.

egzekwować : upewniać się, że coś jest zrobione lub że zasada jest przestrzegana egzekwować warunki umowy

egzekwowanie : czynność upewniania się, że coś jest przestrzegane egzekwowanie warunków umowy

energia : moc wytwarzana z energii elektrycznej, benzyny lub podobnego źródła

EMS : skrót Europejski System Walutowy

encash : zrealizować czek, wymienić czek na gotówkę

encashable : possible to cash

encashment : czynność wymiany czegoś na gotówkę

encryption : konwersja tekstu jawnego na bezpieczną formę zakodowaną za pomocą systemu szyfrowania

encumbrance : zobowiązanie, które jest zwykle związane z nieruchomością lub gruntem, np. hipoteka lub obciążenie

emoluments : płaca, pensja lub honoraria lub zarobki dyrektorów, którzy nie są pracownikami (UWAGA: w języku angielskim w USA używa się liczby pojedynczej emolument).

eliminować : usuwać eliminować wady w systemie

elita : grupa najlepszych ludzi

e-mail : 1. system wysyłania wiadomości z jednego terminala komputerowego do drugiego, za pomocą modemu i linii telefonicznych 2. wiadomość wysłana elektronicznie .

embargo : zarządzenie rządowe, które wstrzymuje rodzaj handlu, takiego jak eksport lub inną działalność handlową z innym krajem nałożyć lub nałożyć embargo na handel z krajem powiedzieć, że handel z krajem nie może mieć miejsca

elektronika : naukowe badanie systemów działających w oparciu o przepływ elektronów, które są wykorzystywane w wytwarzanych produktach, takich jak komputery, kalkulatory lub telefony przemysł elektroniczny specjalista lub ekspert w dziedzinie elektroniki inżynier elektronik

element : podstawowa część lub najmniejsza jednostka, na którą można coś podzielić elementy osady badanie pracy skutkowało ustaleniem standardowego czasu dla każdego elementu pracy.

elektroniczny punkt sprzedaży : system, w którym sprzedaż jest automatycznie obciążana kartą kredytową klienta, a stany magazynowe są kontrolowane przez komputer sklepu. Skrót EPOS

elektroniczna wymiana danych : standardowy format używany, gdy dokumenty biznesowe, takie jak faktury i zamówienia, są wymieniane za pośrednictwem sieci elektronicznych, takich jak Internet. Skrót EDI

ekspres przelew pieniężny : płatność w obcej walucie na rzecz osoby fizycznej lub organizacji dostarczana elektronicznie do banku

ex-rights : odnoszący się do ceny akcji, w przypadku gdy akcje są sprzedawane bez niedawnej emisji praw. Skrót xr

eksport : towary wysyłane do innego kraju w celu sprzedaży

eksponować : narażać się na coś znajdować się w sytuacji, w której coś może ci zaszkodzić

. ekspozycja : wielkość ryzyka, jakie podejmuje pożyczkodawca lub inwestor

KOMENTARZ: Zaangażowanie może oznaczać kwotę pożyczoną klientowi (zaangażowanie banku w obcym kraju) lub kwotę, którą inwestor może stracić w przypadku załamania się swoich inwestycji (zaangażowanie na rynku akcji).

express : 1. szybki lub bardzo szybki list ekspresowy 2. wyraźnie przedstawione słowami ; czasownik 1. wyrazić słowami lub diagramami 2. wysłać coś bardzo szybko

ekspresowa dostawa : bardzo szybka dostawa

eksporter : osoba, firma lub kraj sprzedający towary za granicę

eksportowanie : wysyłanie towarów poza granice kraju

ex officio : ze względu na piastowany urząd.

eksport : praktyka lub działalność polegająca na wysyłaniu towarów do krajów zagranicznych w celu sprzedaży

eksport : wysyłać towary do sprzedaży za granicą

eksport : czynność wysyłania towarów do krajów obcych na sprzedaż

ex gratia : jako akt przysługi, bez zobowiązań

ex gratia payment : płatność dokonana w formie darowizny, bez innych zobowiązań

exit : akt wyjścia lub opuszczenia

ex coupon : bez odsetek kupony lub po wypłaceniu odsetek

ex dividend , ex div : używany do opisania akcji, która nie ma prawa do otrzymania kolejnej dywidendy.Skrót xd

Exchequer : Skarb Państwa 1. fundusz wszystkich pieniędzy otrzymywanych przez rząd Wielkiej Brytanii z podatków i innych dochodów 2. rachunek rządu brytyjskiego w Banku Anglii 3. brytyjski departament rządowy zajmujący się dochodami publicznymi


Exchequer stocks: taki sam jak Treasury stocks

ex-all : odnoszący się do ceny akcji, w przypadku której akcje są sprzedawane bez dywidendy, emisji praw poboru ani żadnej innej bieżącej emisji. Skrót xa

egzamin : 1. czynność bardzo uważnego przyjrzenia się czemuś w celu sprawdzenia, czy jest to akceptowalne 2. pisemny lub ustny test sprawdzający, czy ktoś zdał kurs. Zdał egzaminy z rachunkowości.

egzaminować : oznaczający bardzo dokładne przyjrzenie się komuś lub czemuś

egzaminator : 1. osoba, która bada coś, aby upewnić się, że jest poprawne 2. zarządca sądowy spółki

ex-kapitalizacja : odnoszący się do ceny akcji, gdy akcje są sprzedawane bez niedawnej emisji skryptów. Skrót xc

euroyen : japoński jen zdeponowany w banku europejskim i używany w handlu w Europie

EV : Skrót ekonomicznej wartości dodanej

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego: fundusz utworzony w celu udzielania dotacji słabo rozwiniętym częściom Europy. Skrót EFRR

Europejska Karta Społeczna: karta pracowników, sporządzona przez UE w 1989 r., na mocy której pracownicy mają prawo do godziwego wynagrodzenia oraz równego traktowania mężczyzn i kobiet, bezpiecznego środowiska pracy, szkoleń, wolności zrzeszania się i rokowań zbiorowych, postanowień dla pracowników niepełnosprawnych, swobody przemieszczania się z kraju do kraju, gwarantowanych standardów życia zarówno dla osób pracujących, jak i emerytów. Skrót ESC. Nazywana również Kartą Społeczną

European Currency Unit : oficjalna jednostka monetarna Unii Europejskiej w latach 1979-1999. Skrót ECU

Europejski Obszar Gospodarczy : obszar obejmujący państwa UE i państwa członkowskie EFTA, utworzony na mocy umowy handlowej między tymi dwiema organizacjami. Skrót EOG

Europejska Wspólnota Gospodarcza : grupa państw europejskich, która później stała się Unią Europejską. Skrót EWG. Nazywana również Wspólnotą Europejską

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu : grupa krajów (Islandia, Liechtenstein, Norwegia i Szwajcaria) utworzona w celu wspierania swobody handlu między swoimi członkami i powiązana z UE w ramach Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Skrót EFTA

Europejska międzybankowa stopa oprocentowania : stopa, po jakiej europejskie banki oferują pożyczki innym bankom

Europejski Bank Inwestycyjny :instytucja finansowa, której głównym zadaniem jest wspieranie rozwoju regionalnego w UE poprzez finansowanie projektów inwestycyjnych, modernizację lub przekształcanie przedsiębiorstw i rozwijanie nowych rodzajów działalności. Skrót EBI

Europejski System Walutowy : pierwszy etap unii gospodarczej i walutowej UE, która weszła w życie w marcu 1979 r., zapewniając stabilne, ale zmienne kursy walutowe. Skrót EMS

KOMENTARZ: Europejski System Walutowy (ESW) ma obecnie zastosowanie tylko do krajów takich jak Grecja, które są członkami UE, ale nie należą do UGW.

Europejska Unia Walutowa :proces, w wyniku którego niektóre państwa członkowskie UE połączyły się, aby przyjąć euro jako wspólną walutę 1 stycznia 1999 r. Euro stało się prawnym środkiem płatniczym dla tych państw członkowskich od 2002 r. Skrót UGW

ekonomista rynkowy : osoba specjalizująca się w badaniu struktur finansowych i zwrotu z inwestycji na giełdzie

elementy pieniężne: aktywa pieniężne, takie jak gotówka lub dłużnicy, oraz zobowiązania pieniężne, takie jak debet lub wierzyciele, których wartość pozostaje niezmienna pomimo inflacji

ekspansja przemysłowa : rozwój przemysłów w kraju lub regionie

emerytura odporna na inflację : emerytura, która będzie rosła wraz ze wzrostem inflacji

emisja: czynność polegająca na emisji nowych akcji lub nowych obligacji

emisja : czynność oferowania nowych akcji do sprzedaży; czasownik wystawić lub wydać wystawić akredytywę wyemitować akcje w nowej spółce

emitent: instytucja finansowa, która wydaje karty kredytowe i debetowe oraz utrzymuje systemy rozliczeń i płatności

efektywny podatkowo : odnoszący się do inwestycji, która pomaga uniknąć podatku

ekspert ds. czasu i ruchu: osoba analizująca badania czasu i ruchu i sugerująca zmiany w sposobie wykonywania pracy

emerytura w cylindrze : specjalna dodatkowa emerytura dla wyższej kadry kierowniczej

ekrany handlowe : monitory komputerowe wyświetlające ceny giełdowe

ekspert prawny: : osoba, która dużo wie o prawie

emerytura zakładowa: emerytura wypłacana przez firmę, w której zatrudniony jest pracownik

ekskluzywny : droższy lub atrakcyjny dla zamożnej części populacji (UWAGA: Przeciwieństwem jest "down market").

ekskluzywny : skierowany do klientów z najwyższego szczebla drabiny społeczno-ekonomicznej, którzy są dobrze wykształceni i mają wyższe dochody.

efekt weekendowy: zjawisko na rynkach finansowych, w którym zwroty z akcji w poniedziałek są niższe niż w poprzedni piątek, prawdopodobnie z powodu złych wiadomości napływających w piątek po zamknięciu rynków

efekt domina: wpływ, jaki działanie będzie miało na inne sytuacje. Strajk celników miał efekt domina: wpływ na produkcję samochodów poprzez spowolnienie eksportu samochodów.

emisja konwersji : emisja nowych obligacji lub "obligacji konwersji", której termin pokrywa się z datą zapadalności starszych obligacji, w celu przekonania inwestorów do reinwestowania

eksport kapitału : ruch kapitału poza granice kraju w celu dokonywania inwestycji zagranicznych lub w celu udzielania pożyczek krajom zamorskim

energiczny : charakteryzujący się dużą aktywnością sprzedaż jest energiczna rynek akcji technologicznych jest szczególnie energiczny.

emisja bonusowa: emisja papierów wartościowych lub emisja kapitalizacji, w której firma przekazuje pieniądze z rezerw do kapitału akcyjnego i emituje bezpłatne dodatkowe akcje dla akcjonariuszy. Wartość firmy pozostaje taka sama, a całkowita wartość rynkowa akcji akcjonariuszy pozostaje taka sama, cena rynkowa jest dostosowywana w celu uwzględnienia nowych akcji. Nazywane również podziałem akcji (UWAGA: amerykański termin to podział akcji).

element bilansujący : figura bilansująca : element wprowadzony do bilansu w celu zrównoważenia obu stron

Enoch: Siódmy mistrz świata po Adainie, autor Kabalo i Księgi Tarota. Jest identyczny z Thothem Egipcjan, Kadmusem Plicenicjan i Palamedesem Greków. Według tradycji nie umarł, ale został zabrany do nieba, skąd powróci na końcu czasu.

Enocha, Księga: Apokryficzna księga Starego Testamentu, napisana w języku hebrajskim około wieku przed Chrystusem. Oryginalna wersja zaginęła pod koniec czwartego wieku i pozostały tylko fragmenty, ale podróżnik Bruce przywiózł kopię z Abisynii w 1773 roku w Etiopii, prawdopodobnie sporządzoną na podstawie wersji znanej wczesnym greckim ojcom. W tym dziele szczegółowo opisano świat duchowy, podobnie jak region Szeolu (patrz), miejsce niegodziwych. Księga zajmuje się również historią upadłych aniołów, ich relacjami z gatunkiem ludzkim i podstawami magii. Księga mówi: "że byli aniołowie, którzy zgodzili się spaść z nieba, aby móc współżyć z córkami ziemi. W owych bowiem czasach synowie ludzcy się rozmnożyli, rodziły im się córki wielkiej urody. A gdy aniołowie, czyli synowie nieba, je ujrzeli, zostali napełnieni pożądaniem; dlatego mówili do siebie: Chodźmy, wybierzmy sobie żony spośród rasy ludzkiej i spłodźmy dzieci". Ich przywódca Samyasa odpowiedział na to i rzekł: "Być może zabraknie ci odwagi potrzebnej do wypełnienia tej decyzji, a wtedy ja sam będę odpowiedzialny za twój upadek". Lecz przysięgli, że w żaden sposób nie będą żałować i że wypełnią cały swój plan. Teraz było dwustu, którzy zeszli na Górę Armon, i od tego czasu góra otrzymała swoją nazwę, która oznacza Górę Przysięgi. Poniżej podano imiona tych anielskich przywódców, którzy zeszli z tym celem: Samyasa, przywódca a - spośród wszystkich, Urakabarameel, Azibeel, Tamiel, Ramuel, Danel, Azkeel, Sprakuyal, Asael, Armers, Batraal, Ananc, Zavebe, Sameveel, Ertrael, Turel, jomiael, Arizial. Wzięli żony, z którymi mieli stosunki, które również uczyli Magii, sztuki czarów i różnorodnych właściwości roQtów i drzew. Amazarac udzielił instruktażu we wszystkich sekretach czarowników; Barkaial był mistrzem tych, którzy studiują gwiazdy; Akibeel objawiał znaki; i Azaradel nauczał ruchów księżyca. W tej relacji widzimy opis profanacji tajemnic. Upadli aniołowie ujawnili swoją okultystyczną i zrodzoną w niebie mądrość ziemskim kobietom, przez co została ona zbezczeszczona, a brutalna siła wykorzystująca profanację prawa boskiego panowała niepodzielnie. Tylko potop mógł zmyć plamę ogromu i utorować drogę do przywrócenia równowagi między tym, co ludzkie, a tym, co boskie, która została zakłócona przez te bezprawne objawienia. Tłumaczenie Księgi Henocha zostało opublikowane przez arcybiskupa Lawrence′a w 1821 r., tekst Etheopic w 1838 r., a także istnieje dobre wydanie Dillmana (1851). Philippi i Ewald również napisali specjalne prace na ten temat.

Enochiański: autentyczny język i system magii, który został odkryty przez dr Johna Dee (1527-1608), który był magikiem, filozofem, astrologiem i doradcą królowej Elżbiety, i jego asystenta Edwarda Kelly′ego. System enochiański został otrzymany poprzez kryształowe prześwietlenia Kelly′ego, pod nadzorem Dee. System ten został opisany jako "język aniołów" lub "język Enocha" i zaczęto go nazywać językiem enochijskim lub anielskim. Magia enochijska to złożony system hierarchii elementarnych i duchowych, który został dalej rozwinięty przez MacGregora Mathersa ze Złotego Brzasku.

Eliksir Życia: Nie ma wątpliwości, że średniowieczni alchemicy i mistycy uważali, że ich poszukiwania Eliksiru Życia, uniwersalnego lekarstwa i odnowy młodości, były w pełni uzasadnione. To, wraz z poszukiwaniem złota, stało się głównym celem alchemii i chociaż poszukiwania te mogły mieć stronę psychiczną i mistyczną, z całą pewnością miały stronę fizyczną. Jednak nie wydaje się, aby istniała jakakolwiek standardowa metoda wytwarzania eliksiru. Tak więc w Petit Albert instruuje się, aby wziąć 81 lb. cukru rtęci jako podstawę takiej mieszanki; podczas gdy Bernard Trevisan uważa, że wytrącenie kamienia filozoficznego w wodzie rtęciowej skutkuje wytworzeniem eliksiru. Twierdzi on, że po przekształceniu do Czerwonego, miedź i inne metale zostaną przemienione w czyste złoto, a jeśli przekształcone do Białego, wyprodukują niestopowe srebro. Ale stosowanie eliksiru w celu przedłużenia życia było niewątpliwie głównym powodem jego ciągłych poszukiwań. Emerytowany alchemik w późniejszych latach, zmęczony poszukiwaniem złota, pragnął dobrodziejstwa młodości i pragnął odnowionego zdrowia i siły, aby pomóc mu w realizacji jego wielkiego celu. Jako ilustrację alchemicznego Aby powrócić do rozważań nad naturą tych duchów, znajdujemy je zestawione w Comte de Gabalis z wyroczniami starożytności, a nawet z klasycznymi panteonami Grecji i Rzymu. Pan, na przykład, był pierwszą i najstarszą z nimf, a wieść o jego śmierci, przekazana przez ludzi powietrza mieszkańcom wód, została przez nich ogłoszona głosem, który rozbrzmiewał nad wszystkimi rzekami Włoch - "Wielki Pan nie żyje!" Pan A. E. Waite uważa, że "aniołowie" przywoływani w średniowiecznej magii, a także "diabły" Sabatu, były wyższymi lub niższymi żywiołakami. Inni mogą widzieć w brownie i domowych duchach ludowej legendy pewne podobieństwo do podporządkowanego ducha elementarnego. Nawet znany poltergeist, gdy nie ustanawia wyraźnie swojej tożsamości jako ducha zmarłej osoby, może być uważany za elementarnego. Teozofowie używają słowa "elementarny" w innym znaczeniu, aby oznaczyć "astralne szczątki" (patrz Shell) kogoś, kto wiódł złe życie na ziemi i kto niechętnie opuszcza scenę swoich przyjemności. Z kolei dla niektórych okultystów "elementarny" oznacza istotę podludzką, prawdopodobnie identyczną z duchem elementarnym, ale o znacznie niższym statusie umysłowym i moralnym niż istota ludzka. koncepcja eliksiru życia, cytujemy następujące słowa z dzieła traktującego o tajemnicy odmłodzenia, pierwotnie rzekomo napisanego przez Arnolda de Villanovę, a opublikowanego przez Longueville-Harcourt w Paryżu w 1716 r.: "Odnowienie młodości oznacza ponowne wejście w tę szczęśliwą porę roku, która obdarza ludzką sylwetkę przyjemnościami i siłą poranka. Tutaj nie ma sensu mówić o problemie tak często omawianym przez Mędrców, czy sztukę można doprowadzić do takiego stopnia doskonałości, aby sama starość stała się młoda. Wiemy, że Paracelsus wychwalał metamorficzne zasoby swojego Merkurego Życia, który nie tylko odmładza ludzi, ale także zamienia metale w złoto; Ten, który obiecał innym lata Sybilli, lub przynajmniej 300 zim Nestora, sam zmarł w wieku trzydziestu siedmiu lat. Zwróćmy się raczej do Natury, tak godnej podziwu w swoich osiągnięciach, i uznajmy, że nie jest ona sama w stanie zniszczyć tego, co wyprodukowała w chwili, w której je zrodziła. Czy możliwe jest, że odmówi człowiekowi, dla którego wszystko zostało stworzone, tego, co przyznaje jeleniom, orłom i wężom, które corocznie odrzucają żałobne towarzysze starości i przyjmują najwspanialsze, najwspanialsze udogodnienia najradośniejszej młodości? Sztuka, to prawda, nie osiągnęła jeszcze szczytu doskonałości, z którego mogłaby odnowić naszą młodość; ale to, co nie zostało osiągnięte w przeszłości, może zostać osiągnięte w przyszłości, można z większą pewnością oczekiwać cudu z faktu, że w odosobnionych przypadkach faktycznie już miało miejsce, jak wyraźnie pokazują fakty historyczne. Obserwując i podążając za sposobem, w jaki natura dokonuje takich cudów, możemy z pewnością mieć nadzieję na dokonanie tej pożądanej przemiany, a pierwszym warunkiem jest miły temperament, taki, jaki posiadał Mojżesz, o którym napisano, że przez sto dwadzieścia lat wzrok nigdy go nie zawiódł. Jeleń, orzeł i krogulec odnawiają swoją młodość. Aldrovandus pisał o odmładzaniu się orła. Spośród ptaków powietrznych, jak nam mówi Pliniusz, kruk i feniks żyją, każdy z nich sześćset lat. Nikt nie zaprzecza, że jeleń odnawia się, żywiąc się żmijami i wężami, podczas gdy małpy kaukaskie, których dietą jest pieprz, okazują się doskonałym lekarstwem dla lwa, który odmładza się, pożerając ich mięso. Ci, którzy pisali o słoniu, utrzymują, że jego normalne życie jest przedłużone o trzy stulecia, podczas gdy koń, który jako jedyny w stworzeniu uczestniczy w naturze człowieka, lwa, wołu, owcy, muła, jelenia, wilka, lisa, węża i zająca, z których każdy czerpie trzy ze swoich cech, czasami przetrwał z niesłabnącą siłą upływ stu lat. Wąż, który jest instrumentalny w odmładzaniu jelenia, sam odnawia swoją młodość, zrzucając łuski, z tych wszystkich rozważań wynika, że nie jest nie do wiary, że podobny cud można znaleźć w wyższym rzędzie tych samych wytworów, z których pochodzi sam człowiek, ponieważ człowiek z pewnością nie jest w gorszym stanie niż zwierzęta, którymi rządzi". Trithemius (patrz) na łożu śmierci podyktował receptę, która, jak powiedział, zachowa umysł, zdrowie i pamięć z doskonałym wzrokiem i słuchem dla tych, którzy z niej skorzystają. Składa się ona między innymi z kalomelu, goryczki, cynamonu, anyżu, nardu, koralu, kamienia winnego, buzdyganu, a pięć gramów tego miało być przyjmowanych wieczorem i rano w winie lub brodzie przez cały pierwszy miesiąc; w drugim miesiącu tylko rano; w trzecim miesiącu trzy razy w tygodniu i tak przez całe życie. Jest to bardziej zrozumiała recepta niż ta Eugeniusza Philalethes, który mówi: "Dziesięć części koliste szlamu; oddzielcie mężczyznę od kobiety, a każdy z nich od swojej ziemi, fizycznie, naznaczy was i bez przemocy. Połączcie się po oddzieleniu w odpowiedniej, harmonijnej proporcji życiowej; i natychmiast, Dusza zstępująca ze sfery piroplastycznej, przywróci, przez cudowne objęcie, swoje martwe i opuszczone ciało. Postępujcie zgodnie z teorią Volcanico magica, aż zostaną wywyższeni do Piątej Roty Metafizycznej. To jest ta światowej sławy medycyna, o której tak wielu napisało, a mimo to tak niewielu ją znało". W swojej Historii magii Eliphas Levi podaje wielki sekret odmładzania Cagliostra w następujących słowach: "Przejdźmy teraz do sekretu regeneracji fizycznej, aby ją osiągnąć - zgodnie z tajemnym przepisem Wielkiego Kofta - czterdziestodniowe odosobnienie, na wzór jubileuszu, musi być dokonane raz na pięćdziesiąt lat, zaczynając w czasie pełni księżyca w maju w towarzystwie tylko jednej wiernej osoby. Musi to być również post trwający czterdzieści dni, picie rosy majowej - zebranej z kiełkującego kukurydzy za pomocą płótna z czystego białego lnu - i jedzenie nowych i delikatnych ziół. Posiłek powinien rozpocząć się dużą szklanką rosy i zakończyć ciasteczkiem lub skórką chleba. Siedemnastego dnia powinno wystąpić lekkie krwawienie. Następnie należy przyjmować balsam Azoth rano i wieczorem, zaczynając od dawki sześciu kropli i zwiększając o dwie krople dziennie do końca trzydziestego drugiego dnia. O świcie, który następuje po tym, wznowij lekkie krwawienie; następnie połóż się do łóżka i pozostań w nim do końca czterdziestego dnia. .. Przy pierwszym przebudzeniu po krwawieniu weź pierwsze ziarno Uniwersalnego Leku. Po omdleniu trwającym trzy godziny nastąpią drgawki, poty i wiele przeczyszczeń, co wymaga zmiany zarówno łóżka, jak i pościeli. Na tym etapie należy przyjąć porcję chudej wołowiny doprawionej ryżem, szałwią, walerianem, werbeną i balsamem. Następnego dnia weź drugie ziarno Uniwersalnego Leku, które jest Astralnym Merkurym połączonym ze starą Siarką. Następnego dnia weź ciepłą kąpiel. Trzydziestego szóstego dnia wypij szklankę egipskiego wina, a trzydziestego siódmego weź trzecie i ostatnie ziarno Uniwersalnego Leku. Nastąpi głęboki sen, podczas którego włosy, zęby, paznokcie i skóra zostaną odnowione. Receptą na trzydziesty ósmy dzień jest kolejna ciepła kąpiel, moczenie aromatycznych ziół w wodzie, tego samego rodzaju, co te określone dla wywaru. Trzydziestego dziewiątego dnia wypij dziesięć kropli Eliksiru Acharat w dwóch łyżkach czerwonego wina. Dzieło zostanie ukończone czterdziestego dnia, a starzec odnowi się w młodości. " Dzięki temu jubileuszowemu reżimowi Ca-gliostro twierdził, że żył przez wiele stuleci. Można zauważyć, że jest to odmiana słynnej Kąpieli Nieśmiertelności stosowanej wśród gnostyków menandryjskich. Mówi się, że Arysteus pozostawił swoim uczniom sekret, który uczynił wszystkie metale przezroczystymi, a człowiek nieśmiertelnym. Proces ten wydaje się polegać na mistycznym traktowaniu atmosfery, która ma być krzepnięta i destylowana, aż rozwinie boski blask, a następnie zostanie upłynniona. Następnie jest poddawana działaniu ciepła i przechodzi kilka innych procesów, gdy wyłania się eliksir. Istnieje zaskakująco mało literatury na temat Eliksiru Życia. Ale bardziej obszerną informację na ten temat można znaleźć w artykule "Kamień filozoficzny"

Effide: Smoczy statek Frithjofa, bohatera islandzkiej legendy. Mówiono, że ma złotą głowę, otwartą paszczę, spód pokryty łuskami w kolorze niebieskim i złotym, ogon skręcony i srebrny, żagle czerwone i czarne. Gdy jego żagle były rozpostarte, mógł ślizgać się po najspokojniejszych morzach. Statek ten został podarowany jednemu z przodków Frithjofa jako nagroda za życzliwość przez Aegira, boga morza.

Emerald Table: Symboliczne dzieło o sztuce hermetycznej autorstwa Hermesa Trismegistusa.

Enchirldion papieża Leona: Jest to zbiór zaklęć, odlanych w formie modlitw, które nie mają nic wspólnego z tymi Kościoła. Dotyczy głównie korzyści światowych, a nie duchowych. Został prawdopodobnie wydrukowany w Rzymie w 1523 r., a następnie ponownie w 1606 r. Jego magiczna moc opiera się na rzekomym liście Karola Wielkiego do papieża Leona, w którym stwierdza, że od czasu otrzymania Exchiridionu nigdy nie przestał być szczęśliwy. Zawarte w nim amulety mają być skuteczne przeciwko wszystkim niebezpieczeństwom, na jakie narażone jest ludzkie ciało - truciźnie, ogniowi, dzikim zwierzętom i burzom. Gdy kopia księgi zostanie zabezpieczona, należy ją umieścić w małym skórzanym woreczku, nosić przy sobie i czytać przynajmniej jedną stronę dziennie. Czytanie musi odbywać się na kolanach z twarzą zwróconą na wschód, a dzieła pobożności muszą być wykonywane na cześć duchów niebieskich, których wpływ chce się przyciągnąć. Pierwszy rozdział Ewangelii według św. Jana jest uważany za najpotężniejszy w tej księdze. Jeśli chodzi o symbole, są one w większości pochodzenia orientalnego. Zawiera również tajemnicze modlitwy papieża Leona, oraz pewne zaklęcia o charakterze półmagicznym, w tym siedem tajemniczych modlitw, które są jedynie niezdarnymi imitacjami rzymskiego rytuału.

Eber Don: przywódca najeźdźców z Milezji na Irlandię, których statki zostały zaginione w sztormach wywołanych przez magię Danaana

Eckartshausen, K. Von: Autor The Cloud on the Sanctuary (1800). Eckartshausen, z urodzenia i wykształcenia człowiek głęboko religijny, początkowo napisał kilka małych książek dewocyjnych, które cieszyły się dużą popularnością we Francji i Niemczech. Później zwrócił uwagę na większe dzieła o głębszym charakterze, takie jak wspomniane powyżej. Według Eckartshausena niezbędną zdolnością prawdziwej komunii z kościołem jest wewnętrzne pojmowanie rzeczy duchowych, a przy obecnym tym poczuciu możliwy jest początek Regeneracji rozumianej jako proces stopniowego eliminowania grzechu pierworodnego. Jego praca nad Kościołem wewnętrznym składa się z dwóch części: po pierwsze, wyjaśnienie jego doktryny; po drugie, seria dogmatów lub twierdzeń z niej wynikających. Siła ekteniczna: domniemana siła fizyczna pochodząca od osoby medium i kierowana jego wolą, za pomocą której przedmioty mogą być poruszane bez kontaktu, pozornie wbrew prawom natury. Istnienie takiej siły zostało po raz pierwszy postulowane przez hrabiego Agenora de Gasparina, aby wyjaśnić zjawisko obracania się i stukania stołów, a nazwa Siła ekteniczna została nadana domniemanej agencji przez kolegę de Gasparina, M. Thury′ego. Eksperymenty Thury′ego i de Gasparina są uznawane za dostarczające jednych z najbardziej przekonujących dowodów, jakie może wytworzyć spirytualizm, i wpłynęły na niejednego wybitnego studenta badań psychicznych. Jeśli prawdą jest, że stoły były poruszane bez kontaktu, to taka teoria jest rzeczywiście konieczna, ale dowody na tego typu zjawiska nie są liczne

Egregor: Psychologicznie rzecz biorąc, egregor to "atmosfera" lub "osobowość", która rozwija się wśród grup niezależnie od któregokolwiek z jej członków. To uczucie lub wrażenie, jakie odczuwasz, wchodząc do dzielnicy, która wydaje się inna niż okolica, lub odwiedzając klub lub stowarzyszenie, które istnieje od dawna. W kontekście okultystycznym lub magicznym, Egregor to coś, co rozwinęło się do tego stopnia, że osiągnęło niezależną egzystencję jako byt sam w sobie, lub jest to celowo stworzony byt (taki jak sługa), który rozwinął się w moc znacznie wykraczającą poza jego pierwotny zamysł. Dla niereligijnego praktyka magii, "egregor" i "bóg/bogini" byłyby terminami zamiennymi - dla praktykującego religijnie, egregor byłby tuż "pod" boginią/boginiami.

El-Omari: Miejsce w Dolnym (północnym) Egipcie, gdzie zidentyfikowano i nazwano ważną kulturę predynastyczną.

Enneada: Kompania Wielkich Bogów, dziewięć (lub czasami więcej) w liczbie. Najstarszą i najważniejszą z Ennead była ta z Heliopolis, prowadzona przez Atuma i trzy pokolenia jego potomstwa.

etyczny haker: Osoba, która włamuje się do systemów komputerowych w celu odkrycia słabości, aby można je było złagodzić. Haker etyczny używa tych samych narzędzi, których używałby haker złośliwy, ale nie ma złośliwych zamiarów.

exploit : Program, dane lub sekwencja poleceń, która wykorzystuje lukę w zabezpieczeniach oprogramowania komputerowego lub sprzętu, aby spowodować niezamierzone lub nieprzewidziane zachowanie (takie jak udzielanie dostępu nieautoryzowanym użytkownikom).

Extensible Authentication Protocol (EAP) : Rozszerzenie protokołu PPP zaprojektowane w celu umożliwienia organizacji wyboru metody uwierzytelniania.

enum4linux: Narzędzie wiersza poleceń, które umożliwia wyliczanie informacji z systemów Windows, Linux i Samba. Jest to opakowanie dla wielu innych narzędzi, zapewniające ujednolicony, uproszczony skrypt zdolny do zbierania znacznej ilości informacji.

Euro: Nazwa krajowej waluty Europejskiej Unii Walutowej. Nie mylić z eurowalutą.

Euroclear: Międzynarodowy system rozliczeniowy dla eurowaluty i międzynarodowych papierów wartościowych. Euroclear ma siedzibę w Brukseli i jest zarządzany przez Morgan Guaranty Trust Company.

Eurowaluta: Waluta będąca własnością osoby niebędącej rezydentem kraju, w którym waluta ta jest prawnym środkiem płatniczym. Nie mylić z euro. Emisja euro: Emisja obligacji skarbowych (lub innych papierów wartościowych) denominowanych w euro.

Eurorynek: Międzynarodowy rynek, na którym handluje się eurowalutami.

Ex-dywidenda: Data, po której nowy posiadacz obligacji nie jest uprawniony do następnej płatności kuponu; alternatywnie cena obligacji pomniejszona o następną płatność kuponu.

Ekstrapolacja: Proces szacowania ceny lub stawki dla wartości na określony dzień poprzez pomiar danych z przeszłości i rozszerzenie linii trendu.

ECU: Europejska Jednostka Walutowa, koszyk złożony z walut Unii Europejskiej, obecnie nieistniejący po wprowadzeniu eurowaluty.

Ekonomia podaży: w oparciu o pogląd, że producenci i konsumenci mogą lepiej stymulować wzrost gospodarczy niż rządy, idea ekonomii podaży polega na obniżeniu podatków - zabraniu pieniędzy rządowi i przekazaniu ich w bardziej produktywne ręce firm i osób fizycznych. W ten sposób pieniądze są rzekomo uwalniane do oszczędzania i inwestowania przez konsumentów i przedsiębiorstwa - stymulując gospodarkę bardziej efektywnie niż gdyby pieniądze były pompowane do gospodarki poprzez zwiększone wydatki rządowe.

Ekonomia keynesowska : Brytyjski ekonomista John Maynard Keynes był jednym z najbardziej wpływowych myślicieli ekonomicznych XX wieku. Pomysły Keynesa na wykorzystanie wydatków rządowych (patrz polityka fiskalna) do walki z recesją gospodarczą zrewolucjonizowały współczesną naukę ekonomiczną. Zasadniczo ekonomia keynesowska wzywa do nadmiernych wydatków lub deficytowych wydatków w czasie spowolnienia gospodarczego oraz do niedostatecznych wydatków lub nadwyżek budżetowych w czasach zbyt szybkiej ekspansji gospodarczej. Większość polityków łatwo przekonać do wykorzystania deficytu budżetowego w celu stymulacji gospodarki, ale zdecydowanie nie są keynesowscy, jeśli chodzi o wydawanie mniejszych kwot w okresach szybkiego wzrostu gospodarczego.

Ekonomia podaży. Opierając się na poglądzie, że producenci i konsumenci mogą stymulować wzrost gospodarczy lepiej niż rządy, idea ekonomii podaży polega na obniżeniu podatków - zabraniu pieniędzy rządowi i przekazaniu ich w bardziej produktywne ręce firm i osób fizycznych. W ten sposób pieniądze są rzekomo uwalniane do oszczędzania i inwestowania przez konsumentów i przedsiębiorstwa - stymulując gospodarkę bardziej efektywnie niż gdyby pieniądze były pompowane do gospodarki poprzez zwiększone wydatki rządowe (patrz krzywa Laffera).

Ekonomia keynesowska. Brytyjski ekonomista John Maynard Keynes był jednym z najbardziej wpływowych myślicieli ekonomicznych XX wieku. Pomysły Keynesa na wykorzystanie wydatków rządowych (patrz polityka fiskalna) do walki z recesją gospodarczą zrewolucjonizowały współczesną naukę ekonomiczną. Zasadniczo ekonomia keynesowska wzywa do nadmiernych wydatków lub deficytowych wydatków w czasie spowolnienia gospodarczego i niedostatecznych wydatków lub nadwyżek budżetowych w czasach zbyt szybkiej ekspansji gospodarczej. Większość polityków łatwo przekonać do wykorzystania deficytowych wydatków w celu stymulacji gospodarki, ale są zdecydowanie niekeynesowscy, jeśli chodzi o wydawanie mniej w okresach szybkiego wzrostu gospodarczego.

Elastyczny czas pracy, elastyczny czas pracy. Zamiast wymagać stałych ośmiogodzinnych dni pracy - na przykład od dziewiątej do piątej - niektóre firmy pozwalają pracownikom wybierać godziny pracy. Często wymaga się od nich, aby byli w pracy w "głównym" okresie, aby ułatwić interakcję z innymi pracownikami, ale poza tym mogą przychodzić i wychodzić, kiedy chcą. Termin elastyczny czas pracy pochodzi od niemieckiego Gleitzeit, co oznacza "przesuwny czas pracy".

Euro. Euro zostało utworzone przez Unię Europejską 1 stycznia 1999 r., kiedy jedenaście krajów ustaliło swoje waluty na całkowicie nową jednostkę wymiany. Od tego momentu nie istniały już waluty narodowe Niemiec, Francji, Włoch, Hiszpanii, Portugalii, Irlandii, Austrii, Finlandii, Belgii, Luksemburga i Holandii. Do obiegu wprowadzono banknoty i monety euro. Wielka Brytania, Dania i Szwecja zdecydowały się zachować własne waluty. Od tego czasu do strefy euro dołączyły Grecja, Słowenia i Malta.

Eurodolar. Waluta zagraniczna. Eurodolary to dolary amerykańskie przechowywane na rachunkach bankowych poza Stanami Zjednoczonymi. Prefiks euro jest używany do opisywania każdej waluty przechowywanej poza krajem pochodzenia, nawet jeśli kraj ten nie znajduje się w Europie. Na przykład japońskie jeny przechowywane w Singapurze są nazywane euroyenami, tak jak funty brytyjskie przechowywane w Kanadzie są nazywane eurofuntami. A jak nazywa się euro przechowywane poza Europą? Oczywiście euroeuro.

Eurorynek. Rynek obrotu papierami wartościowymi bez ograniczeń, którego centrum stanowi Londyn, jest nazywany eurorynkiem. Na przykład rynek euroobligacji pozwala emitentom i inwestorom kupować i sprzedawać szeroką gamę papierów wartościowych - bez ograniczeń i podatków nakładanych przez władze lokalne.

Europejski Bank Centralny (EBC). Europejski Bank Centralny z siedzibą we Frankfurcie został utworzony, gdy w latach 90. utworzono euro. Jego misją jest nadzorowanie polityki gospodarczej i pieniężnej w krajach, które przyjęły euro. EBC zastąpił większość działań banków centralnych różnych krajów (takich jak Bundesbank i Banque de France). Było jasne, że bez wspólnej stopy procentowej i polityki pieniężnej poszczególne państwa członkowskie będą miały tendencję do podążania własną drogą w kształtowaniu polityki gospodarczej, a nowa wspólna waluta będzie miała niewielkie szanse na sukces. Szefa EBC wyznaczają poszczególne kraje strefy euro (patrz strefa euro).

Ekonometria. Naukowe wykorzystanie statystyki i wzorów matematycznych do opracowywania i testowania teorii ekonomicznych. Ekonometrycy wykorzystują złożone modele do symulacji sytuacji z życia codziennego i testowania wpływu szerokiego zakresu zmiennych, takich jak stopy procentowe, podatki i zachęty inwestycyjne, na zachowania ekonomiczne.

Ekonomia skali. "Wiele rąk czyni pracę lekką". Ekonomia skali opisuje korzyści wynikające z produkcji dużej ilości czegoś na raz. Zasadniczo średni koszt jednostkowy spada, gdy produkujesz w większych ilościach. Rewolucja przemysłowa opierała się na idei produkcji w dużych ilościach, co oznaczało, że koszty produkcji czegoś były rozłożone na dużą liczbę produktów lub usług (patrz podział pracy i przewaga komparatywna).

ECU. Europejska Jednostka Walutowa (ECU) została stworzona przez kraje Unii Europejskiej (przed ustanowieniem euro) w celu ułatwienia rozliczeń między państwami członkowskimi. Opierała się na koszyku walut każdego z krajów członkowskich UE. (patrz euro). ECU to również nazwa złotej monety używanej we Francji w średniowieczu.

EFTA (Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu). Cztery kraje Europy Zachodniej, które nie przystąpiły do Unii Europejskiej (Szwajcaria, Liechtenstein, Islandia i Norwegia), postanowiły utworzyć własny związek wolny od handlu i przyjąć politykę wyczekiwania w kwestii przystąpienia do UE, decydując się na skorzystanie z dostępu do rynku UE poprzez odrębne umowy handlowe.

Elastyczność, elastyczność popytu, elastyczność podaży. Termin ekonomiczny odnoszący się do skłonności zachowania do zmiany lub rozciągania się w danym okresie czasu. Elastyczność popytu, na przykład, opisuje, jak bardzo zmieni się popyt na dany produkt, jeśli nastąpi zmiana ceny produktu. Kupujący o wysokiej elastyczności popytu miałby tendencję do wybiegania i kupowania produktu, gdy tylko zostanie on przeceniony. Kupujący o niskiej elastyczności popytu ma tendencję do ciągłego kupowania tych samych produktów w tym samym sklepie - nawet jeśli można je kupić po niższej cenie w innym sklepie na końcu ulicy.

Esthesis-Ouch-Epi-Ptoe: Matka demonów w Tajemnej Księdze Jana. Nazwa jest powiedzeniem filozoficznym z języka greckiego i prawdopodobnie oznacza "percepcja zmysłowa nie jest w stanie wzbudzenia". Zob. Bentley Layton, Gnostic Scriptures, 43. Podawana jest także inna wersja: Esthesis-Z-Ouch-Epi-Ptoe, która może oznaczać "siedem zmysłów (?) nie jest w stanie pobudzenia".
Ewa: Legendarna pierwsza matka ludzi z Księgi Rodzaju i wielu tekstów gnostyckich. Czasami mówi się, że imię to jest spokrewnione z hebrajskim słowem oznaczającym "życie". W Septuagincie Ewa nazywa się Zoe, co po grecku oznacza "życie".
Eleusis: Święte miejsce w pobliżu Aten, w którym sprawowano tajemnice eleuzyjskie. Tajemnice dotyczyły matki zboża Demeter i jej córki Kore, czyli Persefony. Wspomniane w kazaniu Naassene.
Elkesai: Elchasai, "ukryta moc", oznaczająca ukrytą moc boga. Elkesai jest opisywany jako prorok i założyciel Elkesaitów, żydowsko-chrześcijańskiej grupy chrzczącej, do której należał ojciec Mani i w której Mani został ochrzczony. Wspomniane w O pochodzeniu Jego Ciała.
Eloai: Syn Yaldabaotha w O pochodzeniu świata.
Elohim: hebrajskie słowo oznaczające "boga". Elohim jest boskim ojcem w Księdze Barucha; Elohim jest dzieckiem Ewy i demiurgiem w niektórych tekstach setskich.
Emmacha Seth: Imię niebiańskiego Seta w tekstach setskich.
Enoch: Postać z Księgi Rodzaju, o której mówi się, że chodził z bogiem i został przez niego w tajemniczy sposób zabrany. Na podstawie jego niezwykłych osiągnięć przypisuje się Enochowi kilka odkrywczych ksiąg doświadczenia z Bogiem. Wspomniane w Ewangelii Wielkiej Wieczerzy i gdzie indziej.
Eros: Bóg miłości i kochanek Psyche w mitologii greckiej. Wspomniane w O pochodzeniu świata.
Eleleth: Jeden z luminarzy myśli gnostyckiej. Eleleth nazywany jest wielkim aniołem w Rzeczywistości Władców i odgrywa w tym tekście odkrywczą rolę.
El: Eloah, Elohim (końcówka liczby mnogiej) itd., po hebrajsku "bóg". Rdzeń służy do tworzenia nazw mocy tego świata w tekstach gnostyckich, na przykład Eloaios czy Poimael. Samo imię El znajduje się w Ewangelii Judasza (porównaj Eleleth?).
Echamot: forma mądrości w Ewangelii Filipa, od hebrajskiego hochmah. Achamot to niższa mądrość w tekstach walentyńskich.
Echmoth: "Mała mądrość" w Ewangelii Filipa, z języka hebrajskiego i aramejskiego oznacza "jak śmierć".
Edem: Lub Eden, imię boskiej matki w Księdze Barucha. Nazwa wywodzi się z języka hebrajskiego i oznacza "ziemię" (edem) lub miejsce raju (ogród "Eden", być może ogród "rozkoszy"); w Septuagincie ogród Eden jest po grecku nazywany edem.

embargo : Całkowity zakaz importu lub eksportu określonego produktu lub wstrzymanie wszelkiego handlu z danym krajem.

eksport : Sprzedaż produktów do innego kraju.

Ea: Akadyjskie imię sumeryjskiego boga Enki.

El: Lewantyński ojciec bogów. Jego imię oznacza "bóstwo".

Eljon: W tłumaczeniu "Najwyższy" jest to hebrajski epitet lub tytuł głowy panteonu. W tekstach biblijnych używa się go zarówno w odniesieniu do El, jak i Jahwe.

Enki: sumeryjskie imię mezopotamskiego boga mądrości, przebiegłości i podziemnego oceanu słodkowodnego. Jego akadyjskie imię to Ea.

Enkidu: towarzysz i przyjaciel tytułowego bohatera Eposu o Gilgameszu.

Enlil: sumeryjskie imię ojca bogów Mezopotamii. Jego akadyjskie imię to Ellil.

Ereshkigal: Bogini i władczyni podziemnego świata Mezopotamii. Jej akadyjskie imię to Allatu. W niektórych tradycjach jest siostrą Inanny (Isztar).

ekonomia: nauka o tym, w jaki sposób społeczeństwo decyduje się wykorzystywać zasoby do produkcji towarów i usług oraz rozdzielać je w celu konsumpcji wśród różnych konkurujących ze sobą grup i jednostek.

e-commerce: Kupowanie i sprzedawanie towarów przez Internet.

Ewangelie synoptyczne: (po grecku "widzenie razem") Ewangelie Mateusza, Marka i Łukasza. Te trzy Ewangelie mają podobną sekwencję, dużą ilość materiału wspólnego dla nich wszystkich i jeszcze więcej materiału wspólnego dla dwóch z nich. Ta wspólność jest wynikiem związku literackiego, a problem synoptyczny stawia pytanie o dokładny związek między trzema Ewangeliami. Najbardziej powszechne rozwiązanie, hipoteza dwóch źródeł, sugeruje, że Mateusz i Łukasz używali Ewangelii Marka i Q jako źródeł.
Ekspozycja Walentyna: (NHC XI,2; II-IV w.) Nazwa nadana przez uczonych tekstowi Walentyniana bez tytułu w Kodeksie XI. Wyszczególnia kosmologię Walentyniana, w której głównymi postaciami są Ojciec, który jest korzeniem Wszystkiego, pleroma, syn, granica lub granica (horos), upadek i pokuta Sophii, stworzenie świata i demiurg i ewentualna renowacja. Końcowa sekcja zawiera liturgie chrzcielne i eucharystyczne.
egzegeza odwrócona: technika interpretacyjna polegająca na odczytywaniu Pisma Świętego w sposób przeciwny do konwencjonalnej interpretacji. Tak więc Bóg w Biblii hebrajskiej może być interpretowany jako złowrogi demiurg, bohaterska postać, taka jak Mojżesz, może być narzędziem demiurga, Szymon Mag jest postrzegany jako odkupiciel itp.
Ewangelia dzieciństwa Jakuba: (140-170) Jedna z nielicznych ewangelii z II wieku, które dotyczą dzieciństwa Jezusa. Przypisuje się go Jakubowi Sprawiedliwemu, bratu Jezusa, ale dotyczy przede wszystkim historii Maryi, jej niezwykłych narodzin, jej dzieciństwa i życia w świątyni, jej dziewictwa i związku z Józefem oraz narodzin Jezusa.
Ewangelia dzieciństwa Tomasza: (140-170) Czasami znana jako Ewangelia Tomasza, jest to zupełnie inne dzieło niż koptyjska Ewangelia Tomasza. Ewangelia dzieciństwa zawiera wiele historii o cudach, których akcja toczy się w młodości Jezusa. Niektóre cuda są złośliwe i mściwe i zupełnie niepodobne do cudów uzdrowienia i odrodzenia typowych dla kanonicznych Ewangelii. Historia, w której Jezus tworzy gliniane ptaki i ożywia je, znalazła drogę do Koranu 5:110.
Ewangelia Filipa: (koniec II wieku) Walentyński zbiór powiedzeń, przypowieści i rozszerzonych medytacji podkreślających symboliczną, metafizyczną interpretację typową dla walentynianizmu. Może to być antologia fragmentów innych pism. Ważną rolę, choć często traktowaną metaforycznie, odgrywają sakramenty walentyniańskie, a zwłaszcza obrzęd komnaty weselnej. Mężczyzna i kobieta są postrzegani jako ważne elementy każdego człowieka, które muszą być zjednoczone w komnacie ślubnej. Tytułowy Filip jest wspomniany tylko raz, gdy apostoł Filip opowiada historię, w której cieśla Józef zasadził drzewo, z którego zrobiono krzyż. Ewangelia Filipa zawiera słynny fragment, w którym Jezus całuje Marię, opisaną jako jego małżonka.
Ewangelia ebionitów: (100-160) zaginiona ewangelia napisana w połowie drugiego wieku w Syrii lub Palestynie, używana przez żydowsko-chrześcijańskich ebionitów, do której odwołują się pisma herezjologa Epifaniusza. Brakuje narracji o dzieciństwie, przedstawia Jana Chrzciciela i Jezusa jako wegetarian i mówi, że Jezus przyszedł, aby znieść ofiary.
Ewangelia Egipcjan: (80-150) (1) Zaginiona ewangelia z II wieku, która przetrwała jedynie w cytacie Klemensa Aleksandryjskiego i innych ojców kościoła. Zachowane fragmenty są nieco podobne do Ewangelii Tomasza. Hipolit połączył Ewangelię Egipcjan z naaseńskimi gnostykami. Najbardziej znanym fragmentem jest dyskusja między Jezusem a Salome, w której Salome pyta, jak długo będzie trwała śmierć, a Jezus odpowiada: "Dopóki wy, kobiety, rodzicie dzieci". Fragment może być ascetyczny, zniechęcający kobiety do poczęcia lub może odnosić się alegorycznie do duchowej śmierci.
Ewangelia Wielkiej Wieczerzy: Inna nazwa tekstu katarów/bogomilów, Tajemna Wieczerza.
Ewangelia Hebrajczyków: (80-150) Zaginiona ewangelia z II wieku, która wywodzi się z sekty żydowsko-chrześcijańskiej, prawdopodobnie ebionitów, i przetrwała w cytacie Klemensa Aleksandryjskiego, Orygenesa, Cyryla Jerozolimskiego i Hieronima. W prawdopodobnie najbardziej znanym fragmencie Jakuba Sprawiedliwego pojawia się zmartwychwstały Jezus.
Ewangelia Świętych Dwunastu: Nowoczesna ewangelia apokryficzna napisana przez wielebnego GJ Ouseleya, który twierdził, że był to zaginiony oryginał czterech kanonicznych Ewangelii i został zachowany przez esseńczyków. Twierdził również, że było to wynikiem channelingu od Emanuela Swedenborga, Anny Kingsford, Edwarda Maitlanda i księdza o imieniu Placidus. Po raz pierwszy ukazał się w odcinkach w latach 1900-1901.
Ewangelia Nazarejczyków: (100-160) Rozszerzona wersja Ewangelii Mateusza używana przez żydowsko-chrześcijańskich Nazarejczyków, o której po raz pierwszy wspomniał Hegesippus około 180 roku. Odniesienia lub wyciągi znajdują się u Orygenesa, Euzebiusza, Epifaniusza i Hieronima. Większość zachowanych odniesień to niewielkie, ale znaczące wariacje na temat tekstu Ewangelii Mateusza.
Ewangelia Zbawiciela: (120-180) Nienazwana ewangelia gnostycka, prawdopodobnie z II wieku, znaleziona w Papyrus Berlinensis 22220. Została zakupiona przez Muzeum Berlińskie w 1967 roku, ale odkryta dopiero w latach 90. XX wieku przez dwóch amerykańskich uczonych, Paula Mireckiego i Charlesa Hedricka. Pozostałe fragmenty Ewangelii Zbawiciela są poważnie zniszczone, ale tekst składa się z serii przemówień Jezusa Zbawiciela, w tym niektórych tradycyjnych powiedzeń, z niektórymi fragmentami dialogu między Jezusem a uczniami, zwłaszcza Andrzejem.
Ewangelia Tomasza: (NHC II,2) Zbiór wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Incipit lub wstęp twierdzi, że są to tajemne wypowiedzi wypowiedziane przez żywego Jezusa i zapisane przez Didymosa Judasza Tomasza. Zbiór jest umownie podzielony na 114 powiedzeń, z których kilka to krótkie dialogi. Jezus nigdy nie jest określany jako Chrystus i nie ma narodzin z dziewicy, cudów ani bezpośredniego odniesienia do jego ukrzyżowania. Wypowiedzi Tomasza mają na ogół bardziej ezoteryczny charakter niż wypowiedzi Jezusa w Ewangeliach Nowego Testamentu. Około połowa powiedzeń znajduje się również w kanonicznych Ewangeliach, ale uczeni są podzieleni co do tego, czy Tomasz niezależnie zachował te wypowiedzi, czy też zaadaptował je z kanonicznych Ewangelii. Uczeni nie zgadzają się również co do daty ewangelii, przy czym szacunki sięgają od połowy I wieku do połowy do końca II wieku. Kwestionuje się również, czy Tomasz jest wytworem gnostycyzmu, czy jakiejś innej pokrewnej formy wcześniejszego chrześcijaństwa, ponieważ brakuje mu wyraźnego odniesienia do gnozy. Nag Hammadi Codex II zawiera kompletną koptyjską wersję Ewangelii Tomasza skopiowaną w połowie IV wieku, ale ta wersja jest prawie na pewno tłumaczeniem z greckiego oryginału, chociaż syryjski jest również możliwy. Pod koniec XIX wieku w Oxyrhynchus w Egipcie znaleziono fragmenty papirusu pochodzące z końca II wieku, zawierające trzy wcześniejsze kopie ewangelii napisane po grecku.
Ewangelia Prawdy: (II wiek) dyskurs Walentyniana przypisywany przez wielu uczonych samemu Walentynowi. Dzieło nie ma tytułu w NHC I i XII, ale po pierwszym wersecie jest identyfikowane jako Ewangelia Prawdy, do której odnosi się Ireneusz. W serii pięknych metafor i przypowieści gnoza jest głoszona jako źródło prawdziwego zbawienia. Jezus jest postrzegany jako owoc gnozy oraz jako przewodnik i nauczyciel. Jego ukrzyżowanie było spowodowane błędem, który jest korzeniem ignorancji i zapomnienia. Zażyłość z Ojcem jest celem gnozy, a odpoczynek lub spoczynek jest nagrodą. wielcy mistrzowie: szefowie zakonów templariuszy i szpitalników.
Ewangelia Barnaby: (XIV - XVI w.) Późnośredniowieczna islamska ewangelia apokryficzna, która czerpie z kanonicznych Ewangelii, ale interpretuje życie Jezusa zgodnie z zasadami muzułmańskimi; na przykład Jezus twierdzi, że nie jest Mesjaszem i prorokuje o Mahomecie. Ewangelia Barnaby jest postrzegana jako celowe fałszerstwo, chociaż różni uczeni sugerowali, że miejscami czerpie ona ze starszych tradycji, być może nawet tradycji gnostyckich. W jednym z dziwniejszych epizodów Judasz Iskariota zostaje ukrzyżowany w miejsce Jezusa, co przypomina gnostyckie podejście do śmierci Jezusa.
Ewangelia Jana : (ok. 90-100) Znana również jako Czwarta Ewangelia, kanoniczna Ewangelia, która przedstawia historię życia i śmierci Jezusa w nieco inny sposób niż Ewangelie synoptyczne Mateusza, Marka i Łukasza. Ewangelia Jana faworyzuje rozszerzone dyskursy nad wypowiedziami typowymi dla Ewangelii synoptycznych, a rola Jezusa jest bardziej wzniosła. Rozpoczyna się słynnym hymnem do Logosu. Najwcześniejszy zachowany rozszerzony komentarz do Ewangelii Jana pochodzi od Heracleona, a Walentynian Ptolemeusz skomentował fragmenty wprowadzające. Z czterech kanonicznych Ewangelii punkt widzenia Ewangelii Jana najbardziej przypomina gnostycki, a autor prawdopodobnie miał nieco gnostyckie podejście lub Ewangelia miała przeciwdziałać tendencjom gnostyckim. Katarowie posługiwali się przede wszystkim Ewangelią św. Jana, a podczas obrzędu consolamentum, który przemieniał Katarskiego Słuchacza w Katarskiego Doskonałego, jej kopię umieszczano na głowie wtajemniczonego.
Ewangelia Judasza: (130-170) Sethian gnostycki tekst w Codex Tchacos, osadzony w ostatnich dniach życia Jezusa. Jezus rozmawia ze swoimi uczniami, którzy wpadają w złość z powodu jego śmiechu, i bierze Judasza na bok i uczy go prywatnie, obejmując w swoich dyskursach typowo gnostycką kosmologię. Pod koniec Ewangelii Judasz otrzymuje pieniądze od arcykapłanów, aby wydali im Jezusa. Kiedy tłumaczenie Ewangelii Judasza zostało po raz pierwszy opublikowane przez Towarzystwo National Geographic w 2006 roku, zarówno tłumaczenie, jak i komentarze zakładały, że odwraca rolę Judasza jako zdrajcy i czyni go najbardziej zaufanym uczniem Jezusa, który przekazał Jezusa na jego prośbę. Nowsza rekonstrukcja tekstu i tłumaczenia sugeruje, że Judasz rzeczywiście zdradził Jezusa i jest agentem demiurga.
Ewangelia Łukasza: (ok. 80-90) Najdłuższa z czterech kanonicznych Ewangelii Nowego Testamentu, autorstwa anonimowego, ale tradycyjnie przypisywana Łukaszowi, towarzyszowi Pawła. Podobnie jak Ewangelia Mateusza zawiera genealogię i cudowne narodziny Jezusa, ale różni się znacznie szczegółami. Była to pierwsza część dwuczęściowej pracy, której drugą częścią są Dzieje Apostolskie. Ewangelia Łukasza jest Ewangelią synoptyczną i powszechnie uważa się, że autor wykorzystał Ewangelię Marka i hipotetyczną ewangelię powiedzeń Q jako główne źródła, podobnie jak autor Ewangelii Mateusza. Przypowieści o miłosiernym Samarytaninie i synu marnotrawnym znajdują się tylko u Łukasza. Kiedy Marcjon ułożył pierwszy kanon Nowego Testamentu, jego zmodyfikowana wersja Ewangelii Łukasza była jedyną uwzględnioną Ewangelią.
Ewangelia Marka: (ok. 70-75) Najwcześniejsza i najkrótsza Ewangelia Nowego Testamentu. Większość uczonych uważa, że Ewangelia Marka była używana jako źródło zarówno dla Ewangelii Mateusza, jak i Ewangelii Łukasza. Ewangelia Marka koncentruje się na działaniach Jezusa, których kulminacją jest męka i ukrzyżowanie. Najwcześniejsza wersja Ewangelii Marka mogła zakończyć się nagle o 16:8 i brakowało jej zmartwychwstałego pojawienia się Jezusa; zakończenia, które mamy teraz, nie są uważane za oryginalne.
Ewangelia Maryi: (BG 8502,1; P. Oxy 3525; P. Ryl. 463, II wiek) Zbawiciel (Jezus) naucza uczniów, do których należą Maria, Piotr, Andrzej i Lewi. Po odejściu Zbawiciela Maria, którą Jezus "miłował bardziej niż wszystkie inne kobiety", pociesza mężczyznę i uczy jego uczniów, opowiadając prywatnie o naukach, których Jezus udzielił jej o duszy i duchu, o umyśle i wizjach, i opisując wznoszenie się duszy. Andrzej i Piotr kwestionują autentyczność relacji Marii, ponieważ jest kobietą, ale Lewi jej broni. Uczeni spierają się o stopień wpływów gnostyckich w Ewangelii Maryi a badaczka gnostycyzmu Karen King utrzymuje, że ma on silny wpływ stoicki. Kwestionowana jest również tożsamość Marii: większość uczonych uważa ją za Marię Magdalenę, ale niektórzy twierdzą, że jest Marią, matką Jezusa.
Ewangelia Marii Magdaleny: Nazwa używana niedokładnie w odniesieniu do Ewangelii Marii.
Ewangelia Mateusza: (ok. 75-85) Jedna z czterech kanonicznych Ewangelii Nowego Testamentu, anonimowego autorstwa, ale tradycyjnie przypisywana apostołowi Mateuszowi, prawdopodobnie skomponowana we wschodniej Syrii. Rozpoczyna się od genealogii Jezusa i jego cudownych narodzin, obejmuje jego posługę, cuda i nauczanie (z których najsłynniejsze jest Kazanie na Górze), a także ukrzyżowanie i zmartwychwstanie. Ewangelia Mateusza jest Ewangelią synoptyczną i powszechnie uważa się, że autor wykorzystał Ewangelię Marka i hipotetyczną ewangelię powiedzeń Q jako główne źródła. Ewangelia Mateusza była najpopularniejszą ewangelią w II wieku i była szczególnie związana z żydowskimi chrześcijanami.
Ewangelia Macieja: (II wiek) Zaginione dzieło, być może mniej popularna nazwa zaginionych Tradycji Macieja, ale może to być osobny tekst. Fragment cytowany przez Klemensa Aleksandryjskiego ma charakter ascetyczny. Euzebiusz przypisał jego pochodzenie heretykom, podczas gdy zarówno Klemens, jak i Hipolit uważali, że był używany przez Bazylidesa.
Ewangelia Nikodema: (prawdopodobnie IV w.) Późna ewangelia apokryficzna, łącząca dzieje Piłata z zejściem Chrystusa do piekieł.
Ewangelia Piotra: (70-160) znaleziona w Achmim w Górnym Egipcie w 1886 r., Niekompletny fragment ewangelii, który opowiada o części męki. Ukrzyżowanie i zmartwychwstanie mają elementy docetyczne, co sugeruje, że Jezus nie cierpiał na krzyżu, a naród żydowski jest obwiniany za ukrzyżowanie bardziej niż w innych ewangeliach. Większość uczonych uważa, że Ewangelia Piotra jest oparta na Ewangeliach kanonicznych, ale niektórzy uważają, że jest niezależna lub że zachowuje znacznie wcześniejsze źródło.
ekskomunika: kara nałożona przez władze kościelne, która pozbawia ekskomunikowanego pełnego uczestnictwa w kościele. Zakres ekskomuniki waha się od zakazu uczestniczenia w Eucharystii do skutecznego wydalenia.
egzegeza: Ekspozycja tekstu biblijnego w celu wydobycia jego znaczenia. We współczesnym użyciu odnosi się to w szczególności do stosowania krytycznych metodologii naukowych, takich jak krytyka tekstu, krytyka formy, krytyka redakcyjna i krytyka literacka.
Egzegeza duszy: (NHC II,6) Dzieło chrześcijańskiego gnostycyzmu opisujące podróż duszy od upadku do odkupienia. Dusza jest postacią kobiecą, która popada w prostytucję i przebywa w towarzystwie złodziei, którym rodzi zdeformowane dzieci. Ojciec odpowiada na jej skruchę i prowadzi to do jej zjednoczenia z oblubieńcem w komnacie weselnej. Egzegeza interpretuje kilka fragmentów ze Starego Testamentu i Homera jako odnoszące się do różnych etapów wędrówki duszy.
Exegetica: (1) Dwudziestoczteroksięgowy komentarz do Ewangelii, napisany przez Bazylidesa, a obecnie zaginiony poza trzema cytatami w dziełach Klemensa Aleksandryjskiego. Omawia prześladowania chrześcijan i czy można je uznać za skutek działania Boga czy diabła; interpretacja przypowieści o bogaczu i biedaku z Ewangelii Łukasza; kosmologia, która dotyczy zasad światła i ciemności oraz ich wpływu. (2) Zaginiona księga napisana przez Juliusza Kasjanusa.
egzystencjalizm: Nowoczesna filozofia, według której (w przeciwieństwie do myśli Arystotelesa i Scholastyka) egzystencja poprzedza istotę. Do czołowych myślicieli egzystencjalistycznych należą S?ren Kierkegaard, Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre i Albert Camus. Hans Jonas próbował pogodzić egzystencjalizm z gnostycyzmem, dostrzegając paralelę między egzystencjalistyczną ideą, że ludzie są wrzucani do obcego i obojętnego wszechświata, a gnostycką nauką, że ludzkość jest na wygnaniu w niedostatku, czyli świecie materialnym. Jonasz skomentował: "Stając się świadomym siebie, jaźń odkrywa również, że tak naprawdę nie jest swoją własną, ale raczej mimowolnym wykonawcą kosmicznych projektów. Wiedza, gnoza, może wyzwolić człowieka z tej niewoli; ale ponieważ kosmos jest przeciwny życiu i duchowi, wiedza zbawcza nie może zmierzać do integracji z całością kosmiczną i przestrzegania jej praw. Dla gnostyków… wyobcowanie człowieka ze świata ma być pogłębione i doprowadzone do punktu kulminacyjnego, aby wydobyć wewnętrzne ja, które tylko w ten sposób może się zdobyć" (Jonas, The Gnostic Religion, 329).
Eznik lub Yeznik z Kolb: chrześcijański herezjolog ormiański z V wieku. Ostatnia księga jego czteroczęściowej pracy Przeciw sektom zawiera opis i obalenie systemu Marcjona.
Esephech: W Świętej Księdze Wielkiego Niewidzialnego Ducha, posiadacza chwały, dziecka dziecka i korony jego chwały.
Essadaios: Anioł Elohim w Baruchu Justyna.
Esseńczycy: ascetyczna żydowska grupa religijna od mniej więcej II wieku p.n.e. do I wieku naszej ery. Prawdopodobnie można ich utożsamiać ze społecznością w Qumran, która stworzyła Zwoje znad Morza Martwego. Esseńczycy praktykowali życie we wspólnocie i rytualne mycie, odrzucali ofiary ze zwierząt, żyli w celibacie i byli pacyfistami.
Esseńska Ewangelia Pokoju: współczesna sfałszowana apokryficzna ewangelia opublikowana po raz pierwszy w języku niemieckim w 1928 r. i angielskim w 1937 r. Edmond Bordeaux Szekely twierdził, że przetłumaczył ją z oryginalnych tekstów aramejskich i hebrajskich, które znalazł w tajnej bibliotece watykańskiej, ale nigdy nie był w stanie je wyprodukować. Jezus z esseńskiej Ewangelii Pokoju jest wegetarianinem i naturystą i kładzie duży nacisk na ziemską matkę jako odpowiednik niebiańskiego Ojca.
Essoch/Soch: W parafrazie Sema, istota, która wraz z Moluchthą jest korzeniem zła i każdego skalanego wysiłku Natury.
Esthesis-Ouch-Epi-Ptoe: Matka siedmiu zmysłów i czterech namiętności, Ephememphi (przyjemność), Yoko (pragnienie), Nenentophni (smutek), Blaomen (strach). Nazwa pochodzi od greckiego wyrażenia filozoficznego oznaczającego "postrzeganie nie w stanie pobudzenia".
Eteraphaope-Abron: W Sekretnej Księdze Jana anioł, który stworzył głowę.
Ethica: (II w.) Zaginione dzieło Izydora, syna Bazylidesa, cytowane przez Klemensa Aleksandryjskiego. Zajmował się kwestiami moralnymi, takimi jak kwestia seksu i abstynencji.
Eudorus: środkowy platonik z Aleksandrii z I wieku pne, którego filozofia być może wpłynęła na hermetyzm i który nauczał reinkarnacji.
Eugnostos Błogosławiony: "Imię duchowe" skryby, który przepisał Świętą Księgę Wielkiego Niewidzialnego Ducha w NHC III. Jego światowe imię to Gongessos.
Eugnostos Błogosławiony: (NHC III,3; NHC V,1) List od Eugnostosa do "tych, którzy są jego". (Eugnostos pochodzi od greckiego eu, "dobry lub dobry", gn?stos, "znany", a więc "dobrze znany", prawdopodobnie w sensie gnozy). List ma aspekty żydowskie, gnostyckie i filozoficzne, ale nie ma wyraźnego odniesienia do chrześcijaństwa. Podkreśla znaczenie gnozy i samowiedzy na wszystkich poziomach. Ten, Który Jest, jest nieśmiertelny, wieczny, nieskończony i zna siebie. Poniżej niego boskie królestwo zaczyna się od Ojca, Ojca Ludzkiego, nieśmiertelnego Człowieka, Syna Człowieczego i Zbawiciela, od którego wywodzą się wieczne królestwa i rzesze aniołów i boskich istot, w tym Pistis Sophia.
Euidetos: Pomocnik od siedmiu dziewic światła w Księgach Jeu.
Eukrebos: W Zostrianos, eon sądzący.
Eumolpidai: (po grecku "Dobrzy śpiewacy") Rodzina w Eleusis, z której został wybrany kapłan tajemnic. Ich przodkiem był mityczny Eumolpos, twórca misteriów eleuzyjskich.
Euoi: Krzyk wykonany przez czcicieli Dionizosa.
Eufrat: według Orygenesa, założyciela Ofitów; według Hipolita, założyciela wraz z Akembesem Peratae.
Eurios: W Zostrianos, strażnik eonu, jeden z niezliczonych.
Eurumeneus/Eurumencus: W Zostrianos, eon strażnika.
Euzebiusz: (ok. 263 - ok. 339) biskup Cezarei, ambitny przywódca kościelny (był zaangażowany w I Sobór Nicejski) i pierwszy znaczący historyk Kościoła chrześcijańskiego. Jego Historia kościelna ustanowiła historię kościoła, w którym dominowała ortodoksja. Zachowane dzieła Euzebiusza zachowują niektóre wcześniejsze teksty, które inaczej byłyby nieznane, i dostarczają pewnej ilości informacji dotyczących gnostyków i innych heretyków, zawsze przefiltrowanych przez agresywną, ortodoksyjną polemikę Euzebiusza.
Eutaktos: archontyk z Armenii z IV wieku, który spotkał Piotra Gnostyka podczas wizyty w Palestynie i zabrał nauki archontów z powrotem do swojego kraju. Wielu bogatych i wpływowych ludzi w Armenii zostało Archontami poprzez Eutaktos.
Eutymiusz z Konstantynopola: XI-wieczny bizantyjski mnich, który pisał o bogomilach.
Eutychianizm: forma monofizytyzmu oparta na ideach Eutychesa z Konstantynopola (ok. 380-456), która twierdzi, że ludzka natura Chrystusa została zasadniczo rozwiązana przez boskość, a zatem Chrystus miał tylko jedną, boską naturę.
Ewagriusz z Pontu: (346-399) chrześcijański kaznodzieja pochodzący z Kapadocji, który głosił w Konstantynopolu, następnie przeniósł się do Jerozolimy, a następnie na pustynię Nitrian w Egipcie, gdzie został uczniem Makarego. Idee Orygenesa wywarły silny wpływ na jego pisma dotyczące mistycznego monastycyzmu chrześcijańskiego, ale wiele z nich zostało zniszczonych w VI wieku, kiedy uznano je za heretyckie. Rozróżniał nauczanie bardziej zewnętrzne, praktike, skierowane do nowicjuszy, oraz materiał kontemplacyjny, znany jako gnostike. Jego twórczość wywarła wpływ na Dionizego Areopagitę i Jana Kasjana.
Evangelicon : Grecka adaptacja rękopisu Ewangelii Jana rzekomo zakupiona od paryskiego antykwariusza przez Bernarda-Raymonda Fabré-Palaprata w 1812 r. Ewangelikon przedstawia Jezusa jako wtajemniczonego w misteria egipskie i przedstawia ezoteryczny pogląd z elementami racjonalizmu oświeceniowego. Większość uczonych uważa, że została skomponowana pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku, ale autorem prawdopodobnie nie był Fabré-Palaprat.
Evangelion: (z greckiego "ewangelia") Termin używany specjalnie dla ewangelii Marcjona, która sama w sobie jest wersją Ewangelii Łukasza.
Evanthen: W Sekretnej Księdze Jana, anioł, który stworzył lewą pachę.
Ewa: Pierwsza kobieta i matka ludzkości w Księdze Rodzaju. W relacjach gnostyckich Ewa jest częściej kojarzona z wyższą częścią człowieka niż Adam, a w O powstaniu świata Ewa jest stworzona przez Sophię przed Adamem.
Epistula apostolorum: Antyheretyczny tekst chrześcijański napisany w połowie II wieku, aby przeciwstawić się naukom Szymona Maga i Cerinthusa.
Er: W Republice Platona, księga X, Sokrates opowiada historię Era z Pamfilii, który pozornie zginął w bitwie, ale ożył dwanaście dni później po umieszczeniu go na stosie pogrzebowym. Poinformował, że jego dusza opuściła jego ciało i podróżowała z wieloma innymi, aż doszli do dwóch otworów w ziemi, jednego dla sprawiedliwych i jednego dla niesprawiedliwych, z sędziami kierującymi dusze do odpowiednich portali. Kiedy Er się zbliżył, sędziowie odesłali go z powrotem do świata żywych i kazał poinformować wszystkich o tym, czego doświadczył.
Erataoth: szósty anioł w kształcie psa na diagramie Ophite opisanym przez Orygenesa.
eremita : pustelnik, zwłaszcza zakonnik.
Erigenaor: eon w Zostrianos i Allogenes.
Erimacho: W Tajemnej Księdze Jana, demon, który panuje nad suchością.
Eros: grecki bóg cielesnej miłości, uformowany jako androgyniczna istota z pierwszej krwi w O powstawaniu świata. Męska strona Erosa to Himeros lub Himereris; kobieca strona to dusza krwi z substancji Przemyślenia.
Error: W Ewangelii Prawdy postać mitologiczna podobna do Sophi, która była źródłem ignorancji, zapomnienia i strachu. Error był odpowiedzialny za ukrzyżowanie Jezusa.
eschatologia: (z greckiego "nauka o rzeczach ostatecznych") Każda nauka o końcu świata, końcu wieku lub zniszczeniu świata. Czasami dotyczyło to również nauk o życiu pozagrobowym.
Esclarmonde of Foix: (ok. 1200) Kobieta Cathar Perfect, siostra Raymonda Rogera, hrabiego Foix. Urodziła sześcioro dzieci, została Perfekcjonistką w 1204 roku po owdowieniu i prowadziła gospodarstwo domowe Cathar Perfect, katarskiego klasztoru. Rzuciła wyzwanie Dominicowi, założycielowi Inkwizycji, w debacie i usłyszała od niego: "Idź, proszę, zajmij się swoją kądzielą" (tzn. wróć do tkania). Według legendy uciekła przed Inkwizycją, zamieniając się w gołębicę i odlatując. W Histoire des Albigeois (Historia albigensów) Napoléon Peyrat (1809-1881) uczynił Esclarmonde katarską Joanną d′Arc.
Emmacha Seth: Niebiański Seth w Trzech Stelach Seta.
Enkratyci: sekta chrześcijańska z II wieku, która była ascetami, abstynentami, wegetarianami i żyła w celibacie. Ireneusz twierdził, że byli potomkami wyznawców Satornilosa i Marcjona, a także utożsamiali ich z Tacjanem.
endura: (łac. "pościć", "wytrzymywać") Rytuał katarski, który zobowiązuje odbiorcę do postu i picia wyłącznie zimnej wody. Może trwać nawet czterdzieści dni i może być śmiertelne. W czasach Inkwizycji nowo wyświęcony Cathar Perfect przyjmował endurę w tym samym czasie co consolamentum, woląc umrzeć z głodu niż zostać schwytanym.
Enneady: Zbiór zachowanych dzieł neoplatonika Plotyna, składający się z sześciu ksiąg, z których każda składa się z dziewięciu części, co daje początek tytułowi Enneady. Enneady II. zawiera polemikę z gnostykami.
En Sof: (hebr. "nieskończony", "bez końca") Termin używany w kabale na określenie transcendentnej esencji Boga lub Bóstwa.
Entholleia/Enthollein: W Tajemnej Księdze Jana, anioł, który stworzył całe ciało.
Entropon: Pomocnik siedmiu dziewic światła w Księgach Jeu.
Efememfi: W Sekretnej Księdze Jana, demon przyjemności, jeden z czterech głównych demonów, źródło zła, próżności, zarozumiałości i podobnych negatywnych cech.
Efez: W Świętej Księdze Wielkiego Niewidzialnego Ducha, dziecko potrójnego dziecka płci męskiej i Youel.
Efezjan, List do: napisany do chrześcijan w Efezie i ogólnie nie uważany za autentyczny list Pawła, ale autor mógł równie dobrze być jednym z uczniów Pawła. Według ojca kościoła Orygenesa, Walentynianie rozumieli pierwsze dwa rozdziały Listu do Efezjan jako kontrastujące ze stanem pneumatyki i psychiki, a także rozumieliby alegorycznie fragment rozdziału 5, przedstawiający hierarchię mężów i żon. List do Efezjan był uznany przez Marcjona za autentyczny list Pawła, ale nazwał go Listem do Laodycejczyków.
Efraim z Edessy: (306-373) syryjski ojciec kościoła, który napisał zbiór hymnów Madrashe. Jego hymny zawierają wcześniejsze hymny ze źródeł gnostyckich i prawdopodobnie tomaszańskich, zwłaszcza te z Bardaisan.
Epinoia: (z greckiego "wgląd", "refleksja", "intuicja") Wysłana przez Matkę-Ojca wszystkich, aby pomóc Adamowi. Projekcja lub niższa manifestacja Protennoia w literaturze setyjskiej.
Epifanes: (II w.) Syn Karpokratesa i Aleksandrii. Mówiono, że otrzymał gruntowne hellenistyczne wykształcenie od swoich rodziców i najwyraźniej miał być następcą Karpokratesa jako nauczyciel, ale zmarł w wieku siedemnastu lat. Według Klemensa Aleksandryjskiego świątynię Epifanesa wzniesiono na wyspie Kefaleniks, gdzie czczono go jako boga podczas pełni księżyca. Chociaż zmarł młodo, przypisuje się mu niektóre prace, w tym O sprawiedliwości, ale żadna nie przetrwała poza cytatami ojców kościoła.
Epiphanios: Eon w Zostrianos i Allogenes.
Epifaniusz z Salaminy: (ok. 315-403) herezjolog z IV wieku znany jako "patriarcha ortodoksji". Jego Panarion (skrzynia z lekarstwami) wymienia osiemdziesiąt herezji, w tym takich nieprawdopodobnych pretendentów jak filozofia grecka i judaizm. Był agresywnie antygnostycki, powielał i rozwijał fragmenty Ireneusza, Hipolita i innych, a nawet walczył z chrześcijaństwem pod wpływem Orygenesa. Twierdził, że spotkał w Egipcie gnostyków barbeloitów, którzy organizowali orgie i spożywali płyny ustrojowe, ale prawdziwość jego relacji jest więcej niż niepewna.
Elien: Istota związana z obrzędem chrztu Pięciu Pieczęci Sethian w Trzech Formach Pierwszej Myśli.
Elżbieta: W Ewangelii Łukasza i późniejszej tradycji chrześcijańskiej Elżbieta jest matką Jana Chrzciciela. W świadectwie prawdy, Narodziny Jana porównane są do narodzin Jezusa; znaczenie starości Elżbiety polega na tym, że "ze staruszki Jan został poczęty z łona zużytego ze starości, lecz Chrystus przeszedł przez łono dziewicy".
Eloai/Eloiaos/Eloaie: W O powstawaniu świata, drugi syn Yaldabaotha, jednego z siedmiu androgynicznych archontów Chaosu, nazwany tak, ponieważ jego pierwszym słowem było "Ech!" Jego żeńskie imię to Zazdrość.
Eloaios / Eloaiou: archont o twarzy osła, który odpowiada poniedziałkowi, w parze z Providence, w Sekretnej Księdze Jana.
Elohim/Eloim: Imię Boga w Biblii hebrajskiej. W kabale imię to jest związane z sefirotami Binah, Gewura i Szechina. W Sekretnej Księdze Jana Eloim jest synem Yaldabaotha i Ewy o niedźwiedziej twarzy, spłodzonym przez gwałt, który włada wodą i ziemią, znany również jako Kain.
Eloia: Syn Yaldabaotha w O pochodzeniu świata.
Elorchaios: W parafrazie Sema, jednej z boskich istot, które chronią ludzkość przed złymi siłami Natury. Elorchaios to "imię wielkiego Światła, niezrównanego Słowa".
Elpis: ("Nadzieja") Zgodnie z systemem Walentyniana w dziele Tertuliana Przeciw Walentynianom, eon wywodzi się z Antroposa i Ecclesia, która jest sparowana w syzygy z Patricasem.
Elsadeus: (prawdopodobnie z El-Shaddai, "Bóg gór", imię Boga w Biblii) Demiurg z Kazania *Naasene, "ognisty Bóg", który zarządził i rządził Chaosem. emanacja: (łac. emanatus, imiesłów bierny od emanare, od e-manare "płynąć"). W wielu systemach gnostyckich eony i inne istoty emanują jako wylanie z boskiego źródła, a nie są stworzone lub zrodzone.
Emenun: W Sekretnej Księdze Jana, anioł, który stworzył lewą nogę.
Eleleth: Czwarty z czterech luminarzy lub dawców światła, któremu towarzyszą eony doskonałości, pokoju i mądrości (Sophia). W naturze Władców, Eleleth pomaga Norei i jest opisywany jako wielki anioł stojący w obecności Ducha Świętego. W Trzech Formach Pierwszej Myśli: eon należący do czwartej grupy eonów. Pokolenie Seta mieszka w Eleleth.
Elelioupheus: eon w Allogenes i Zostrianos.
Elemaon: W Allogenes i Trzech Stelach Seta, Wielka Moc, związana z najwyższym Preegzystującym.
Eidomeneus: W Zostrianos, pomocnik opiekuna nieśmiertelnej duszy.
Eilo: W Sekretnej Księdze Jana, anioł, który stworzył jądra.
Eiron: W Zostrianos, pomocnik strażnika nieśmiertelnej duszy.
eisegesis: Przeciwieństwo egzegezy: błędne wczytanie własnych opinii do tekstu zamiast wydobycia znaczenia z tekstu.
El: (hebr. "Bóg") Rdzeń używany w wielu gnostyckich nazwach eonów, demiurga, archontów lub innych bytów, na przykład Eloai i Eleleth, także Sethel i Satanel w bogomilizmie. Używany również jako wspólny przyrostek imion aniołów, np. Michał i Gabriel.
Elaie: Parafraza Sema, opisana jako "nieśmiertelna pamiątka".
Elainos: W Świętej Księdze Wielkiego Niewidzialnego Ducha, moc związana z chrztem, która wraz z Seldao "stacjonuje na wysokości".
Elenos: W Zostrianos, eon, część czwartego eonu Protofanesa.
Elasso: W Trzech Formach Pierwszej Myśli, istota odpowiedzialna za okrycie ochrzczonych szatą światła w setyjskim rytuale chrztu Pięciu Pieczęci.
Elchasai/Elkasai/Elxai: (aramejski, "ukryta moc"; ok. 100) Założyciel Elchasytów, sekty chrzcielnej. Mówiono, że Elchasai był Żydem z pochodzenia, żył w regionie Trans-Jordanii i był autorem dzieła, które stało się znane jako Księga Elchasai.
Elchasyci / Elkasyci: żydowsko-chrześcijańska i prawdopodobnie gnostycka sekta chrzcielna założona przez Elchasai. Księga Elchasai była dla nich święta. Praktykowali regularne, powtarzające się chrzty aby zapewnić rytualną czystość. Najsłynniejszym elchazytem był Mani, twórca manicheizmu, który wychował się w sekcie, zanim odłączył się od niej, gdy odbiegał od jej praktyk.
Ebionici: (z hebr. "ubodzy") Żydowsko-chrześcijańska sekta, która kwitła do IV wieku, ale prawdopodobnie przetrwała znacznie dłużej. Ebionici zachowali praktyki żydowskie, w tym pełne przestrzeganie prawa Mojżesza, i wyznawali chrystologię adopcyjną, traktując Jezusa jako mesjasza-człowieka, który otrzymał Ducha Świętego podczas chrztu. Dzieła przypisywane ebionitom obejmują Ewangelię ebionitów i Ewangelię Hebrajczyków, które przetrwały tylko w cytacie, oraz Rozpoznania i homilie klementyńskie.
Ecclesia: (z greckiego "kościół") Zgodnie z systemem walentyniańskim w "Przeciwko walentynianom" Tertuliana, eon emanował z Sermo i Vita w syzygii z Antroposem.
Ecclesia Gnostica: Współczesny kościół gnostycki z sukcesją apostolską założony przez biskupa Stephana Hoellera, który obejmuje amerykański oddział przednicejskiego gnostyckiego kościoła katolickiego i Towarzystwa Gnostycznego.
Ecclesia Gnostica Catholica: Kościelne ramię Ordo Templi Orientis Aleistera Crowleya, założone w 1907 przez byłych biskupów Kościoła gnostyckiego Jules Doinela.
Ecclesiasticus: ("Syn Ecclesia") Zgodnie z systemem Walentyniana w "Przeciwko Walentynianom" Tertuliana, eon emanował z Anthropos i Ecclesia w syzygii z Makariotami.
Echamoth: w Ewangelii Filipa syryjskie imię Sophii, wywodzące się od Hochma.
Echmoth: ("mała mądrość") W Ewangelii Filipa Echmoth różni się od Echamoth, który reprezentuje mądrość. Echmoth to gra słów: Echmoth oznacza "jak śmierć" w języku aramejskim i hebrajskim. Tak więc prawdziwa mądrość, Echamoth, jest przeciwstawiona mądrości śmierci.
Eckbert ze Schönau : (zm. 1184) autor Sermones contra Catharos , trzynastu kazań opublikowanych w 1163 r., Które sprzeciwiały się doktrynie katarów i porównywały ich do manichejczyków. Eckbert był odpowiedzialny za popularne pochodzenie imienia Cathar od greckiego katharos, "czysty".v Edem/Eden: w Baruchu Justina, kobieca zasada materii, której górna część ciała przypomina młodą kobietę, ale poniżej jest wężem. Eden: Ogród w Księdze Rodzaju 1 i 2, który jest miejscem wielu gnostyckich reinterpretacji historii stworzenia Adama i Ewy.
Edokla: W Świętej Księdze Wielkiego Niewidzialnego Ducha, żeńska boska istota, która zrodziła poprzez słowo prawdę i sprawiedliwość i jest źródłem nasienia życia wiecznego, a więc do niezniszczalnej rasy, która jest z tymi, którzy wytrwają dzięki poznaniu swojej emanacji.
Egeria: chrześcijańska pielgrzymka, która odwiedziła Edessę w Syrii w 384 roku i poinformowała, że widziała kości apostoła Tomasza.
Ewangelia Egertona: (70-120) Fragmenty papirusu nieznanej wczesnej ewangelii. Same fragmenty można datować na pierwszą połowę II wieku, ale ewangelia może być starsza. Zachowane fragmenty zawierają epizod, w którym Jezus uzdrawia trędowatego, oraz inny, w którym zostaje skonfrontowany z władzami.
Église Gnostique Apostolique: francuski kościół gnostycki założony w 1907 roku przez Jeana Bricauda (1881-1934). Jego obrzędy obejmowały chrzest wodny i posiadały kapłaństwo.
Egipt: Bogaty i starożytny kraj z warstwami cywilizacji greckiej i rzymskiej na szczycie kultury tubylczej, Egipt był podatnym gruntem dla nowych religii, szczególnie w Aleksandrii, intelektualnym centrum Cesarstwa Rzymskiego. Z pewnością hermetyzm, a najprawdopodobniej gnostycyzm, narodził się w Egipcie, a klimat Egiptu pomógł zachować pisma gnostyckie w Nag Hammadi i Oxyrhynchus. W Hymnie o Perle Egipt reprezentuje upadły świat, do którego książę musi wyruszyć, aby odzyskać perłę. W O pochodzeniu świata Egipt jest uważany za szczególne miejsce, w którym znajdują się wspaniałe obrazy, takie jak feniks który pojawił się i jest porównywany do raju Bożego. W hermetycznym Fragmencie Mowy Doskonałej jest to obraz nieba, ale wypadnie z łaski i będzie zamieszkany przez cudzoziemców.

Europejski Ośrodek Koordynacyjny Teleskopu Kosmicznego (ST-ECF)

ST-ECF, który powstał w 1984 roku, jest obsługiwany wspólnie przez EUROPEJSKĄ AGENCJĘ KOSMICZNĄ (ESA) i EUROPEJSKIE OBSERWATORIUM POŁUDNIOWE (ESO). Znajduje się w siedzibie ESO w Garching, niedaleko Monachium. Placówka wspiera europejską społeczność astronomiczną w wykorzystywaniu możliwości badawczych oferowanych przez Kosmiczny Teleskop Hubble′a. Dostarcza szczegółowych informacji technicznych o HST i jego instrumentach naukowych oraz wspiera europejskich astronomów w przygotowaniu propozycji obserwacji HST. Koordynuje również rozwój oprogramowania komputerowego w celu zaspokojenia specyficznych potrzeb użytkowników HST w zakresie analizy danych, prowadzi i utrzymuje archiwum wszystkich danych naukowych zebranych przez HST oraz działa jako europejskie centrum stowarzyszonych spotkań i warsztatów. Personel ST-ECF utrzymuje bliskie kontakty z INSTYTUTEM NAUKI TELESKOPÓW KOSMICZNYCH (STScI) w Baltimore, któremu powierzono naukową działalność obserwatorium HST. ST-ECF zapewnia również punkt kontaktowy dla europejskich mediów i informacji publicznej.

Ewolucja słoneczna

Ogólnie przyjmuje się, że powstanie Słońca powstało w wyniku przejścia fali uderzeniowej przez obłok międzygwiezdny (patrz na przykład MATERIA MIĘDZYGWIAZDOWA), powodując związanie grawitacyjne części obłoku. Głównym składnikiem chmury był wodór wraz z około 25% helem i pierwiastkami masywniejszymi w mniejszych proporcjach. Podczas kurczenia się chmury połowa energii kinetycznej wytworzonej w ten sposób spowodowała wzrost jej temperatury, a połowa została utracona w postaci promieniowania. Etapy ewolucji słonecznej skutecznie ilustruje WYKRES HERTZSPRUNGA-RUSSELLA, wykres logarytmu temperatury powierzchni w funkcji logarytmu jasności. Faza poprzedzająca sekwencję główną, w której kurczący się obłok zaczęła świecić jako chłodna, jasna gwiazda, trwała około 107 lat. Wraz z dalszym kurczeniem się i związanym z tym wzrostem temperatury dominującym procesem stała się fuzja jąder wodoru w hel, energia uwolnione zatrzymanie skurczu i utrzymanie temperatury jądra na poziomie około 12 × 106 K. Ten etap ewolucji Słońca jest określany jako sekwencja główna wieku zerowego, efektywny punkt, w którym Słońce można uznać za gwiazdę. Kolejna faza ciągu głównego, podczas której Słońce kontynuuje proces syntezy wodoru w hel, ma szacowany czas trwania 1010 lat i charakteryzuje się powolną ekspansją Słońca wraz ze stałym wzrostem jasności. Faza ciągu głównego zakończy się, gdy wodór w jądrze zostanie wyczerpany, a Słońce przekształci się w czerwonego olbrzyma, następnie w czerwonego nadolbrzyma iw końcu w białego karła.

Eksperyment Michelsona-Morleya

Słynny eksperyment przeprowadzony przez A. A. Michelsona (1852-1931) w 1881 r. i Michelsona wraz z Edwardem Morleyem (1838-1923) w 1887 r., w ramach którego próbowano wykryć ruch Ziemi w eterze, ale nie powiodło się to. Podstawą eksperymentu było to, że jeśli wiązka światła przebyła znaną odległość w kierunku, w którym Ziemia miała się poruszać w eterze, a inna wiązka przebyła tę samą odległość pod kątem prostym do tego kierunku, to jeśli światło poruszało się przy stałej prędkości w eterze dwie wiązki powinny potrzebować różnych czasów na pokonanie tej odległości. Brak wykrycia jakiejkolwiek różnicy tłumaczy szczególna teoria względności.

Efekt Dopplera

Zmiana obserwowanej częstotliwości i długości fali źródła promieniowania wynikająca z jego ruchu w kierunku do lub od obserwatora. Jeśli źródło się zbliża, częstotliwość promieniowania wzrasta (więcej grzbietów fal na sekundę dociera do obserwatora, niż miałoby to miejsce, gdyby źródło było nieruchome względem tego obserwatora), a obserwowana długość fali maleje. Jeśli źródło cofa się, częstotliwość maleje, a długość fali promieniowania wzrasta. Zasada ta została zaproponowana w 1842 r. przez niemieckiego matematyka Christiana Dopplera (1803-1853). W 1848 r. francuski fizyk Hippolyte Fizeau (1819-1896) wykazał, że w ten sam sposób wpłynie to na długości fal linii widmowych. W konsekwencji linie w widmie oddalającego się źródła zostałyby przesunięte w kierunku końca fali długiej (czerwonej), a linie w widmie zbliżającego się źródła zostałyby przesunięte w kierunku końca fali krótkiej (niebieskiej). Termin "przesunięcie ku czerwieni" odnosi się do pierwszego przypadku i "niebieskim przesunięciem" do drugiego. Obserwowana długość fali, λ , różni się od resztkowej długości fali (długości fali mierzonej w układzie odniesienia, w którym źródło jest nieruchome), λ, o wielkość λ, która zależy od prędkości radialnej (prędkość bezpośrednio do lub od obserwatora) źródła . Dla prędkości v, które są małe w porównaniu z prędkością światła c, przesunięcie długości fali wyraża się wzorem:

Δλ/ λ = λ′ - λ/λ = v/c

Jeśli prędkość źródła względem obserwatora stanowi znaczny ułamek prędkości światła, wyrażenie relatywistyczne:

Δλ = (c + v/ c- v)^1/2 - 1

musi być użyte. Prędkość radialną źródła światła można określić, porównując obserwowane długości fal jego linii widmowych z długościami fal, jakie miałyby te linie, gdyby źródło było nieruchome. Efekt Dopplera dostarcza zatem środków, za pomocą których można określić prędkości radialne i obrotowe gwiazd i galaktyk.

Eksperyment HEGRA

Obserwatorium promieniowania kosmicznego HEGRA (High-Energy Gamma-Ray Astronomy) na La Palmie to eksperyment pęku powietrza, zlokalizowany w OBSERVATORIO DEL ROQUE DE LOS MUCHACHOS (2200 m n.p.m., 28,75?N, 17,89?W) na Wyspach Kanaryjskich na wyspie La Palma i jest obsługiwany przez instytuty z Niemiec, Hiszpanii i Erewania. Głównym celem naukowym jest astronomia promieniowania gamma w zakresie energii od 500 GeV do 100 TeV z wykorzystaniem techniki naziemnego obrazowania atmosferycznych teleskopów Czerenkowa. Unikalną cechą eksperymentu HEGRA jest wykorzystanie pięciu teleskopów Czerenkowa do jednoczesnego pomiaru tego samego pęku (obserwacja stereoskopowa). Ta technika dała widmo energii z niespotykaną precyzją do 24 TeV dla Blazar Markarian 501 podczas stanów rozbłysków w 1997 roku. Od 20 TeV do 10 PeVair pęki są również wykrywane za pomocą techniki próbkowania czoła prysznica przy użyciu tablic 243 liczników scyntylacyjnych, 99 szerokokątnych liczników Czerenkowa i 17 rozłożonych wież Geigera na obszarze 200m×200m.

Explorer

Seria małych satelitów eksperymentalnych, naukowych i badawczych NASA. Explorer 1, wystrzelony w 1959 roku, odkrył ziemskie pasy promieniowania van Allena. Obejmowały one Międzyplanetarne Platformy Monitorujące (10 satelitów, które badały środowisko magnetyczne Ziemia-Księżyc w całym cyklu słonecznym), Radio Astronomy Explorers (Explorers 38 i 49) oraz Small Astronomy Satellites (Explorers 42, 48 i 53). W marcu 1999 r. Explorery 50 (IMP 8) i 67-74 (EUVE, SAMPEX, RXTE, FAST, ACE, SNOE, TRACE i SWAS) nadal działały. Z 72 udanych misji Odkrywców pięć działało przez 10 lat lub dłużej. Należą do nich statek kosmiczny ISEE 3/ICE (14 lat), statek kosmiczny IUE (19 lat) i IMP 8 (nadal działający po 25 latach).

Extreme Ultraviolet Explorer (EUVE)

Statek kosmiczny NASA wystrzelony 7 lipca 1992 r. w celu przeprowadzenia przeglądu całego nieba w skrajnym zakresie widma ultrafioletowego. Zawierał trzy teleskopy EUV, każdy czuły na inne pasmo długości fal. Czwarty teleskop przeprowadził z dużą czułością przeszukiwanie ograniczonej próbki nieba w pojedynczym paśmie EUV. EUVE ponownie wszedł w ziemską atmosferę około 23:59 UTC 31 stycznia 2001 roku. Według obliczeń wykonanych przez Centrum Kontroli Kosmicznej Dowództwa Kosmicznego Stanów Zjednoczonych, EUVE ponownie wszedł w atmosferę nad środkowym Egiptem. Obiekt nie został zaprojektowany tak, aby przetrwać ponowne wejście w nienaruszonym stanie i oczekiwano, że rozpadnie się iw większości spłonie w atmosferze. Dowództwo Kosmiczne USA nie może potwierdzić, czy jakiekolwiek elementy przetrwały ponowne wejście. Działalność naukowa zakończyła się w grudniu 2000 r. W ciągu ośmiu lat na orbicie EUVE była pierwszą misją astrofizyczną badającą skrajny ultrafiolet i pomogła wypełnić lukę w naszym rozumieniu tego wcześniej nieznanego widma. EUVE obserwował ponad 1000 pobliskich źródeł, w tym ponad trzy tuziny obiektów poza Galaktyką.

Exosat (europejski satelita obserwatorium rentgenowskiego)

Obserwatorium rentgenowskie Europejskiej Agencji Kosmicznej uruchomione w 1983 r. Zaprojektowane do lokalizacji i identyfikacji kosmicznych źródeł promieniowania rentgenowskiego. Wysoce eliptyczna orbita ziemska o wymiarach 356 km × 191 581 km umożliwiała ciągłe obserwacje do 72 godzin. Ładunek składał się z trzech instrumentów do badania widma rentgenowskiego między 0,04 a 50 keV. Doznał wielu awarii sprzętu, ale dokonał ważnych badań gwiazd podwójnych i galaktyk, w tym odkrycia kilku nowych przejściowych źródeł promieniowania rentgenowskiego. Operacje zakończyły się w kwietniu 1986 roku.

Evershed, John (1864-1956)

Angielski astronom, odkrył efekt Evershed, radialny ruch gazów w plamach słonecznych

Eter (lub Eter)

Przezroczyste, nieważkie medium, które dziewiętnastowieczni fizycy wyobrażali sobie jako wypełniające całą przestrzeń i zapewniające medium, przez które mogą rozprzestrzeniać się fale elektromagnetyczne. Konwencjonalne koncepcje fizyczne tamtych czasów nie dopuszczały fal, które mogłyby podróżować przez "nicość". Pojęcie eteru zaczęło być kojarzone z ideą przestrzeni absolutnej, eter stanowi tło wszechświata, na którym można mierzyć cały ruch. Opracowano eksperymenty, w szczególności eksperyment Michelsona-Morleya, aby spróbować zmierzyć ruch Ziemi w eterze, ale żadne z nich nie wykryło żadnego takiego ruchu, jakkolwiek małego. Zerowy wynik tych eksperymentów został wyjaśniony przez teorię względności, opublikowaną po raz pierwszy w 1905 roku. Eter, jako niewykrywalny, stał się niepotrzebną hipotezą i został porzucony (wraz z newtonowską koncepcją przestrzeni absolutnej).

Eudoksos z Knidos (ok. 400 - ok. 347 p.n.e.)

Grecki astronom, matematyk, urodzony w Knidus (na półwyspie Resadiye, obecnie Turcja). Pierwszy astronom, który sporządził szczegółowy opis gwiazd i konstelacji. Jego praca jest teraz zagubiona, ale znana dzięki obszernym zapożyczeniom przez ARATUS w jego Zjawiskach. Zaproponował system geocentryczny dla Układu Słonecznego, w którym Słońce, Księżyc i planety poruszały się po sferach, których środek znajdował się na Ziemi. Model nie uwzględniał zmian obserwowanej średnicy Księżyca ani zmian jasności planet, które zostały prawidłowo zinterpretowane jako wskazujące na zmieniające się odległości. Zauważył pewne rozbieżności z obserwacjami i próbował dostosować model, postulując, aby bieguny każdej kuli były ustawione pod kątem do następnej kuli. Jego model nie zawierał wyjaśnienia mechanicznego i był jedynie opisem matematycznym, ale później zaczęto uważać, że kule mają fizyczną rzeczywistość. Część jego matematyki stała się podstawą części Elementów Euklidesa, a nawet mogła być jego zasługą.

Euler, Leonhard (1707-83)

Szwajcarski matematyk, urodzony w Bazylei. Rozwinął teorie planet, Księżyca i pływów. Sformułował koncepcję kątów Eulera, w których można wyrazić dynamikę

Euroazjatyckie Towarzystwo Astronomiczne

Euroazjatyckie Towarzystwo Astronomiczne (EAAS) powstało w kwietniu 1990 roku i działa głównie w Nowych Niepodległych Państwach (NIS), na terytorium byłego ZSRR. Jej członkami są profesjonalni astronomowie NIS, stowarzyszenia i instytucje astronomiczne na całym świecie. Jego celem jest utrzymanie i rozwój astronomii NIS oraz wzmacnianie kontaktów naukowych między astronomami NIS a resztą świata. Towarzystwo organizuje spotkania astronomiczne, edukację astronomiczną i tematykę pokrewną. Obsługuje programy biblioteczne i zapewnia bezpłatną lub bardzo tanią prenumeratę rosyjskojęzycznych czasopism i czasopism astronomicznych / kosmicznych dla instytucji astronomicznych NIS i niektórych krajów Europy Środkowej (z wyjątkiem Rosji). Jej publikacje obejmują profesjonalny English Journal, Astronomical and Astrophysical Transactions, popularną rosyjską publikację przetłumaczoną na język angielski, Universe and Ourselves oraz biuletyn elektroniczny w języku rosyjskim, ale przetłumaczony na język angielski.

Europa Orbiter

Proponowana misja zbadania Europy, księżyca Jowisza. Część projektu NASA Outer Planets/Solar Probe. Możliwy start w listopadzie 2003 r. Może być wyposażony w sondę radarową do pomiaru grubości lodu powierzchniowego i wykrywania wszelkich znajdujących się pod nim płynnych oceanów. Inne instrumenty ujawniłyby szczegóły procesów powierzchniowych i wewnętrznych satelity.

Europejskie Towarzystwo Astronomiczne

Europejskie Towarzystwo Astronomiczne zostało założone w 1990 r., aby "przyczyniać się i promować rozwój szeroko rozumianej astronomii w Europie wszelkimi odpowiednimi środkami". Liczy ponad 1500 członków i 18 stowarzyszonych stowarzyszeń. Publikuje biuletyn i co roku organizuje wspólne europejskie i krajowe spotkanie astronomiczne (JENAM).

Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO)

ESO jest międzyrządową organizacją europejską z siedzibą główną, oddziałami naukowo-technicznymi w Garching koło Monachium. Została założona w 1962 roku w celu założenia i prowadzenia obserwatorium astronomicznego na półkuli południowej oraz promowania i organizowania współpracy w europejskich badaniach astronomicznych. Jej państwa członkowskie to Belgia, Dania, Francja, Niemcy, Włochy, Holandia, Szwecja i Szwajcaria. Oryginalne obserwatorium w La Silla znajduje się w jednym z najbardziej suchych obszarów na świecie, chilijskiej pustyni Atakama, 600 km na północ od Santiago. Od czasu przejęcia gruntów w 1964 r. na górze La Silla, 2400 m n.p.m., zbudowano 14 teleskopów optycznych. Najnowszym dodatkiem (w 1989 r.) był 3,5-metrowy Teleskop Nowej Technologii (NTT), jeden z najbardziej zaawansowanych teleskopów optycznych na świecie. NTT współpracuje z kamerą SUSI oraz wielomodowymi instrumentami EMMI (wizualny) i SOFI (podczerwień). Największy instrument w La Silla ma 3,6 m teleskop wyposażony w układ optyki adaptywnej ADONIS oraz spektrograf wysokiej rozdzielczości. Planowane są również instrument na podczerwień i spektrograf prędkości radialnej o wysokiej dokładności. Inne urządzenia obejmują instrument szerokokątny MPG/ESO 2,2 m, teleskop 1,52 m z nowym spektrografem FEROS oraz duński teleskop 1,54 m. Nowo zainstalowany szwajcarski 1,2-metrowy teleskop Leonarda Eulera ze spektrografem CORALIE echelle z powodzeniem "poluje" na planety krążące wokół innych gwiazd. 15-metrowy szwedzki teleskop submilimetrowy ESO (SEST) zaczął działać w 1987 r. Nowa macierz bolometryczna utoruje drogę dla ATACAMA LARGE MILLIMETER ARRAY (ALMA). ESO kończy również prace nad Bardzo Dużym Teleskopem (VLT) na górze Paranal o wysokości 2635 m, 130 km na południe od Antofagasty w Chile. VLT będzie się składał z czterech teleskopów zwierciadlanych o średnicy 8,2 m i kilku ruchomych teleskopów pomocniczych o średnicy 1,8 m. Ich wiązki światła zostaną ostatecznie połączone w interferometrze VLT (VLTI). Po ukończeniu VLT będzie największym teleskopem optycznym na świecie. 29 października 2001 roku ANTU i MELIPAL, dwa z czterech Teleskopów Głównych VLT 8,2 m, zostały pomyślnie połączone. Światło z południowej gwiazdy Achernar (Alpha Eridani) zostało przechwycone przez dwa teleskopy i przesłane do wspólnego ogniska w Laboratorium Interferometrycznym obserwatorium. Po dokładnym dopasowaniu ścieżek optycznych wkrótce zarejestrowano prążki interferometryczne, co dowodzi, że wiązki z dwóch teleskopów zostały pomyślnie połączone w fazie. Na podstawie analizy obserwowanego wzoru (kontrast prążków) ustalono, że średnica kątowa Achernara wynosi 1,9 milisekundy łukowej. W odległości gwiazdy (145 lat) odpowiada to rozmiarowi 13 milionów km. Obserwacja jest równoważna pomiarowi wielkości 4-metrowego samochodu na powierzchni Księżyca.

Europejska Agencja Kosmiczna (ESA)

Międzynarodowa organizacja, której zadaniem jest "zapewnianie i wspieranie, wyłącznie w celach pokojowych, współpracy między państwami europejskimi w dziedzinie badań i technologii kosmicznych oraz ich zastosowań kosmicznych". ESA ma 14 państw członkowskich: Austrię, Belgię, Danię, Finlandię, Francję, Niemcy, Włochy, Irlandię, Holandię, Norwegię, Hiszpanię, Szwecję, Szwajcarię i Wielką Brytanię. Portugalia została piętnastym członkiem w 2000 r. Kanada uczestniczy w niektórych projektach na podstawie umowy o współpracy. Agencja powstała w 1975 roku z połączenia dwóch istniejących organizacji: ESRO (Europejska Organizacja Badań Kosmicznych), która opracowała satelity, oraz ELDO (Europejska Organizacja Rozwoju Rakiet), która była odpowiedzialna za rozwój europejskiej rakiety nośnej. Działalność ESA obejmuje nauki o kosmosie, obserwacje Ziemi, telekomunikację, technologie segmentu kosmicznego, w tym stacje i platformy orbitalne, infrastrukturę naziemną i systemy transportu kosmicznego, a także podstawowe badania w zakresie mikrograwitacji. Siedziba ESA znajduje się w Paryżu. Inne placówki ESA to: Europejskie Centrum Badań i Technologii Kosmicznych (ESTEC) w Holandii; Europejskie Centrum Operacji Kosmicznych (ESOC) w Niemczech; Europejski Instytut Badań Kosmicznych (ESRIN) we Włoszech; Europejskie Centrum Astronautów (EAC) w Niemczech i centrum startowe w Kourou w Gujanie Francuskiej. Program naukowy, w którym uczestniczą wszystkie państwa członkowskie, jest jednym z obowiązkowych działań agencji. Program powstał w czasach ESRO, które wystrzeliło siedem satelitów naukowych. ESA odegrała wiodącą rolę w dodatkowych 13 misjach naukowych (w tym w Kosmicznym Teleskopie Hubble′a) od czasu rozpoczęcia działalności 31 maja 1975 r. Program naukowy ESA opiera się na długoterminowym planie znanym jako Horyzonty 2000, który został przyjęty w 1985. Do najdroższych i najbardziej ambitnych misji, zwanych Kamieniami Węgielnymi, należą Obserwatorium Słoneczne i Heliosferyczne (SOHO) oraz Cluster II (połączone jako Solar-Terrestrial Science Program), misja X-ray Multi-Mirror (XMM), Misja komety Rosetta i Kosmiczny Teleskop Dalekiej Podczerwieni (FIRST). Cztery misje są obecnie badane pod kątem trzech kolejnych Kamieni Węgielnych: orbitera Merkurego BepiColombo, obserwatorium fal grawitacyjnych LISA, interferometru astrometrycznego GAIA oraz misji IRSI Infrared Space Interferometer. ESA uruchomiła również szereg misji małej i średniej klasy, w tym Hipparcos, Ulysses, Infrared Space Observatory (ISO) oraz sondę Huygens do Tytana. Ponadto w 2001 r. planowane jest wystrzelenie Międzynarodowego Laboratorium Promieniowania Gamma (INTEGRAL). Średnie misje zostały obecnie zastąpione mniejszymi, tańszymi misjami, które oferują szybsze czasy rozwoju i częstsze możliwości wystrzelenia. Dzielą się one na misje elastyczne, które mają charakter czysto naukowy, oraz misje SMART (Small Missions for Advanced Research in Technology), w których demonstracja nowych technologii ma pierwszeństwo przed nauką. Pierwszym przykładem misji Flexible będzie Mars Express, którego start zaplanowano na 2003 rok. Głównym celem misji SMART-1 na Księżyc, która ma zostać wystrzelona w 2002 roku, będzie zademonstrowanie napędu jonowego. Badane są również MiniSTEP, misja z 2003 roku we współpracy z NASA, mająca na celu przetestowanie zasady równoważności oraz wkład ESA w Kosmiczny Teleskop Nowej Generacji.

Eta Akwarydy

Deszcz meteorytów, który występuje na przełomie kwietnia i maja. Radiant leży w gwiazdozbiorze Wodnika. Eta Akwarydy pojawiają się, gdy Ziemia przecina zstępujący węzeł strumienia meteorytów z komety Halleya; Orionidy w październiku powstają w wyniku przejścia Ziemi przez węzeł wstępujący. Ponieważ orbita Halleya jest wsteczna, meteoroidy Eta Aquarid uderzają w Ziemię z dużą prędkością względną i wytwarzają szybkie meteory. Istnieją wzmianki o tym deszczu datowane na 74 p.n.e.

Eta Carinae

Jedna z najbardziej tajemniczych znanych gwiazd. Jest to zmienna erupcyjna typu S Doradus, położona w sercu jasnej mgławicy dyfuzyjnej NGC 3373. Jest przesłonięta przez Mgławicę Homunculus, jasny obłok gazu i pyłu wyrzucony przez samą gwiazdę podczas wielkiego wybuchu w 1843 r., kiedy osiągnął pozorną wielkość -0,8, stając się chwilowo jaśniejszy niż wszystkie inne gwiazdy z wyjątkiem Syriusza. Jego pozorna jasność wynosi obecnie 6,2, ale zmienia się nieregularnie na przestrzeni dziesięcioleci i została zarejestrowana jako słaba jak 7,9. Jest niezwykle silnym źródłem promieniowania podczerwonego i uważa się, że jest bardzo jasną niebieską gwiazdą, której większość widzialnego promieniowania jest absorbowana przez mgławicę i ponownie emitowana w podczerwieni. Ze względu na zaciemnienie nie można z całą pewnością określić jego typu widmowego, paralaksy i wielkości bezwzględnej. W różny sposób sugerowano, że ? Carinae jest bardzo młodą gwiazdą na etapie przed sekwencją główną lub niezwykle starą gwiazdą na końcowych etapach swojej ewolucji, co obecnie uważa się za bardziej prawdopodobne. Ostatnia faza jej istnienia może zakończyć się jedną z najbardziej spektakularnych eksplozji supernowych, jakie kiedykolwiek zaobserwowano, ale nie ma sposobu, aby wiarygodnie przewidzieć, kiedy to nastąpi.

Equuleus

(Mały Konik; w skrócie Equ, gen. Equulei; powierzchnia 72 stopnie kwadratowe) Północna konstelacja, która leży między Delfinem a Pegazem, a jej kulminacja następuje o północy na początku sierpnia. Jego pochodzenie jest niepewne, chociaż jego najjaśniejsze gwiazdy zostały skatalogowane przez Ptolemeusza (ok. 100-175 n.e.) w Almagest . Equuleus jest drugim najmniejszym z 88 konstelacji (i najmniejszym na północnym niebie) z tylko jedną gwiazdą, α Equulei (Kitalpha), o jasności 3,9mag, jaśniejszej niż czwartej wielkości. Do ciekawych obiektów należą ε (lub 1) Equulei; poczwórny układ gwiazd składający się z dwóch bladożółtych (F5 i F7) składników, jasności 6,1 i 6,4, separacja 0,9″, okres 101 lat, z których pierwszy ma niewidzialnego towarzysza, który obraca się wokół niego w okresie 2,03 dni, oraz czwarta, żółta (G0) składowa, wielkość 7,4, separacja 10,3″.

Eratostenes z Cyreny (ok. 276 - ok. 196 p.n.e.)

Astronom, filozof, geograf i geometra (opracował twierdzenia z teorii liczb pierwszych), urodzony w Cyrenie (obecnie Szahhat w Libii), został bibliotekarzem w Aleksandrii. Eratostenes dokonał zaskakująco dokładnego pomiaru wielkości Ziemi. Usłyszawszy, że w czasie przesilenia letniego Słońce oświetlało dno studni w Syene (obecnie Asuan, na południe od Aleksandrii), a zatem znajdowało się nad głową, obserwował kąt odchylenia Słońca od zenitu tego samego dnia w Aleksandrii. Zmierzył odległość między dwoma miastami, rzekomo licząc obroty koła jadącego między nimi powozu, i określił obwód Ziemi na 250 000 stadionów (47 000 km, w porównaniu z rzeczywistą wartością 40 000 km) . Zmierzył również z dużą dokładnością nachylenie osi Ziemi uzyskując wartość 23 stopnie 51 minut.

Erfle, Heinrich Valentin (1884-1923)

Optyk, urodzony w Duerkheim, Niemcy, szef działu teleskopów CARLZEISS, Jena; jego imię nosi okular szerokokątny Erfle′a.

Erydan

(rzeka; w skrócie Eri, gen. Eridani; powierzchnia 1138 st. kw.). Konstelacja południowa, która leży między Wielorybem a Orionem i rozciąga się od równika niebieskiego do 32? od południowego bieguna niebieskiego. Punkt kulminacyjny centrum konstelacji przypada na północ w połowie listopada, chociaż jego najjaśniejsza gwiazda znajduje się na południku miesiąc wcześniej. Eridanus był kojarzony z kilkoma różnymi rzekami ziemskimi, w szczególności z Nilem, który również leży na południe-północ, oraz Padem, do którego, jak mówiono w mitologii greckiej, Faton, syn boga słońca Heliosa, wpadł po uderzeniu Zeusa go piorunem podczas nieudanej przejażdżki rydwanem ojca. Najjaśniejsze gwiazdy Erydanusa na południe do ok. ?40° zostały skatalogowane przez Ptolemeusza (ok. 100-175 n.e.) w Almagest; te bardziej południowe (w tym jego najjaśniejsza gwiazda) zostały dodane w czasach renesansu i są pokazane na przykład w Uranometrii Bayera z 1603 r. Duża, ale raczej niepozorna konstelacja, najjaśniejsze gwiazdy w Eridanus to α Eridani (Achernar), która przy wielkości 0,5 jest dziewiątą najjaśniejszą gwiazdą na niebie, β Eridani (Cursa) o jasności 2,8 magnitudo i γ Eridani (Zaurak), o jasności 3,0 magnitudo. Istnieje 14 innych gwiazd o wielkości 4,0 lub jaśniejszych. Do interesujących gwiazd należą ? Eridani, która przy jasności 3,7 magnitudo jest jedną z najbliższych gwiazd widocznych gołym okiem (odległość 10,5 lat świetlnych) oraz gwiazda podobna do Słońca, θ Eridani, drobny układ podwójny z niebieskawobiałymi (A4 i A1) składnikami, jasności 3,3 i 4,4, separacja 8,3″, o² Eridani (Keid), układ potrójny z pomarańczowym (K1) głównym, 4,4mag, wtórnym białym karłem, 9,5mag, separacja 93″, i trzecim karłem ed ( M4.5), składnik o jasności 11,2 magnitudo, który okrąża ten ostatni, separacja 9,0″, okres około 248 lat i ma masę zaledwie około 0,2 masy Słońca, oraz 32 Eridani, inny układ podwójny z żółtym i niebieskawo-białym ( G8 i A2) składowe, wielkości 4,8 i 6,1, separacja 6,5?. Inne interesujące obiekty to NGC 1535, mgławica planetarna dziesiątej wielkości oraz NGC 1291, galaktyka spiralna 9 mag.

Eros

Pierwsza asteroida Amor odkryta niezależnie przez Gustava Witta i Auguste′a Charloisa w 1898 roku, oznaczona jako (433) Eros. Asteroida okrąża Słońce w średniej odległości 1,46 AU, czyli 218 mln km (peryhelium 1,13 AU, aphelium 1,78 AU) w okresie 1,76 roku; nachylenie 11°?, mimośrodowość 0,22. Jego okres rotacji wynosi 5,3 godziny. Eros to asteroida typu S, o widmie odbicia podobnym do zwykłego chondrytu i meteorytów kamienno-żelaznych. Był głównym celem sondy NEAR Shoemaker, która weszła na orbitę wokół Erosa 14 lutego 2000 r. Zwrócone obrazy przedstawiały nieregularny, wydłużony obiekt o wymiarach 33 × 13 km, z kraterem o średnicy 7 km. Niewielkie odchylenie trajektorii sondy ujawniło, że Eros ma gęstość nasypową około 2,5 g cm-3. O godzinie 3:02:10 czasu wschodniego 12 lutego 2001 roku sonda NEAR Shoemaker wylądowała na powierzchni Erosa, pierwszego statku kosmicznego, który wylądował na asteroidzie. Przebył ostatnią milę, schodząc na powierzchnię Erosa z niewielką prędkością 4 mil na godzinę (1,9 m s-1), ostatecznie zatrzymując się po przebyciu 2 milionów mil podróży. Ostatnie zdjęcie wykonane przez sondę znajdowało się zaledwie 394 stóp (120 m) od powierzchni asteroidy i obejmowało obszar o powierzchni 20 stóp (6 m) kwadratowy.

Equator-S

Mały niemiecki satelita wystrzelony w grudniu 1998 roku w celu zbadania ziemskiej magnetosfery równikowej. Operacje rozpoczęły się w lutym 1999 roku, ale zakończyły się po trzech miesiącach z powodu awarii systemu. Pierwszy satelita, który odbiera informacje o położeniu z satelitów GPS poza orbitą geostacjonarną.

Empedokles z Akragas (ok. 492 - ok. 432 p.n.e.)

Mieszkał w Acragas (obecnie Agrygent na Sycylii), jako autor fizyczno-kosmologicznego poematu O naturze, który rozwinął idee filozofów Miletu, takich jak Ksenofanes, którzy wierzyli, że różne formy materii są przejawami podstawowych pierwiastków w różnych mieszaninach. Ksenofanes zasugerował, że wszystko składa się z dwóch elementów, wody i ziemi, a Empedokles rozszerzył to na cztery: ziemię, wodę, powietrze i ogień. Wierzył, że Słońce było odbiciem ognia i jest uznawane za twórcę koncepcji, że światło ma skończoną prędkość.

Enceladus

Średniej wielkości lodowy satelita Saturna, odkryty w 1789 roku przez Williama Herschela. Jego średnica wynosi 500 km, a Saturn okrąża w odległości 238 000 km. Część Enceladusa sfotografowana w misji Voyager ma dwa różne rodzaje terenu: obszary o średniej gęstości kraterów i prawie wolne od kraterów równiny z rozległymi uskokami - prostymi i zakrzywionymi rowkami i grzbietami, takimi jak Daryabar Fossa i Amarkand Sulci. Satelita posiada albedo 1,0, najwyższe znane, co sugeruje, że jego powierzchnia jest bardzo świeża. Tak więc Enceladus nie tylko był aktywny geologicznie w przeszłości, ale może tak być nadal. Jego gęstość nasypowa wynosi 1120 kg m^-3, co wskazuje na skład głównie lodu wodnego. Aktywność ta jest możliwa dzięki powstawaniu tak zwanego eutektycznego stopu amoniaku i wody, który topi się w temperaturze zaledwie 176 K. Energii potrzebnej do tej aktywności mogłoby dostarczać ogrzewanie pływowe, wytwarzane przez lekko eliptyczny satelitę orbitę i rezonans orbitalny 2: 1 z Dione. Enceladus krąży po środku cienkiego pierścienia E Saturna; uważa się, że źródłem małych cząstek pierścienia są szczątki meteorytów z satelity.

Encke, Johann Franz (1791-1865)

Astronom, urodzony w Hamburgu, został profesorem i dyrektorem obserwatorium w Berlinie. Odkrył kometę w 1805 r., którą później uznał za identyczną z kometą obserwowaną w 1818 r. Kometa Enckego ma okres 3,3 roku (najkrótszy ze wszystkich komet), a Encke przewidział jej powrót na 1822 r. (widoczny tylko na półkuli południowej ) oraz w 1825 (które Encke obserwował z Obserwatorium Seeberg niedaleko Gotha). Przewodniczył Obserwatorium Berlińskiemu pracom nad obliczaniem orbit asteroid i odkryciem Neptuna przez GALLE′a przy pomocy map gwiazd, które zredagował Encke. W 1838 r. odkrył lukę między pierścieniem A i pierścieniem F wokół planety Saturn (obecnie znany jako podział Enckego).

Energia

Wielkość afizyczna, którą tradycyjnie definiuje się jako zdolność do wykonania pracy, gdzie "praca" to przyłożenie siły na odległość. Energia, którą ciało posiada dzięki swemu ruchowi, nazywana jest energią kinetyczną, energia kinetyczna (KE) ciała o masie m poruszającego się z prędkością v jest dana wzorem: KE = 1/2mv². Aby zmienić prędkość ciała, należy przyłożyć siłę, a wypadkowa zmiana energii kinetycznej ciała jest równa pracy wykonanej przez tę siłę. Energia, którą ciało posiada ze względu na swoje położenie, nazywana jest energią potencjalną. Kiedy ciało o masie m zostaje podniesione na wysokość h, energia potencjalna (PE), jaką zyskuje, wyraża się wzorem: PE = mgh, gdzie g jest przyspieszeniem ziemskim (to szczególne wyrażenie zakłada stałe pole grawitacyjne; w praktyce przyciąganie grawitacyjne wywierane na ciało maleje wraz ze wzrostem wysokości). Energia potencjalna i kinetyczna są wymienne. Jeśli ciało zostanie wypuszczone z wysokości h, przyspieszy w kierunku ziemi, zamieniając w ten sposób swoją energię potencjalną na energię kinetyczną. Energia występuje w wielu różnych formach. Na przykład ciepło jest zasadniczo energią kinetyczną zawartą w ruchach atomów, cząsteczek lub jonów. Promieniowanie elektromagnetyczne jest formą energii, energia fotonu ("cząsteczki" promieniowania elektromagnetycznego) jest odwrotnie proporcjonalna do długości fali promieniowania. Zgodnie ze szczególną teorią względności energia (E) i masa (m) są równoważne i wymienne, a zależność między nimi wyraża się wzorem E = mc², gdzie c oznacza prędkość światła. Ponieważ c jest dużą liczbą, mała masa odpowiada bardzo dużej ilości energii. Konwersja masy w energię poprzez reakcje jądrowe zasila gwiazdy. Prawo zachowania energii masy mówi, że całkowita ilość energii masy w układzie izolowanym jest stała (jedna postać może przechodzić w drugą, ale całkowita suma masy i energii pozostaje taka sama). Jednostką energii w układzie SI jest dżul (J). Jednostką powszechnie stosowaną w fizyce cząstek elementarnych jest elektronowolt (eV).

Epikur z Samos (341-270 p.n.e.)

Filozof grecki, założył w Atenach filozofię epikurejską, która podzieliła wszechświat na "atomy" i pustkę. Epikurejczycy uważali szczęście za główne dobro człowieka, osiągalne dzięki wolności od niepokoju i lęku, a ich materializm był w późniejszych latach pogardzany jako anty- Chrześcijanin.

Epoka

Określony moment czasu używany do celów odniesienia. W kontekście pomiaru pozycji gwiazd epoką obserwacji jest data uzyskania danych obserwacyjnych. Na przykład katalog dla epoki 2000.0 zawierałby pozycje ważne dla tej daty. Aby uzyskać pozycje w jakiejś innej epoce, należy obliczyć skutki ruchu właściwego. Aby uzyskać dokładną pozycję obiektu w określonym dniu, należy również wziąć pod uwagę inne efekty, takie jak nutacja i aberracja. Należy zauważyć, że epoka obserwacji pozycji gwiazd nie musi pokrywać się z równonocą, do której odnosi się układ współrzędnych. Pozycje gwiazdy o wysokim ruchu własnym w epokach 1972.3, 1984.5, 1999.1 można na przykład wykreślić w układzie współrzędnych równonocy 1950.0. W kontekście ruchu planet terminem "epoka" można określić czas przejścia przez peryhelium (czas, w którym planeta zbliża się do Słońca) jako jeden z elementów orbity.

Epsilon Aurigae

Gwiazda ta, czasami nazywana "Almaaz" lub "Al Anz", jest układem podwójnym zaćmieniowym tego samego typu co Algol, ale o wyjątkowo długim okresie. Jest to bladożółty nadolbrzym typu widmowego F0Ia, pozorna wielkość 3,03v. Jest z natury genialny (jasność bezwzględna -6,0), a jego jasność oszacowano na około 200 000 razy większą niż Słońce, ale znajduje się 2040 lat świetlnych stąd, z paralaksą 0,002″. Zaćmienia trwają około roku i występują w odstępach 27,1 lat; następne zaćmienie nastąpi w 2010 roku.

Epsilon Lyrae

Choć niezbyt jasny, jest to ulubiony obiekt testowy dla potężnych lornetek i małych teleskopów. Położony 1,6° na północny-wschód od Vegi, znany jest jako "Double Double". Gwiazda może być widziana jako podwójna nieuzbrojonym okiem, w dobrych warunkach, przez obserwatorów z bystrym wzrokiem. W lornetce można ją łatwo rozdzielić, ponieważ gwiazdy składowe mają wielkość 3,5′ rozstawione pod kątem 173°. W rzeczywistości jest to system poczwórny, w którym każdy element jest układem podwójnym. Z dobrym 3-calowym (7,5 cm) refraktorem można rozdzielić oba. Układ znajduje się w odległości 160 lat świetlnych (paralaksa 0,020″). Pierwszy składowy układ, ε¹ Lyr, którego łączna jasność pozorna wynosi około 4,7, składa się z dwóch białych gwiazd oddalonych od siebie o 2,5 pod kątem położenia 353°, z okresem obiegu około 1165 lat. Pozorna jasność ε¹ Lyr A wynosi 5,06, jej typ widmowy A3V i wielkość bezwzględna 1,6; ε¹ Lyr B ma pozorną wielkość 6,19, typ widmowy F1V i wielkość bezwzględną 2,7. Drugi system, ε²?2 Lyr, ma łączną jasność około 4,6 magnitudo i jest bardzo podobny do pierwszej pary. Ponownie składa się z dwóch białych gwiazd oddalonych od siebie o 2,3° pod kątem położenia 87°, okres obiegu wynosi 585 lat. Pozorna jasność ε²?2 Lyrae C wynosi 5,30, jej typ widmowy A5V i wielkość absolutna 1,8; ε² Lyr D ma pozorną wielkość 5,51, typ widmowy F0Vn i wielkość bezwzględną 2,0.

Elsasser, Walter M. (1904-91)

Fizyk niemiecko-amerykański zasugerował, że obrót Ziemi wywołuje prądy wirowe w ciekłym jądrze, które generują obserwowane pole magnetyczne Ziemi.

Elipsa

Przekrój stożka uzyskany przez przecięcie prawego stożka kołowego płaszczyzną, która tworzy kąt względem podstawy stożka mniejszy niż kąt utworzony przez bok. Jest to owalna krzywa zawierająca w sobie dwa punkty lub ogniska (liczba pojedyncza: ognisko) takie, że suma odległości od każdego ogniska do dowolnego punktu na krzywej jest stała. Największa średnica elipsy to główna oś (połowa z tego to półoś wielka), a najmniejsza średnica to oś mniejsza. Elipsa jest symetryczna względem obu swoich osi. Krzywa po obróceniu wokół dowolnej osi tworzy powierzchnię zwaną elipsoidą obrotową lub sferoidą. Ogniska znajdują się na głównej osi, po jednej z każdej strony środka elipsy; im większa separacja ognisk, tym bardziej spłaszczona elipsa. Miarą rozdzielenia ognisk jest mimośrodowość e, która może przyjmować wartości od 0 (okrąg) do 1 (przypadek paraboli). W przypadku elipsy o półosi wielkiej a i mimośrodowości e odległość od środka elipsy do dowolnego ogniska wynosi ae. Ścieżka ciała niebieskiego poruszającego się wokół innego ciała niebieskiego po orbicie zamkniętej zgodnie z prawem grawitacji Newtona jest elipsą. W Układzie Słonecznym jednym z ognisk takiej ścieżki wokół Słońca jest samo Słońce.

Elektron

Stabilna cząstka elementarna o masie 9,1091 × 10^-31 kg (energetycznie równoważna 0,511 MeV) i ładunku ujemnym 1,602 × 10^-19 kulomba. Elektron ma spin 1/2 (w jednostkach stałej Plancka h, podzielonej przez 2π) i należy do rodziny leptonów. Elektrony mogą istnieć jako swobodne cząstki lub jako ujemnie naładowane składniki atomów. Kompletny atom zawiera taką samą liczbę ujemnie naładowanych elektronów i dodatnio naładowanych protonów, a zatem jest elektrycznie obojętny. Przepływ elektronów (na przykład wzdłuż drutu lub w innym ośrodku przewodzącym) stanowi prąd elektryczny. Ze względów historycznych elektrony są czasami określane jako cząstki beta, a strumień elektronów jako promieniowanie beta. W najprostszym modelu atomu (model Bohra) uważa się, że elektrony poruszają się wokół jądra atomowego (składającego się z protonów i neutronów) po określonych orbitach, z których każda odpowiada określonemu poziomowi energii atomu. Jeśli elektron pochłonie ilość energii równą różnicy energii między dwoma poziomami, przeskoczy na wyższy ("wzbudzony") poziom. Kiedy elektron spada z wyższego poziomu na niższy, energia jest emitowana w postaci fotonu. W złożonych atomach składowe elektrony znajdują się w koncentrycznych powłokach, a maksymalna liczba elektronów w każdej powłoce jest podyktowana mechaniką kwantową i zasadą wykluczenia Pauliego. Maksymalna dopuszczalna liczba elektronów na najbardziej wewnętrznej powłoce wynosi 2 (w tym przypadku oba elektrony muszą mieć przeciwne spiny), na drugiej powłoce 8, na trzeciej 18 i tak dalej. Kiedy powłoka zawiera maksymalną liczbę elektronów, mówi się, że jest wypełniona. Najbardziej wewnętrzne powłoki zwykle wypełniają się jako pierwsze, a wszelkie pozostałe elektrony są dostępne do wzięcia udziału w oddziaływaniach chemicznych z innymi atomami (elektrony te nazywane są elektronami walencyjnymi). Atomy z wypełnionymi powłokami, takie jak hel (2 elektrony) i neon (2 + 8 = 10 elektronów), są szczególnie stabilne, ponieważ potrzeba więcej energii, aby podnieść jeden z ich elektronów na wyższy poziom lub całkowicie go usunąć, niż jest to w przypadku atomów, które mają częściowo wypełnione powłoki zewnętrzne. Wielkość ładunku elektronu (lub "ładunku elektronicznego"), która jest oznaczona symbolem "e", jest używana jako jednostka opisująca ładunki cząstek subatomowych i jąder atomowych.

Elektronowolt

Jednostka energii używana do opisania energii cząstek subatomowych i fotonów lub poziomów energetycznych atomów. Jeden elektronowolt (symbol eV), czyli energia kinetyczna uzyskana przez elektron, gdy jest on przyspieszany przez różnicę potencjałów jednego wolta, odpowiada 1,602?10^-19 J. Powszechnie używanymi wielokrotnościami są keV (103 eV), MeV ( 106 eV) i GeV (109 eV).

EISCAT

Stowarzyszenie Naukowe EISCAT to międzynarodowa organizacja badawcza obsługująca trzy geofizyczne systemy radarowe z niespójnym rozproszeniem, grzejnik jonosferyczny i dynasondę w północnej Skandynawii. Jest finansowany i obsługiwany przez rady badawcze Norwegii, Szwecji, Finlandii, Japonii, Francji, Wielkiej Brytanii i Niemiec. Dwa nadajniki radarowe VHF i UHF znajdują się w pobliżu miasta Troms? w Norwegii, a trzeci, który zaczął działać w 1996 r., znajduje się w pobliżu Longyearbyen na arktycznej wyspie Spitzbergen. Radary mierzą gęstość, temperaturę i prędkość plazmy w jonosferze polarnej i zorzowej.

Ejecta

Materiał wyrzucony w wyniku uderzenia w powierzchnię ciała planetarnego, w szczególności w wyniku powstania krateru. Ejecta składa się głównie z materiału wydobytego z ciała, które zostało uderzone. Może tworzyć promienie rozciągające się promieniście od krateru; koc wyrzutu, ciągłe osadzanie wyrzutu otaczające krater; lub wtórne kratery, spowodowane przez większe fragmenty wyrzucanych gruzu. Materiał, który znajdował się na powierzchni, ma tendencję do ciemnienia z wiekiem w wyniku wystawienia na promieniowanie, więc wyrzut, który składa się ze świeżego materiału podpowierzchniowego, jest często jasny dla kontrastu.

Einstein, Albert (1879-1955)

Fizyk urodzony w Ulm w Württemberg w Niemczech, opisał efekt fotoelektryczny (za który otrzymał nagrodę Nobla w 1921 r.) i stworzył teorię szczególnej teorii względności w 1905 r. w wolnym czasie, będąc pracownikiem szwajcarskiego urzędu patentowego. Teoria względności opierała się na dwóch hipotezach, że prawa fizyki muszą mieć taką samą postać w każdym układzie odniesienia i że prędkość światła pozostaje stała we wszystkich układach odniesienia. Wydedukował, że masa i energia są równoważne. Starał się rozszerzyć szczególną teorię względności na zjawiska związane z przyspieszeniem, wykorzystując zasadę równoważności, w której uznano, że przyspieszenie grawitacyjne jest nie do odróżnienia od przyspieszenia spowodowanego siłami mechanicznymi. Masa grawitacyjna była zatem "równoważna" masie bezwładnej. Będąc profesorem w Pradze, przewidział odchylenie grawitacyjne światła, na przykład, jak światło odległej gwiazdy, przechodzącej w pobliżu Słońca, wydaje się być lekko ugięte, przesuwając widoczną pozycję gwiazdy z dala od Słońca. Zostało to zaproponowane jako pierwszy eksperymentalny dowód na korzyść teorii Einsteina i zweryfikowane przez obserwacje EDDINGTONA i DYSONA podczas zaćmienia Słońca w 1919 roku. Opracował ogólną teorię względności podczas pobytu w Zurychu i Berlinie. Sukces testu względności z 1919 r. zapoczątkował pozycję Einsteina jako naukowej ikony, a londyński Times zatytułował artykuł "Rewolucja w nauce - nowa teoria wszechświata - obalenie idei newtonowskich". Z kolei jego pracę w Berlinie przerwały demonstracje o antyżydowskim zabarwieniu i ostatecznie Einstein objął stanowisko w Princeton, gdy naziści przejęli władzę. W Princeton rozpoczął pracę nad ujednoliceniem praw fizyki, ambitnym, być może zbyt ambitnym zadaniem, które fizycy kontynuują. Aktywnie działał w ruchu pokojowym i przyjął rolę mądrego i niezależnego doradcy naukowego świata. Jego imię bierze się od wielu instytucji itp., być może najważniejszą z astronomii jest rentgenowski satelita astronomiczny Einsteina.

Eckert, Wallace John (1902-71)

Informatyk i astronom. Urodzony w Pittsburghu w Pensylwanii Eckert był pionierem wykorzystania sprzętu IBM z kartami perforowanymi do obliczeń astronomicznych. Jako dyrektor US Nautical Almanac Office wprowadził komputerowe metody obliczania i drukowania tabel, zamiast polegać na ludzkich "komputerach". Kiedy później został dyrektorem Watson Scientific Computing Laboratory na Uniwersytecie Columbia, kierował budową komputerów dostosowanych do obliczania pozycji planet i Księżyca. Trudno wyobrazić sobie dzisiejszy świat astronomii bez komputerów i metod, których był pionierem.

Ekliptyka

Koło wielkie na sferze niebieskiej, które przedstawia pozorną roczną ścieżkę ruchu Słońca względem gwiazd tła. Jest tak zwany, ponieważ zaćmienia mogą wystąpić, gdy Księżyc go przecina. Ze względu na ruch Ziemi wokół Słońca, wydaje się, że Słońce porusza się po sferze niebieskiej, wykonując jeden pełny obrót w ciągu roku. W rzeczywistości ekliptyka reprezentuje przecięcie płaszczyzny orbity Ziemi ze sferą niebieską, a ponieważ równik Ziemi jest nachylony pod kątem około 23 ?° do płaszczyzny orbity, wynika z tego, że ekliptyka jest nachylona do równika niebieskiego o tę samą wartość (nachylenie ekliptyki). Ekliptyka przecina równik niebieski w dwóch punktach: równonocy wiosennej i równonocy jesiennej.

Ekosfera

Obszar w kształcie muszli wokół gwiazdy, w którym temperatura powierzchni odpowiedniego ciała planetarnego sprzyja istnieniu życia. Zarówno średnica, jak i grubość ekosfery zależą od typu gwiazdy, w szczególności od temperatury jej powierzchni. W Układzie Słonecznym ekosfera rozciąga się od tuż poza orbitą Wenus do orbity Marsa, co czyni Ziemię jedyną planetą odpowiednią do życia, zgodnie z tą definicją. (Zauważ, że Księżyc znajduje się w ekosferze Słońca, ale nie posiada warunków sprzyjających powstawaniu życia.) Ogólnie rzecz biorąc, gorętsze gwiazdy mają większą i szerszą ekosferę; chłodniejsza gwiazda jest mniejsza i węższa. Jednak gwiazda karłowata miałaby znacznie mniejszą i węższą ekosferę niż gigantyczna gwiazda o tej samej temperaturze powierzchni. Tradycyjna koncepcja ekosfery, jak zdefiniowano powyżej, została sformułowana tak, aby miała zastosowanie do życia na powierzchni (na lądzie lub w powierzchniowych oceanach) oraz do form życia podobnych do tych znanych na Ziemi. W latach 90. stało się jasne, że "życie" w najszerszym znaczeniu może obejmować szersze spektrum i może istnieć w bardziej niezwykłych środowiskach. Odkryto mikroorganizmy znane jako ekstremofile, które, jak sama nazwa wskazuje, rozwijają się w ekstremalnych środowiskach, w szczególności w temperaturach znacznie wyższych lub niższych niż tolerują inne organizmy. Ponadto istnieją organizmy głębinowe i podpowierzchniowe, które nie polegają na fotosyntezie i mogą wytrzymać temperatury odpowiednio 1100°C i 1200° ?C na głębokości 5 km. Spekulowano, że życie może istnieć na przykład w oceanie podpowierzchniowym satelity Jowisza, Europy. Jeśli okaże się, że życie w tym i innych "ekstremalnych" środowiskach jest możliwe, standardowa definicja ekosfery będzie musiała zostać napisana od nowa.

Eddington, Sir Arthur Stanley (1882-1944)

Astrofizyk, urodzony w Kendal, Westmorland, Anglia, został Plumiańskim profesorem astronomii i dyrektorem Obserwatorium Cambridge. Praca Eddingtona nad teorią względności została opisana przez EINSTEIN jako "najlepsze przedstawienie tematu w jakimkolwiek języku", a z Greenwich poprowadził on jedną z dwóch ekspedycji na zaćmienie Słońca w 1919 r., które potwierdziły przewidywane odchylenie światła gwiazd pod wpływem grawitacji. Dorobek jego życia dotyczył budowy wewnętrznej gwiazd. Odkrył zależność masa-jasność, obliczył obfitość wodoru i wyjaśnił pulsację gwiazd zmiennych cefeid oraz bardzo duże gęstości białych karłów. Jako jeden z pierwszych zidentyfikował reakcje jądrowe jako źródło energii w gwiazdach. Badał ciśnienie transportu energii przez gwiazdę przez promieniowanie i wykazał, że powyżej pewnej jasności, granicy Eddingtona, gwiazda nie może dzięki sile grawitacji utrzymać swojej równowagi i ulegnie zakłóceniu. W późniejszych latach zwrócił uwagę na zaskakujące zbieżności liczbowe między wielkościami atomowymi i kosmologicznymi, ale jego kosmologiczna teoria dotycząca przyczyn nie została w ogóle zaakceptowana.

Edgeworth, Kenneth Essex (1880-1972)

Astronom amator, urodzony w Streete w hrabstwie Westmeathe w Irlandii. Jego artykuł z 1943 r. "Ewolucja naszego układu planetarnego" jest pierwszym odniesieniem do rezerwuaru komet poza planetami, teorii, która zapowiadała koncepcję pasa KUIPERA, czasami określanego w Irlandii i Wielkiej Brytanii jako pas Edgewortha-Kuipera.

Eötvöos,Roland (1848-1919)

Węgierski fizyk, urodzony w Peszcie (obecnie część Budapesztu), został tam profesorem fizyki doświadczalnej. Pracował nad szerokim zakresem problemów fizycznych, w tym grawitacją, i wynalazł równowagę Eötvöosa, równowagę skrętną. Za jego pomocą przetestował (w tak zwanym eksperymencie Eötvöosa) zasadę równoważności, zgodnie z którą masa grawitacyjna i masa bezwładna są równoważne; odkrył, że były one identyczne z mniej niż pięcioma częściami na miliard. Zasada równoważności została pierwotnie spowodowana przez GALILEO, a EINSTEIN nadał jej znaczenie w ogólnej teorii względności.

Efekt Poyntinga-Robertsona

Siła wypadkowa działająca na małe cząstki, która powoduje rozpad ich orbit, znana również jako opór Poyntinga-Robertsona. Kiedy fotony światła uderzają w cząstkę pyłu na orbicie wokół Słońca, uderzają nie bezpośrednio "bokiem do przodu", ale nieznacznie w jej przednią stronę (stronę "przednią" pod względem ruchu orbitalnego). Ich energia jest pochłaniana, a następnie ponownie wypromieniowywana, ale jest ponownie wypromieniowywana izotropowo - we wszystkich kierunkach. Przeniesienie energii z fotonu na cząsteczkę można traktować jako przyłożenie siły do cząstki. Istnieje składowa tej siły, która działa w kierunku przeciwnym do składowej stycznej ruchu orbitalnego cząstki, która nie jest kompensowana, gdy pochłonięta energia jest ponownie wypromieniowywana. W rezultacie cząstka traci energię kinetyczną, co zmniejsza jej prędkość, więc porusza się po spirali do wewnątrz, w kierunku Słońca. Ten prosty obraz komplikuje między innymi fakt, że cząstki mają różne kształty i spiny; pierścień cząstek pyłu o tym samym średnim promieniu, ale o rozkładzie kształtów stopniowo by się rozszerzał. Czas rozpadu jest krótszy dla cząstek mniejszych io małej gęstości. Efektowi można przeciwdziałać ciśnieniem promieniowania, tym bardziej zmniejszając rozmiar cząstek poniżej około 1 ?m. Efekt Poyntinga-Robertsona działa również na cząstki w układach pierścieni planetarnych. John Poynting jako pierwszy opisał ten efekt w 1903 roku; Howard Robertson wyprowadził ją z teorii względności w 1937 roku.

Elementy orbitalne

Parametry wymagane do określenia kształtu i orientacji w przestrzeni orbity oraz do ustalenia pozycji na tej orbicie w dowolnym momencie ruchu planety lub satelity na tej orbicie. Do planety poruszającej się wokół Słońca potrzebnych jest sześć elementów, a byłyby one następujące:

a - półoś wielka elipsy
e - ekscentryczność elipsy
i - nachylenie orbity do płaszczyzny ekliptyki
Ω - długość węzła wstępującego, czyli kąt mierzony przeciwnie do ruchu wskazówek zegara na ekliptyce od równonocy wiosennej do punktu przecięcia orbity z ekliptyką, w którym planeta przechodzi z południa na północ od tej płaszczyzny
ω - długość peryhelium (nazywana czasem "argumentem peryhelium"), czyli kąt mierzony w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara w płaszczyźnie orbity od węzła wstępującego do peryhelium
T - czas, w którym planeta przeszła przez peryhelium.

Słońce zajmuje jedno z dwóch ognisk elipsy orbity planety. Linia poprowadzona przez punkt peryhelium i aphelium planety przechodzi przez Słońce i nazywana jest linią apsyd lub główną osią orbity. Połowa długości tej linii to półoś wielka, odpowiada średniej odległości planety od Słońca. Mimośrodowość orbity eliptycznej jest miarą wielkości odchylenia orbity od okręgu; można go znaleźć, dzieląc odległość między ogniskami elipsy przez długość głównej osi. Położenie planety w dowolnym momencie można przewidzieć, jeśli jest znane, kiedy przechodziła przez dowolną określoną pozycję; na przykład czas przejścia przez peryhelium. W przypadku satelity na orbicie wokół Ziemi węzeł wstępujący i nachylenie byłyby odniesione do płaszczyzny równika niebieskiego. W przypadku układu podwójnego o nieznanej masie niezbędny jest siódmy element: okres orbitalny P, czyli ruch średni n(=2π/P). W przypadku Układu Słonecznego ten dodatkowy element, choć czasami wymieniany, jest powiązany z wartością wielkiej półosi (a) trzecim prawem Keplera. T , w przypadku układu podwójnego, odnosi się do czasu przejścia periastronu (momentu, w którym dwie gwiazdy zbliżają się do siebie).

Eksplorator spektroskopii dalekiego ultrafioletu (FUSE)

Pierwsza misja kosmiczna na dużą skalę w pełni zaplanowana i obsługiwana przez amerykańską placówkę akademicką - Johns Hopkins University w Maryland. Rozpoczęty w czerwcu 1999 r. Rozpoczął jako projekt zarządzany przez NASA w połowie lat 80., ale później został zrestrukturyzowany w celu zmniejszenia kosztów i czasu rozwoju. Zaprojektowany do badań spektroskopowych o wysokiej rozdzielczości w zakresie fal ultrafioletowych. Zbada obłoki gazu wodoru i deuteru między gwiazdami w Drodze Mlecznej i pobliskich galaktykach, dostarczając nowych informacji na temat ewolucji galaktyk i formowania się gwiazd.

Efekt Jarkowskiego

Efekt Jarkowskiego zmienia rotację i orbitę ciała krążącego w Układzie Słonecznym poprzez asymetryczne ponowne promieniowanie energii cieplnej ze Słońca. Efektem jest siła niegrawitacyjna, która powoduje zmianę orbit mniejszych planetoid o wielkości kilku kilometrów w czasie.

Euklidesowy dowód nieskończonych liczb pierwszych

Dowód na to, że istnieje nieskończenie wiele liczb pierwszych, zawarty jest w Elementach Euklidesa, napisanym ponad 2000 lat temu. Najprostsze podejście do udowodnienia twierdzenia wykorzystuje dowód przez sprzeczność, w którym zaprzeczenie twierdzeniu prowadzi do absurdalnego lub sprzecznego wyniku. Zaczynamy więc od założenia, że istnieje dokładnie N liczb pierwszych, które można wyliczyć p₁, …, pN, gdzie N jest skończona liczba. Rozważmy teraz liczbę x, która jest iloczynem N liczb pierwszych plus 1, czyli x = (p₁ × p₂ … × pN) + 1. Dzielenie x przez dowolną z p₁ … , pN pozostawi resztę 1, więc x nie jest podzielne przez żadną z naszej skończonej listy liczb pierwszych. Ale ponieważ wszystkie liczby inne niż pierwsze można wyrazić jako iloczyn liczb pierwszych, oznacza to, że jedynymi dzielnikami x są 1 i samo x. Dlatego x musi być liczbą pierwszą. Ale w takim przypadku nasza lista N liczb pierwszych nie była kompletna. Jest to sprzeczne z naszym początkowym założeniem i pokazuje, że w rzeczywistości istnieje nieskończenie wiele liczb pierwszych.

Elipsy

Elipsa jest zdefiniowana jako przekrój stożkowy przez przecięcie nachylonej płaszczyzny ze stożkiem dwustronnym. Stożek taki można zdefiniować równaniem |z| = x² + y². Jeśli nachylona płaszczyzna przecina stożek wzdłuż tylko jednej krzywej, wynikiem jest elipsa o postaci x²/a² + y²/b²= 1. Stałe aib odnoszą się do długości długiej i krótkiej osi kształtu. Jeśli a > b > 0, to ogniskami elipsy są dwa punkty leżące na głównej osi elipsy, w tym przypadku na osi x, w pewnej odległości √a²+b² od środka. Elipsę można również zdefiniować jako zbiór punktów takich, że obwód trójkątów utworzonych przez punkty na elipsie i dwa ogniska jest stały. W 1609 roku niemiecki astronom Johannes Kepler zauważył, że orbity planet można opisać za pomocą elips ze Słońcem w jednym ognisku. Ogólnie rzecz biorąc, elipsy mogą zatem opisywać ruch obiektów w polach grawitacyjnych, takich jak sztuczne satelity na ich orbitach.

Edukacja

•  Niewielu Egipcjan otrzymało jakiekolwiek formalne wykształcenie. Większość była analfabetami i przeszła szkolenie zawodowe mające na celu przygotowanie ich do przyszłego zatrudnienia. Umiejętności takie jak stolarstwo były przekazywane z pokolenia na pokolenie.
•  Nauka była bardzo kosztowna i wielu rodzin nie było na to stać. Umiejętność czytania i pisania mogła czasami prowadzić do objęcia stanowiska skryby, co było jednym z najbardziej pożądanych zawodów w Egipcie.
•  Aby zostać skrybą, poszedłeś do szkoły specjalnej w wieku około dziewięciu lat. Szkolenie trwało od 7 do 12 lat. Dopiero wtedy skrybowie mogli pisać na zwojach papirusu.
•  Uczniowie stworzyli własne pędzle i kolory oraz skopiowali długie listy słów i wyrażeń. Następnie przeszli do kopiowania całych tekstów.
•  Teksty były zazwyczaj dziełami moralnymi, pełnymi rad, jak powinien zachowywać się młody Egipcjanin.
• Skrybów było wiele możliwości zatrudnienia. Możesz szukać pracy w świątyni, sądzie, w rządzie lub jako podróżujący reporter wojenny w armii egipskiej.
•  Starożytni Egipcjanie wierzyli, że pismo jest święte - umiejętność podarowana im przez boga mądrości, Thota.
•  Szkoły przyłączono do świątyń i urzędów państwowych. Dzieci królewskie miały własne szkoły w pałacach.
•  Wygląda na to, że edukacja była prawie całkowicie ograniczona do mężczyzn. Istnieją dowody na to, że tylko jedna dziewczyna była uczona czytać i pisać - w liście z XX dynastii od mężczyzny do jego syna czytamy: "Zobaczysz tę córkę Chonsumose i pozwól jej napisać list i wysłać go do mnie".


Egipt dzisiaj

•  Egipt stał się republiką 18 czerwca 1953 roku, kiedy król Faruk został zmuszony do abdykacji. Pułkownik Gamel Abdel Nasser został premierem, a później prezydentem.
•  Prezydent Nasser rozpoczął serię ambitnych projektów, w tym budowę Wysokiej Tamy Asuańskiej, sfinansowanych z pieniędzy zebranych z nacjonalizacji Kanału Sueskiego. Ukończony w 1970 roku kontroluje coroczne powodzie Nilu i zapewnia około połowy egipskiego zaopatrzenia w energię.
•  W 1958 r. Egipt założył Zjednoczoną Republikę Arabską z Jemenem i Syrią, aby oprzeć się wpływom izraelskim na Bliskim Wschodzie. W 1967 zaangażowali się w wojnę sześciodniową z Izraelem. Izrael zniszczył egipskie siły powietrzne, zdobył Synaj i zamknął Kanał Sueski.
•  Po wojnie sześciodniowej Egipt został zmuszony do uznania państwa Izrael. Okupowane regiony Egiptu zostały zwrócone. Niespokojny rozejm trwał do śmierci Nassera w 1970 roku.
•  Następca Nasera, Anwar al-Sadat, przypuścił piorunujący atak na izraelskich okupantów na Synaju w 1973 r., w żydowskie święto Jom Kippur. Egipcjanie zostali zmuszeni do wycofania się, ale porozumienie o zawieszeniu broni, które zostało osiągnięte później, sprzyjało Egiptowi.
•  Od 1977 prezydent Sadat rozpoczął działania pokojowe z Izraelem. W 1978 roku podpisano historyczną umowę pod nazwą Camp David Agreement. Izrael zgodził się wycofać z Synaju, a Egipt oficjalnie uznał Izrael.
• Wiele osób w Egipcie było niezadowolonych z porozumienia z Camp David i 6 października 1981 r. Sadat został zamordowany. Jego następca, Hosni Mubarak, od tego czasu był u władzy, mimo licznych zamachów na jego życie.
•  Pod rządami Mubaraka Egipt zbliżył się do Zachodu. Egipt wysłał 35 000 żołnierzy do walki z Irakiem w wojnie w Zatoce Perskiej.
•  W ostatnich latach Egipt stał się celem islamskich fundamentalistów. W 1997 r. podpalono autobus wczasowiczów, który zwiedzał świątynię Hatszepsut, jedno z głównych zabytków miasta Luksor w południowym Egipcie.
•  Pomimo takich niepokojów Egipt nadal kwitnie, a gospodarka również kwitnie. W 2000 roku Egipt podpisał umowę o wartości miliarda dolarów z Libanem i Syrią na budowę rurociągu transportującego egipski gaz.


Egipt muzułmański i osmański

•  Armie arabskie podbiły Egipt w VII wieku naszej ery. Ich ogromne umiejętności w jeździe konnej sprawiały, że z łatwością dorównywali siłom rzymskim.
•  Islam stał się religią państwową Egiptu, a nowe miasto el-Qahira stało się stolicą, Kairem. Sukcesja przywódców muzułmańskich (kalifów) została wyznaczona do rządzenia zgodnie z prawem boskim. Byli to Umajjadowie (658-750 r.), Abbasydzi (750-868), Tulunidzi (868-905), Ichitidzi (905-969) i Fatymidzi (969-1171 r.).
•  W 1171 Salah-ed-Din (Saladyn) przejął kontrolę nad Egiptem siłą. Został sułtanem i założył dynastię Ajjubidów (1171 - 1250).
•  Saladyn był wielkim wodzem, który bronił muzułmańskiego Egiptu przed chrześcijańskimi krzyżowcami, podbijając większość Syrii i Palestyny. Był zaciekłym wojownikiem, ale znany był również z miłosierdzia podczas wypraw krzyżowych. Jego bratanek, sułtan al-Kamil, panujący w latach 1218-1238, skutecznie obronił Egipt przed atakiem chrześcijan w latach 1218-1221.
•  Mężczyźni w islamskim Egipcie mieli zakaz noszenia złota przez ich religię. Zamiast tego nosili biżuterię wykonaną z innych materiałów.
•  W XII wieku Kair spotkał się z falami ataków chrześcijańskich krzyżowców. Znaczna część miasta została zniszczona, a Saladyn rozkazał, aby zostało ufortyfikowane. Zbudowano słynną Cytadelę i mury miejskie.
•  Fortyfikacje miasta nie uspokoiły al-Kamila, więc wynajął armię tureckich żołnierzy - Mameluków - do obrony Kairu przed IX krucjatą dowodzoną przez Ludwika IX z Francji w 1249 roku. Posunięcie to okazało się katastrofalne, gdy Mamelukowie postanowili zająć moc dla siebie.
•  Wraz z upadkiem Ajjubidów Mamelukowie rządzili Egiptem przez ponad dwa stulecia. Był to wiek wielkiej wynalazczości w sztuce, a także udanego handlu.
•  Na początku XVI wieku panowanie Mameluków zanikało. Po serii słabych przywódców i straszliwej pladze osmański sułtan Selim I najechał Egipt w 1517 roku i kraj stał się częścią Imperium Osmańskiego.
•  Egiptem rządził pasza mianowany przez sułtana. Ale potęga Imperium Osmańskiego zaczęła dramatycznie spadać. Era okresu osmańskiego już dobiegała końca.


Echnaton i Nefertiti

•  Faraon Echnaton był pierwotnie nazywany Amenhotepem i urodził się w XIV wieku p.n.e. Był młodszym synem Amenhotepa III i wstąpił na tron, ponieważ zmarł jego starszy brat.
•  Echnaton rządził starożytnym Egiptem od około 1352 r. p.n.e. Początkowo prawdopodobnie rządził wspólnie z ojcem, później dzielił władzę z żoną Nefertiti.
•  Jednym z pierwszych dużych projektów Echnatona była wielka świątynia w Tebach, poświęcona nowemu bogu o imieniu Aton. Wiele obrazów króla i jego żony zdobiło ściany świątyni.
•  Echnaton chciał wyjść poza budowanie świątyń. W miejscu, które teraz nazywamy Tell el-Amarna, zbudowano nową stolicę, zwaną Achetaten. Najlepiej zachowany przykład osady Nowego Państwa, obejmuje świątynie, pałace i domy z cegły mułowej.
•  Echnaton i Nefertiti byli tak oddani bogu Atenowi, że zabronili czczenia starych bogów, w tym Amona-Ra. Król nie był już znany pod swoim pierwotnym imieniem Amenhotep, ale przez Echnatona - co oznacza "Skuteczny Duch Atona".
•  Ludzie byli zmuszani do oddawania czci wizerunkom faraona i jego rodziny błogosławionych przez Atona - nawet we własnych domach.
•  Archeolodzy dużo wiedzą o życiu starożytnego Egiptu za panowania Echnatona z listów z Amarny, które odkryto w 1888 roku. Zostały one wysłane do Echnatona od różnych władców Bliskiego Wschodu.
•  Niektóre listy mówią o zaniedbaniu niektórych części imperium egipskiego. Inni mówią o spiskach mających na celu zamordowanie króla.
•  Nikt nie wie, co stało się z ciałem Echnatona. Prawdopodobnie został zniszczony. Jego imię zostało pominięte na oficjalnej liście królów i nie modlono się o niego w świątyniach.


Etap dojrzałości

Jeden z czterech etapów cyklu życia produktu charakteryzujący się pełną akceptacją produktu na rynku, szczytową sprzedażą i zyskami.

Etap wstępny

Jeden z czterech etapów cyklu życia produktu, charakteryzujący się testowaniem produktu i niewielkim zyskiem lub jego brakiem.

Etap wzrostu

Jeden z czterech etapów cyklu życia produktu charakteryzujący się dodatnimi przepływami pieniężnymi i zyskami oraz wczesną akceptacją produktu.

Exit Interview

Stosowany w celu wyeliminowania problemów, które mogą wyniknąć z rozwiązania stosunku pracy pracownika.

Epizodyczne wąskie gardła

Przesuwające się wąskie gardła, które wydają się nie mieć przyczyny, zwykle spowodowane niedoborem siły roboczej, brakiem materiałów lub awarią maszyny.

Early Adopters

Ci, którzy są jednymi z pierwszych, którzy kupili nowy produkt, zwykle około 10 procent wszystkich docelowych klientów.

Etap spadku

Ostatni etap cyklu życia produktu, kiedy zyski stają się nieuchwytne z powodu nasycenia rynku i zwiększonej konkurencji.

Ekonomia deficytu uwagi

Uwaga klientów jest stale poszukiwana. Korzystanie z wiadomości promocyjnych, aby przyciągnąć tylko ograniczoną część tej uwagi.

e

e jest liczbą transcendentalną i jedną z podstawowych stałych matematyki. Znana jako stała Eulera, ma wartość około 2,71828182845904523536028747. Jej naturalny dom zajmuje się analizą matematyczną i chociaż inżynierowie i fizycy chętnie pracują z potęgami dziesięciu i logarytmami do podstawy dziesięciu, matematycy prawie zawsze pracują z potęgami e i logarytmami do podstawy e. Są one znane jako logarytmy naturalne. Podobnie jak π e ma wiele definicji. Jest to niepowtarzalna liczba rzeczywista, dla której sama jest pochodna funkcji, czyli funkcja wykładnicza. Jest to naturalna proporcja prawdopodobieństwa; i ma wiele reprezentacji w postaci nieskończonych sum. e jest ściśle związane z ?, ponieważ funkcje trygonometryczne, które często są wyrażane za pomocą π, można również zdefiniować za pomocą funkcji wykładniczej


Epoka brązu

•  Epoka brązu to okres prehistorii, kiedy ludzie po raz pierwszy zaczęli używać brązu metalowego.
•  Brąz to stop (mieszanka) miedzi z około 10% cyną.
•  Pierwszymi użytymi metalami były prawdopodobnie grudki czystego złota i miedzi, ubite w celu wykonania ozdób w Turcji i Iranie około 6000 lat p.n.e.
•  Rudy metali (metale zmieszane z innymi minerałami) zostały prawdopodobnie odkryte, gdy odkryto, że niektóre kamienie topią się po podgrzaniu w piecu.
•  Około 4000 lat p.n.e. kowale metali w południowo-wschodniej Europie i Iranie rozpoczęli produkcję miedzianych siekier z centralnym otworem na drewniany trzon.
•  Wiek miedzi to okres, w którym ludzie używali miedzi, zanim nauczyli się ją stapiać z cyną w celu wytworzenia brązu.
•  We wczesnych miastach Mezopotamii na Bliskim Wschodzie, około 3500 p.n.e., kwitła obróbka metali z użyciem miedzi.
•  Epoka brązu rozpoczęła się kilkakrotnie między 3500 a 3000 p.n.e. na Bliskim Wschodzie, na Bałkanach i w południowo-wschodniej Azji, kiedy kowale odkryli, że dodając niewielką ilość cyny, mogą wytwarzać brąz. Brąz jest twardszy niż miedź i łatwiej go przerobić na ostre ostrze.
•  Znajomość brązu rozprzestrzeniła się powoli w Eurazji, ale do 1500 r. p.n.e.. był w użyciu od Europy do Indii.
•  Rzadkość cyny pobudziła kontakty handlowe na duże odległości - i pierwsze kopalnie, takie jak kopalnie cyny w Kornwalii w Anglii.
•  Brąz można odlać - ukształtować poprzez wtopienie go w glinianą formę (sam ukształtowany na woskowym modelu). Po raz pierwszy ludzie mogli nadać rzeczom dowolny kształt. Wykwalifikowani kowale w całej Eurazji zaczęli odlewać brąz, aby wytwarzać wszystko, od broni po przybory kuchenne.


Epoka żelaza

•  Epoka żelaza to czas w prehistorii, kiedy żelazo zastąpiło brąz jako główny metal.
•  Użycie żelaza zostało odkryte przez Hetytów w Anatolii w Turcji między 1500 a 1200 rokiem p.n.e. To odkrycie pomogło Hetytom uczynić niezmiernie potężnymi przez kilka stuleci.
•  Około 1200 r. p.n.e. upadło imperium hetyckie, a użycie żelaza rozprzestrzeniło się w Azji i Europie Środkowej. Doryccy Grecy stali się sławnymi mistrzami żelaza.
•  Cyna jest rzadka, więc przedmioty z brązu zostały wykonane głównie dla wodzów. Ruda żelaza jest powszechna, więc zwykli ludzie mogą mieć metalowe przedmioty, takie jak przybory kuchenne.
•  Wielu zwykłych rolników mogło sobie pozwolić na żelazne kosy i siekiery. Dzięki wytrzymałym metalowym narzędziom do szybkiego oczyszczania pól i zbierania plonów rolnictwo rozwijało się znacznie szybciej.
•  Wzrost liczby ludności spowodował presję na zasoby, a działania wojenne wzrosły w całej Eurazji. Częściowo w rezultacie wiele osad w północnej Europie przekształciło się w grodziska - miejsca na wzgórzach chronione wałami ziemnymi, rowami i palisadami.
•  Około roku 650 p.n.e. ludy wykwalifikowane w obróbce żelaza zwane Celtami zaczęły dominować w północnej Europie.
•  Obróbka żelaza dotarła do Chin około 6OO p.n.e. Chińczycy używali dużych mieszków, aby podnieść temperaturę pieca na tyle, aby stopić rudę w dużych ilościach.
•  Żelazne narzędzia pojawiające się w Afryce Zachodniej około 400 roku p.n.e. były podstawą kultury Nok. Rolnicy Nok mówiący Bantu rozprzestrzenili się na południe i wschód w całej Afryce.


Egipski styl życia

•  Egipcjanie myli się codziennie w rzece lub w dzbanku i misce. Służący dawali bogatym prysznice.
•  Zamiast mydła używali kremu oczyszczającego z oleju, limonki i perfum. Posmarowały się również olejkiem nawilżającym.
•  Egipcjanki pomalowały paznokcie henną i zaczerwieniły usta i policzki czerwoną pastą ochry.
•  Egipska moda niewiele się zmieniła na przestrzeni tysięcy lat, a ich ubrania były zazwyczaj z białego płótna.
•  Mężczyźni owinęli się lnianą spódnicą w kilt. Kobiety nosiły długie, lekkie sukienki. Latem dzieci biegały nago.
•  Każdy Egipcjanin nosił biżuterię. Bogaci nosili złoto wysadzane klejnotami; biedni nosili miedź lub fajans (wykonany przez ogrzewanie sproszkowanego kwarcu).
•  Egipcjanie uwielbiali gry planszowe. Ulubionymi były senet oraz "psy i szakale".
•  Bogaci Egipcjanie urządzali wystawne przyjęcia z jedzeniem i piciem, śpiewali, muzycy, akrobaci i tancerki.
•  Bogaci Egipcjanie często łowili ryby lub pływali łódką.

Powrót

---

[ 436 ]

---